Eerste Weltkrieg

Eersten Weltkrieg – Staten, de dor mitmaakt hefft (mit Kolonien). Gröön:Entente un Allieerte. Geel: Middelmächte. Gries: Hefft sik ut de Saak rutholen
Dat Chateauholt bi Ypern besteiht blot noch ut Stubbens(1917)

De Eerste Weltkrieg weer en Krieg, de vun 1914 bet 1918 in Europa, den Nohen Osten, Afrika un Oostasien föhrt worrn is un in den bi 17 Millionen Minschen doodbleven sünd. Dat weer de eerste Krieg, in den massiv Maschinen, as Panzer, Fleger un Luftscheep to'n Insatz kamen sünd un in den Giftgas insett weer. De Fronten bewegen sik ober kuum; in'n Stellungskrieg reven sik de Truppen gegensietig op. Sünnerlich op de Slachtfeller vör Verdun un in Flannern bleven op beide Sieten Millionen vun Soldaten dood, ahn dat sik an de militärische Laag wat ännern dei. Ok dorüm is de Eerste Weltkrieg en Krieg, de an Grugen allens achter sik laten hett, wat dormals bekannt weer. De Krieg keem in Gang dör den Anslag vun Sarajevo op Franz Ferdinand an'n 28. Juni 1914. He weer de Thronfolger vun Öösterriek-Ungarn. Utöövt wurr de Anslag dör den Serben Gavrilo Princip. Dat weer Grund noog för Öösterriek, en Ultimatum to stellen, wat de Souveränität vun Serbien angriepen dö. As de Serben dat Ultimatum nich vull inhollen wullen, verkloor Österriek-Ungarn an'n 28. Juli Serbien den Krieg. Russland verkloor dorop Österriek-Ungarn den Krieg un Düütschland muss vun wegen de Blankovullmacht, de dat Land gegen Österriek-Ungarn över afgeven harr, ok in den Krieg instiegen. Düütschland fung nu an, in Belgien intomarscheern, üm Frankriek antogriepen. De Düütschen weern bang, dat Frankriek op de Siet von Russland an den Krieg deelnehm, so datt dat to'n Tweefrontenkrieg kamen kunn. No den Angreep op Belgien verkloor ober ok Grootbritannien Düütschland den Krieg, vun wegen dat de Neutralität vun Belgien angrepen worrn weer. Dat Enn vun'n eersten Weltkrieg weer an'n 11. November 1918.

Wie de Laag to'n Anfang vun den Krieg utsehn hett

Middel- un Oosteuropa

As dat 20. Johrhunnert dör de Döör kieken dö, geev dat in Middel- un Oosteuropa lang nich so veel Staten as vundagen. In'n Groten un Ganzen hefft dat Düütsche Riek, Öösterriek-Ungarn un Russland de Länner unner sik updeelt. In'n Süüdosten lä dortieds dat Osmaansche Riek, dat ok Grootmachtpolitik bedrieven dö. Lüttjere Staten hett dat blot man up de Balkanhalfinsel geven. De Völker, de dor tohuse weern, harrn dat up ehre Unafhängigkeit afsehn harrt un weern all in de Johrteinte vördem jummerlos unruhig ween. Bovento stotten up den Balkan de europääschen Mächte, de sik fudder utbreden wollen, an de Grenz vun dat Osmaansche Riek. Bi dat Düütsche Riek, Russland un Öösterriek-Ungarn hannel sik dat um Monarkien. Dor harrn de Borgerslüde in ehre Parlamente mehr oder minner nich veel to seggen. Dor geev dat Volksgruppen, de na Unafhängigkeit streven döen, man de dree Kaiserrieke hefft dor nix up geven.

In dat 19. Johrhunnert weern unner annern upsternaatsche Ungarn un Polen dalstuukt wurrn, de in Upstänn for de Freeheit vun ehre Natschoon strieden döen. Sunnerlich in den Veelvölkerstaat Oosterriek-Ungarn „bruddel“ dat bannig mank de Volksgruppen. Un denn stunn de Monarkie vun dat Huus Habsborg ok noch butt gegen de Politik vun Russland, dat siene Upgave dor in sehn hett, for de Slaawschen Völker unner de „Herrschop vun Wien“ den Mund up to maken. Russland stunn achter den Panslawismus un träe up as Schutzmacht for dat lüttje unafhängige Königriek Serbien. Al 1908 harr nich veel fehlt, un in de Krise um de Annexion vun Bosnien weer dat al twuschen Öösterriek-Ungarn up de eene Siet un Russland mit Serbien up de annere Siet to'n Krieg kamen.

