Сүү

Үнээний сүү
Ишиг эхийгээ хөхөж байна

Сүү бол эмэгчин хөхтөн амьтны хөхний булчирхайнаас ялгардаг тэжээллэг шингэн. Хөхтөн амьтдын эмэгчингийн сүү ялгаруулах энэхүү чадвар нь тэднийг хөхтөн амьтан хэмээн тодорхойлогч шинжүүдийн нэг нь юм. Нярай төл амьтад үндсэн хүнс тэжээлээ идэж суртал сүү нь тэжээлийн гол эх үүсвэр байдаг. Төрсний дараа дэлэгнэх сүүг уураг гэдэг. Уураг нь эх амьтны эсрэг биетийг нярай үр төлдөө дамжуулагч сүү юм. Энэ нь эх, үр төл хоёр төрөл бүрийн өвчний халдвар авах эрсдэлийг багасгадаг.

Түүхий сүүний найрлага нь тухайн амьтны төрөл, зүйлээс хамааран өөр өөр байдаг. Гэхдээ түүхий сүү нь ерөнхийдөө тодорхой хэмжээний ханаагүй тослог, протейн, кальци зэргийг агуулдаг. Халим, далайн гахай гэх мэт усны хөхтөн амьтдын сүүг газрынхтай харьцуулбал маш их тослогтой, мөн бусад хатуу тэжээллэг бодисыг агуулсан байдаг.

Бусад хөхтөн амьтдын адил хүмүүс ч гэсэн нярай балчир үедээ эхийнхээ сүүг хэрэглэдэг. Олон угсаатан, ястнуудын хувьд хүмүүс нярай насныхаа дараа сүү шингээж, боловсруулах (Нүүрс-Ус Үл Тэвчих) чадвараа алддаг. Тиймээс олон ч орны уламжлалт хоол хүнсэнд сүүн бүтээгдхүүн өргөн хэрэглэгддэгүй. Харин өдөр тутмын хоол хүнсэндээ сүү хэрэглэдэг заншилтай газар орнууд ялангуяа үнээний, мөн хонь, ямаа, сарлаг, одос үхэр, адуу, тэмээ гэх мэтийн гаршуулсан амьтдын сүүг өргөн хэрэглэдэг. Олон зууны турш үнээний сүүг боловсруулан төрөл бүрийн сүүн бүтээгдхүүн хийж ирсэн. Тухайлбал цөцгий, цөцгийн тос, тараг, зайрмаг, мөн харьцангуй удаан хугацаанд хадгалж болох бяслаг гэх мэт. Аж үйлдвэр хөгжих хэрээр аарц, шар сүүний уураг, лактоз, өтгөрүүлсэн сүү, хуурай сүү гэх мэт сүүн бүтээгдхүүнүүд болон хүнсний нэмэлт тэжээлүүд бий болж байна.

Сүү гэдэг үг нь шар буурцагны сүү, будааны сүү, бүйлсний сүү, наргил модны самрын сүү гэх мэт, амьтны бус гаралтай орлуулагч нарт мөн хэрэглэгддэг. Мөн тагтаа шувуу үр төлөө амнаасаа гулгиж гаргасан шингэнээрээ хооллодог ба энэ шингэнийг нь тариан сүү гэж нэрлэдэг.

Түүх

Хар тарлан үхэр сүүний фермд өргөн ашиглагддаг

Амьтдыг гаршуулж эхлэж байхдаа хүмүүс анх амьтны сүүг хүнсэндээ хэрэглэж эхэлжээ. Үнээний сүүг анх Бага Азийн орнуудад хүмүүс хэрэглэж эхэлсэн. Энэ нутагт мөн ямаа болон хонийг МЭӨ 9000-аас 8000 жилийн тэртээ гаршуулсан байна. Хонь, ямаа нь хуурай өвсөн тэжээл идэж, дасан зохицсон хөхтөн амьтан бөгөөд хивэгч амьтан хэмээгддэг. Анхандаа эдгээр амьтдыг мах болон арьс ширийг нь хэрэглэх зорилгоор гаршуулсан байж болзошгүй юм.

МЭӨ 7000 жилийн тэртээд одоогийн Турк улсын зарим нутагт үхрийг маллаж эхэлсэн. Шинэ чулуун зэвсгийн үед Британийн арлууд дээр сүүг хүнсэнд хэрэглэж байсан баримт байдаг. Европ болон Ази, Африкийн зарим газар бяслаг, цөцгийн тосыг хэрэглэж эхэлсэн байна.

Өнөөдөр барууны ертөнцөд үнээний сүүг аж үйлдвэрийн хэмжээнд үйлдвэрлэж боловсруулж байна. Хөгжилтэй орнуудад арилжааны зориулалттай сүүний чиглэлийн фермүүд автомат тоног төхөөрөмж хэрэглэснээр сүүний зах зээлийн дийлэнхийг хангаж байна. Тухайлбал Гольштен буюу Хар Тарлан мэтийн өндөр сүүний гарцтай янз бүрийн үүлдрүүд сүүний үйлдвэрлэлд ашиглагдаж байна. АНУ-ын сүүний чиглэлийн үхрийн 90%, мөн Их Британид 85% нь хар тарлан үүлдрийн үхэр байна. Сүү, сүүн бүтээгдхүүн үйлдвэрлэлээр Энэтхэг, түүний дараа АНУ болон Шинэ Зеланд орж байна.

