Турк хэл

Түрк хэл
Орчин цагийн Түрк хэл
Газар оронТүрк, Герман, Болгар, Македон,
Грек, Азербайжан, Умар Кипр,
Косово, Румын мэтийн улс орон
Эзэмнэгч63 сая хүн (2007)[1]
ХэлтэнТүрк үндэстэн
Төрөл зүй
Алтай язгуур
Залгамжлал
Түрк хэл (11–15-р зуун)
  • Османы Түрк хэл (–1928)
    • Орчин цагийн Түрк хэл
Бичиг үсэгТүрк латин үсэг (1928 оноос хойш)
Албан ёсоор хэрэглэдэг газар орон
Үндсэн нэгТурк Түрк (БНТУ)
Хойд Кипр Умар Кипр (БНУКТҮ)
Хоёрын нэгКипр Кипр (Түрк хэлний нийгэмлэг (1932-)
Олон улсын томъёолбор  (англ.)
ISO 639-1tr
ISO 639-2tur
ISO 639-3tur
MapOfTurkishSpeakers.png
Газрын зурагт Түрк хэл дэлгэрсэн орнуудыг тодруулжээ

Түрк үндэстний эх хэлийг Түрк хэл буюу Турк хэл (түркээр Türk dili, ихэвчлэн товчлоод Дуудлага Türkçe, англиар Turkish language, бусад «Түрк» хувилбар (1,2,3) нэрсээс ялгагдсан тохиолдолд зүгээр л Түрк, Турк, Түрэг, худам монголоор түрк буюу түрүг хэлэ) гэнэ. Хэл шинжлэлийн үүднээс Түрк хэл бол Алтай язгуурын Түрэг салбарын нэгэн гишүүн болно. Бүх Түрэг хэлтний 43% Түрк хэлтэн байгаас Түрк хэл нь Түрэг салбарыг төлөөлөх, бусаддаа нөлөөлөх чанартай болчихоод байгаа. Йохансон мэтийн дийлэнх хэл шинжээчид Түрэг дотор нь Азербайжан, Гагауз зэрэг хэлний хамтаар Огуз буюу баруун өмнөд бүлэгт ангилжээ.

Түрк хэл Түрк үндэстний үндсэн нутаг болсон Түрк орны бүх хүн ардын 80%-ийн (60 гаруй сая) төрөлх хэл юм. Тиймдээ ч Түрк улсын ганц албан ёсны хэл болсон. Тэндээс холгүй Кипр, тэр дотроо Грекчүүдээс салан тусгаарлаж өөртөө эзэн мэдэж байгаа Умар Кипр оронд мөн дангаар (2 бум орчим) хэрэглэгдэж байна. Хууль ёсоор Умар Киприйг дотроо багтаасаар буй Кипр улс Түрк хэлийг Грек хэлний адилаар албан ёсны гэж зөвшөөрсөн байдаг. Эдгээрээс гадна Герман (2.8 сая), Грек (128 мянга), Болгар (740 мянга), Австри (170 мянга) гэх мэт дэлхийн олон оронд Түрк хүмүүс тархан суусан дотор Түркээр хөөрөлдөгсөд бий.

1926 онд Бакуд болсон Түрэг зүйчдийн хуралдаанд Түркийн ерөнхийлөгч Мустафа Кемаль Ататюрк Түрк хэлээ араб үсгээр биш латин үсгээр бичих болсноо зарлажээ. Ингээд 1928 оноос 8 (a, ı, u, o, e, i, ü, ö) эгшиг, 21 (p, b, f, v, t, d, s, ş, z, j, ç, c, m, n, l, r, y, k, g, h, ğ) гийгүүлэгч, бүгд 29 үсэгтэй латин цагаан толгой хэрэглэдэг болжээ. Одоо цагт ямар ч газарт Түрк хэлийг тэрхүү латин үсэгт түрк бичгийн дүрмийг баримтлан тэмдэглэдэг.