Westeuropa

De Staten vun Westeuropa harrn grote Deele vun de Welt unner sik updeelt as Kolonien. Grootbritannien sien Weltriek reck over all Kontinente hen. As See- un Kolonialmacht stunn dat ganz wiet vörn. Denn folg Frankriek. Dat Düütsche Riek harr eerst laat mitmaakt bi de Grootmächte ehr Wettlopen um de Kolonien. Eerst um de Wenn vun dat Johrhunnert hett Alfred vun Tirpitz de Flottengesette dörkregen un sik dor an maakt, en Hoochseeflotte up to boen, de mit de annern mitholen konn. Dat gifft Historikers, de meent, dor hett dat an legen, dat in dat leste Johrteint vör’n Krieg de Politik mank de Mächte wat rubberig wurrn is. An un for sik harr Grootbritannien dat dor up afsehn, datt de Mächte up den Kontinent liek stark weern: Man weer dor vun utgahn, datt dat an'n Besten lopen dö for dat British Empire, wenn up den Kontinent nich een Machtgrupp de annere unner kriegen konn. Man denn änner sik de Laag in Oostasien na den Boxerupstand vun 1900/ 1901 un dat Empire pedd sik in Binnerasien mit Russland up'e Fööt. Dorto keem in'n Tweeten Burenkrieg 1899- 1902 düütlich de Gefohr up, dat up den Kontinent en Bund gegen Grootbritannien tostanne kamen konn. Vundeswegen sünd de Briten vun'n Anfang vun dat Johrhunnert lütt bi lütt ruträen ut de Politik vun de splendid isolation, de se bit dorhen bedreven harrn.

Europa updeelt in Machtblöcke

System vun Bündnisse in Europa um 1900 un 1910 rüm

In Europa weern mit de Tied twee Blöcke up kamen. Up de een Siet stunnen dor de Middelmächte. Dor höör dat Düütsche Riek mit Öösterriek-Ungarn to. Vun 1882 af an weern se tohopenknutt in den defensiven Dreebund mit dat Königriek Italien. Düütschland weer ok vunwegen allerhand Militärsaken mit dat Osmaansche Riek verbunnen. Up de annere Siet stunn de Tweeverband twuschen Russland un Frankriek, de 1894 afslaten wurrn weer, nadem Düütschland sien Rückversicherungsvertrag mit Russland utlopen laten harr. De Krieg twuschen Russland un Japan 1904/ 1905 hett dat mit sik brocht, un de Allianzen mank de Grootmächte hefft sik fudder verschaven: 1904 hett sik Grootbritannien in de Entente cordiale mit Frankriek over allerhand Fragen over de Kolonien utgleken un 1907 is dat Overeenkamen mit Russland in den Verdrag vun Sankt Petersborg verafreedt wurrn. So weer praktisch en Triple Entente tostanne kamen.

In dat Düütsche Riek is dat to'n Deel so ankeken wurrn, dat mit Afsicht en Krink um Düütschland slaten wurrn weer. All dree Staten vun de Entente harrn sik mit dat Riek in'e Plünnen harrt. De Seemacht Grootbritannien weer vergrellt vunwegen den Upbo vun de düütsche Kriegsflotte. In Frankriek geev dat allerhand Lüde, de torüchbetahlen wollen, dat ehr Land in'n Düütsch-Franzööschen Krieg vun 1870/ 1871 slahn wurrn weer. Mit Russland stunn dat nich mehr to Best, siet Bismarck bi den Berliner Kongress dor gegen an gahn weer, dat Russland na den Krieg twuschen Russland un de Osmanen up'n Balkan 1877/ 1878 allerhand osmaansche Gemarken un Länner overnehmen konn. Russland harr düssen Krieg wunnen. Unner annern in de Krise um de Annexion vun Bosnien vun 1908 un in de beiden Marokkokrisen vun 1905/06 un 1911 weer dat düütlich to sehn, dat de Machtblöcke butt up'nanner stöten döen. So is de Gefohr jummers grotter wurrn, dat dat mol en Krieg geven würr. De Politikers, de dortieds an'e Macht weern, hefft dat so sehn un ok allerhand Lüde, de sik mit de Tied un ehre Aflöpe befaten döen. De Mächte hefft in düsse Tied ehre Rüstung bannig in'e Hööchte dreven un se versochen, de lüttjen Staten in Süüdoosteuropa, de bi de beiden Balkankriege vun 1912 bit 1913 mitmaakt haarn, up ehre Siet to trecken.