Other Languages
Afrikaans: Melk
Alemannisch: Milch
አማርኛ: ወተት
aragonés: Leit
Ænglisc: Meolc
العربية: حليب
مصرى: لبن البز
অসমীয়া: গাখীৰ
asturianu: Lleche
Atikamekw: Tcotcocanapo
Aymar aru: Millk'i
azərbaycanca: Süd
تۆرکجه: سود
башҡортса: Һөт
Boarisch: Muich
žemaitėška: Pėins
беларуская: Малако
беларуская (тарашкевіца)‎: Малако
български: Мляко
भोजपुरी: दूध
Bahasa Banjar: Banyu susu
bamanankan: Nɔnɔ
বাংলা: দুধ
brezhoneg: Laezh
bosanski: Mlijeko
буряад: Һүн
català: Llet
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Nèng
нохчийн: Шура
Tsetsêhestâhese: Matana
کوردی: شیر
corsu: Latti
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: Wikipedia:Archives/ᒎᒎᔑᓈᐴ
čeština: Mléko
kaszëbsczi: Mlékò
Чӑвашла: Сĕт
Cymraeg: Llaeth
dansk: Mælk
Deutsch: Milch
डोटेली: दूध
Ελληνικά: Γάλα
English: Milk
Esperanto: Lakto
español: Leche
eesti: Piim
euskara: Esne
estremeñu: Lechi
suomi: Maito
Võro: Piim
føroyskt: Mjólk
français: Lait
Nordfriisk: Moolk
furlan: Lat
Frysk: Molke
Gaeilge: Bainne
贛語:
Gàidhlig: Bainne
galego: Leite
Avañe'ẽ: Kamby
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌼𐌹𐌻𐌿𐌺𐍃
ગુજરાતી: દૂધ
Gaelg: Bainney
Hausa: Madara
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngiù-nen
עברית: חלב
हिन्दी: दूध
Fiji Hindi: Duudh
hrvatski: Mlijeko
Kreyòl ayisyen: Lèt (likid)
magyar: Tej
հայերեն: Կաթ
interlingua: Lacte
Bahasa Indonesia: Susu
Iñupiak: Immuk
Ilokano: Gatas
ГӀалгӀай: Шура
Ido: Lakto
íslenska: Mjólk
italiano: Latte
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐃᒻᒧᒃ
日本語:
Patois: Milk
la .lojban.: ladru
Basa Jawa: Susu
ქართული: რძე
Kabɩyɛ: Naalɩm
қазақша: Сүт
ಕನ್ನಡ: ಹಾಲು
한국어:
къарачай-малкъар: Сют
Ripoarisch: Milesch
kurdî: Şîr
Кыргызча: Сүт
Latina: Lac
Ladino: Leche
Lëtzebuergesch: Mëllech
Lingua Franca Nova: Lete
Limburgs: Mèlk
Ligure: Læte
lumbaart: Lat
lingála: Míliki
ລາວ: ນົມ
lietuvių: Pienas
latviešu: Piens
मैथिली: दूध
Basa Banyumasan: Susu
мокшень: Лофца
Malagasy: Ronono
Baso Minangkabau: Susu
македонски: Млеко
മലയാളം: പാൽ
मराठी: दूध
Bahasa Melayu: Susu
Mirandés: Lheite
မြန်မာဘာသာ: နို့
эрзянь: Ловсо
Nāhuatl: Chichihualatl
Plattdüütsch: Melk
Nedersaksies: Melk
नेपाली: दूध
नेपाल भाषा: दुरु
Nederlands: Melk (drank)
norsk nynorsk: Mjølk
norsk: Melk
Nouormand: Lait
Diné bizaad: Abeʼ
occitan: Lach
Livvinkarjala: Maido
ଓଡ଼ିଆ: କ୍ଷୀର
ਪੰਜਾਬੀ: ਦੁੱਧ
Picard: Lait
Deitsch: Millich
Pälzisch: Milch
polski: Mleko
پنجابی: دد
پښتو: شيدې
português: Leite
Runa Simi: Lichi
română: Lapte
armãneashti: Lapti
русский: Молоко
русиньскый: Молоко
संस्कृतम्: क्षीरम्
саха тыла: Үүт
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱛᱚᱣᱟ
sicilianu: Latti
Scots: Milk
سنڌي: کير
srpskohrvatski / српскохрватски: Mlijeko
Simple English: Milk
slovenčina: Mlieko (cicavce)
slovenščina: Mleko
chiShona: Mukaka
Soomaaliga: Caano
shqip: Qumështi
српски / srpski: Млеко
Basa Sunda: Susu
svenska: Mjölk
Kiswahili: Maziwa
ತುಳು: ಪೇರ್
తెలుగు: పాలు
тоҷикӣ: Шир
ไทย: นม
Tagalog: Gatas
Türkçe: Süt
татарча/tatarça: Сөт
тыва дыл: Сүт
українська: Молоко
اردو: دودھ
oʻzbekcha/ўзбекча: Sut
vèneto: Lat
vepsän kel’: Maid
Tiếng Việt: Sữa
walon: Laecea
Winaray: Gatas
吴语:
მარგალური: ბჟა (პროდუქტი)
ייִדיש: מילך
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Leng
粵語:
isiZulu: Ubisi