Эх сурвалж

  1. "Världens 100 största språk 2007"
Other Languages
адыгабзэ: Тыркубзэ
Afrikaans: Turks
Alemannisch: Türkische Sprache
አማርኛ: ቱርክኛ
aragonés: Idioma turco
مصرى: توركى
asturianu: Turcu
azərbaycanca: Türk dili
башҡортса: Төрөк теле
žemaitėška: Torku kalba
беларуская: Турэцкая мова
беларуская (тарашкевіца)‎: Турэцкая мова
български: Турски език
brezhoneg: Turkeg
bosanski: Turski jezik
буряад: Түрэг хэлэн
català: Turc
Chavacano de Zamboanga: Turco
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Tū-ī-gì-ngṳ̄
нохчийн: Туркойн мотт
qırımtatarca: Türk tili
čeština: Turečtina
kaszëbsczi: Tërecczi jãzëk
Чӑвашла: Турккă чĕлхи
Cymraeg: Tyrceg
Zazaki: Tırki
dolnoserbski: Turkojšćina
emiliàn e rumagnòl: Turc
Esperanto: Turka lingvo
español: Idioma turco
euskara: Turkiera
føroyskt: Turkiskt mál
français: Turc
Nordfriisk: Türkisk spriak
Frysk: Turksk
Gaeilge: An Tuircis
Gagauz: Türk dili
Gàidhlig: Turcais
galego: Lingua turca
Avañe'ẽ: Tuykiañe'ẽ
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: तुर्की भास
ગુજરાતી: તુર્કિશ ભાષા
Gaelg: Turkish
Hausa: Turkanci
客家語/Hak-kâ-ngî: Thú-ngí-khì-ngî
עברית: טורקית
Fiji Hindi: Turkish bhasa
hrvatski: Turski jezik
hornjoserbsce: Turkowšćina
հայերեն: Թուրքերեն
Bahasa Indonesia: Bahasa Turki
íslenska: Tyrkneska
italiano: Lingua turca
日本語: トルコ語
ქართული: თურქული ენა
Qaraqalpaqsha: Tu'rk tili
Адыгэбзэ: Тыркубзэ
қазақша: Түрік тілі
kalaallisut: Tyrkiskisut
ភាសាខ្មែរ: ភាសាទួរគី
한국어: 터키어
Перем Коми: Тюрк кыв
kernowek: Turkek
Кыргызча: Түрк тили
Lëtzebuergesch: Tierkesch
лезги: Туьрк чIал
Lingua Franca Nova: Turces (lingua)
Limburgs: Turks
lumbaart: Lengua türca
lietuvių: Turkų kalba
latviešu: Turku valoda
мокшень: Туркань кяль
Malagasy: Fiteny tiorka
олык марий: Турко йылме
Māori: Reo Tākei
Minangkabau: Bahaso Turki
македонски: Турски јазик
кырык мары: Турок йӹлмӹ
Bahasa Melayu: Bahasa Turki
Dorerin Naoero: Dorerit Terki
नेपाल भाषा: तर्किश भाषा
Nederlands: Turks
norsk nynorsk: Tyrkisk
norsk: Tyrkisk
Sesotho sa Leboa: Seturkish
occitan: Turc
Papiamentu: Turko
Picard: Turc
Piemontèis: Lenga turca
پنجابی: ترک بولی
português: Língua turca
Runa Simi: Turku simi
rumantsch: Lingua tirca
română: Limba turcă
русиньскый: Турецькый язык
Kinyarwanda: Igiturukiya
саха тыла: Туурак тыла
sicilianu: Lingua turca
davvisámegiella: Durkkagiella
srpskohrvatski / српскохрватски: Turski jezik
Simple English: Turkish language
slovenčina: Turečtina
slovenščina: Turščina
Soomaaliga: Af-Turki
српски / srpski: Турски језик
Sunda: Basa Turki
svenska: Turkiska
Kiswahili: Kituruki
ślůnski: Turecko godka
Türkmençe: Türk dili
Tagalog: Wikang Turko
Türkçe: Türkçe
татарча/tatarça: Төрек теле
удмурт: Турок кыл
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: تۈرك تىلى
українська: Турецька мова
oʻzbekcha/ўзбекча: Turk tili
vèneto: Lengua turca
vepsän kel’: Turkan kel'
Tiếng Việt: Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ
Volapük: Türkänapük
Winaray: Tinurkiya
吴语: 土耳其语
მარგალური: თურქული ნინა
ייִדיש: טערקיש
Yorùbá: Èdè Túrkì
中文: 土耳其语
Bân-lâm-gú: Thó͘-ní-kî-gí
粵語: 土耳其話