Dor hett dat Düütsche Riek twee „kole Kriege“ mit föhrt, „een Weltstriet mit England […] un en europääschen Striet mit Frankriek un Russland, wer dat Seggen hebben scholl up den Kontinent.“ [1]

Wie dat an’n Anfang mit dat Militär stunn

So seeg dat an un for sik mit de Bündnisse ut, ehr dat de Krieg los gung
So stunn dat mit de Länner worraftig an’n Anfang vun’n Krieg (Grenzen ut de Tied vör den Krieg)

De Entente stunn an’n Anfang vun den Krieg vörweg. Se hett mehr Suldaten harrt (ok ut ehre Kolonien), konn up grottere Reserven vun Rohstoffe torüch griepen un de Reserven an Kriegsmaterial weern ok grotter. All Sorten Wapen geev dat bi de Allieerten ut’n Westen, sunnerlich sware Artillerie. Man mit de Organisatschoon stunn dat nich to’n Besten un vundeswegen kreeg de Entente an’n Anfang vun den Krieg de Feende nich unner.

In de Johre vör 1914 weern de Militärbudgets vun Düütschland, Frankriek, Russland un Grootbritannien nich wiet ut’neen. Dat Düütsche Riek weer na dat Johr 1900 an Frankriek vorbi kamen. Dat hett an dat Flottenwettrüsten mit Grootbritannien legen. 1913 hett Düütschland 3,9 % vun sien Nettonatschonalinkamen for de Rüstung utgeven. In Frankriek weern dat 4,8 %, in Russland un Italien 5,1 %, in Grootbritannien 3,2 % un in Öösterriek-Ungarn 2 %. [2]

Matthias Erzberger hett noch 1914 de Utgaven for de Rüstung bi acht Grootmächte in de Johre 1904 bit 1914 vergleken. [3] In dat Johr 1913, so hett he dat rutgahn laten, hefft de Utgaven, ümrekent in Goldmark so utsehn:

Staat oder Bündnis Inwahners
(Mio).
for Armee
(Mio. )
pro Kopp
(M)
for Marine
(Mio. M)
pro Kopp
(M)
Alltohopen
(Mio. M)
pro Kopp
(M)
Alltohopen
(Mio. £) [4]
Düütschet Riek 67,5 1009 14,9 467 6,9 1476 21,9 93,4
Öösterriek-Ungarn 52,7 496 9,4 155 3 651 12,4 25,0 [5]
Middelmächte (D+Ö) 120,2 1505 12,5 622 5,2 2127 17,7 118,4
Italien 35,1 332 9,5 205 5,9 537 15,3 39,6
Russland 157,8 1254 8 498 3,2 1752 11,1 101,7
Frankriek 39,7 766 19,3 412 10,4 1178 29,7 72,0
Vereenigt Königriek 46 576 12,5 945 20,5 1521 33,1 72,5
Entente (R+F+UK) 243,5 2596 10,7 1855 7,6 4451 18,3 246,2
USA 96,8 422 4,4 595 6,1 1017 10,5
Japan 54,3 207 3,8 203 3,7 410 7,6
Iesenbahn as Slöteltechnik for dat Militär: Düütschen Truppentransport 1914

De Tabell wiest, dat de Middelmächte, sunnerlich Öösterriek-Ungarn, in de Johre vör den Krieg nich so veel Geld for ehre Armeen utgeven harrn, as de Entente. Vundeswegen weern se an un for sik gor nich instellt up den Krieg. Man de Graad an Organsisatschoon in de Düütsche Armee weer höger as bi de Truppen vun den Fiend, un to’n Deel weern ok de Wapen un de Kriegsmoral beter. Dat geev de nödige Logistik for den Transport vun de Truppen un vun allens, wat na de Front brocht weern möss. Ok en Nett vun Iesenbahnen stunn for düsse Upgaven praat.

Wat de böversten Militärlüde up beide Sieten toeerst gor nich verstahn döen, weer, dat dör dat Utfinnen vun dat Maschinengewehr um 1861 rüm, de Krieg up’n Kopp stellt wurrn weer. Maschinengewehre geev dat midderwielen in all Armeen. Se brochen en Vordeel for de Siet, de ehr Terrain verdeffenderen möss. In grote Slachten un Kriege an to griepen, weer bannig veel swaarer wurrn. As se insett wurrn sünd, nütz dat de Angriepers nich veel, wenn se mehr Lüde in’n Kamp smieten konnen. An to griepen un den Fiend in’n Dutt haun, weer meist unmööglich. So harr sik de Laag gegen de Kriege in öllere Tieden over vun Grund up ännert, un en ganz annere Strategie weer nödig. Man dat duer lang, bit de Militärstrategen dat begriepen döen. Dat hett dor mit to bidragen, dat dat up de Slachtfeller vun den Eersten Weltkrieg so unbannig grote Verluste geven hett. In de sülvige Richtung gung dat mit de Artillerie. Midderwielen geev dat Snellfüerkanonen un de Artillerie speel en gröttere Rull bi’t Verdeffenderen vun de Front, as vördem. Ok nee weern de Wierdraht, elektrische Schiensmieters, de dat ganze Slachtfeld in’e Nacht hell maken döen un dat Telefon, wo dat Gefecht mit stüert weern konn. All düsse Saken, de in en Krieg noch nich lang en Rull speelt harrn, weern, just as de Gravenkrieg, in den Krieg twuschen Japan un Russland 1904/1905 utprobeert wurrn. Man de Generalstääve in Europa harrn sik dor nich sunnerlich um scheert.

Alltohopen weer keen vun de beiden Machtblöcke instellt up en langen Krieg. So geev dat gor keen Winterkledaasch for de Suldaten. De Hauptmackers gungen dor vun ut, dat de Krieg man kort weern scholl un en Sieg noch 1914 tostanne kamen scholl.

Gegen de Armeen in Frankriek un Düütschland over weer de brittsche Armee bit dorhen noch keen Massenarmee. Ok en Wehrplicht geev dat nich. De ganze Armee bestunn ut blot man negen „reguläre“ Divisionen. De brittschen Regimenter sünd um un um in de Heimat oder in de Kolonien insett wurrn. De grottste Deel vun de Strietkräfte weer bit to’n Krieg de Royal Navy.

Other Languages
Nedersaksies: Eerste Wealdkrieg
Alemannisch: Erster Weltkrieg
žemaitėška: Pėrma svieta vaina
беларуская (тарашкевіца)‎: Першая сусьветная вайна
qırımtatarca: Birinci Cian cenki
emiliàn e rumagnòl: Prémma guèra mundièl
English: World War I
Esperanto: Unua mondmilito
estremeñu: I Guerra Mundial
Nordfriisk: Iarst Wäältkrich
Gàidhlig: An Cogadh Mòr
Fiji Hindi: World War I
Bahasa Indonesia: Perang Dunia I
Patois: Wol Waar I
Basa Jawa: Perang Donya I
къарачай-малкъар: Биринчи дуния къазауат
Lëtzebuergesch: Éischte Weltkrich
Bahasa Melayu: Perang Dunia Pertama
မြန်မာဘာသာ: ပထမ ကမ္ဘာစစ်
مازِرونی: جهونی جنگ اول
Dorerin Naoero: Eaket Eb I
नेपाल भाषा: तःहताः १
norsk nynorsk: Den fyrste verdskrigen
srpskohrvatski / српскохрватски: Prvi svjetski rat
Simple English: World War I
slovenščina: Prva svetovna vojna
Soomaaliga: Dagaalkii koowaad
српски / srpski: Први светски рат
Basa Sunda: Perang Dunya I
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى
oʻzbekcha/ўзбекча: Birinchi jahon urushi
vepsän kel’: Ezmäine mail'man voin
Volapük: Volakrig balid