Нобелова награда за хемија

Јакоб Хенрик вант Хоф (1852 – 1911) е првиот добитник на Нобеловата награда за хемија.

Нобелова награда за хемија (шведски: Nobelpriset i kemi) е годишна награда што ја доделува Кралската академија на науките на научници од различни области на хемијата. Таа е една од петте Нобелови награди што ја основал во 1895 година пронаоѓачот на динамитот, шведскиот физичар Алфред Нобел (1833 - 1896). Останатите награди се: Нобелова награда за физика, Нобелова награда за физиологија или медицина, Нобелова награда за литература, Нобелова награда за мир и Нобелова награда за економија.[1]

Според тестаментот на Нобел, наградата се исплатува од средствата на фондацијата „Нобел“, а ја доделува комитет од пет члена кои ги избира Кралската академија на науките.[2] Првата Нобелова награда за хемија е доделена во 1901 година на Јакоб Хенрик вант Хоф, од Холандија.

Секој добитник добива медал, диплома и парична награда која не е иста секоја година.[3] Во 2007 година, Гехарт Ертл добил десет милиони шведски круни, (малку повеќе од 1 милион , или 1,4 милиони американски долари.

Наградата се доделува во Стокхолм на годишна церемонија на 10 декември, годишница од смртта на Нобел.[4]

Лауреати

Година Добитник[A] Земја[B] Образложување[C]
1901 Vant Hoff.jpg Јакоб Хенрик вант Хоф Холандија „за пронаѓање на законите на хемиската динамика и осмотскиотот притисок во растворите"[5]
1902 Hermann Emil Fischer c1895.jpg Херман Емил Фишер Германија „за неговата работа на синтетизирање на шеќер и синтеза на пурин"[6]
1903 Arrhenius2.jpg Сванте август Арениус Шведска „за неговата теорија на електролитна дисоцијација"[7]
1904 William Ramsay working.jpg Сер Вилијам Рамзи Велика Британија „за откривањето на инертните гасови во атмосферата, и одредувањето на нивното место во периодниот систем"[8]
1905 Adolf von Baeyer (Nobel 1905).jpg Адолф вон Баејер Германија „за унапредување на органската хемија и хемиската индустрија"[9]
1906 Henri Moissan.jpg Анри Моасан Франција „за неговото истражување и изолација на елементот флуор"[10]
1907 Eduardbuchner.jpg Едвард Бухнер Германија „за неговите биохемиски истражувања и откритието на слободноќелиската ферментација"[11]
1908 Ernest Rutherford2.jpg Ернест Радерфорд Велика Британија
Нов Зеланд
„за истражување од областа на распаѓање на елементите и хемиската природа на радиоактивните супстанции"[12]
1909 Wilhelm Ostwald.jpg Вилхелм Оствалд Германија „за неговата работа на catalysis and for his investigations into the fundamental principles governing chemical equilibria and rates of reaction"[13]
1910 Otto Wallach.jpg Ото Валах Германија "[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of alicyclic compounds"[14]
1911 Mariecurie.jpg Марија Склодовска - Кири Франција "за откривање на елементите радиум и полониум,

by the isolation of radium and the study of the nature and compounds of this remarkable element"[15]

1912 Victor Grignard.jpg Виктор Грињар Франција "за откривањето на т.н. Грињаров реагенс"[16]
Paul Sabatier, chemist (1854–1941).jpg Пол Сабатје Франција "for his method of hydrogenating organic compounds in the presence of finely disintegrated metals"[16]
1913 Alfred Werner.jpg Алфред Вернер Швајцарија "[for] his work on the linkage of atoms in molecules [...] especially in inorganic chemistry"[17]
1914 Richards Theodore William lab.jpg Теодора Вилиам Ричардс САД "за неговите прецизни определби на атомската маса на голем број од хемиските елементи"
1915 Richard Willstätter.jpg Ричард Мартин Вилстетер Германија "за неговите истражувања на растителните пигменти, особено на пигментот хлорофил"[18]
1916 Не е доделена
1917 Не е доделена
1918 Fritz Haber.png Фриц Хабер Германија "за синтезата на амонијак од неговите составни елементи"[19]
1919 Не е доделена
1920 Walther Nernst.jpg Валтер Херман Нернст Германија "за неговата дејност во областа на термохемијата"[20]
1921 75px Фредерик Соди Велика Британија "for his contributions to our knowledge of the chemistry of radioactive substances, and his investigations into the origin and nature of isotopes"[21]
1922 Франсис Вилиам Астон Велика Британија "for his discovery, by means of his mass spectrograph, of isotopes, in a large number of non-radioactive elements, and for his enunciation of the whole-number rule"[22]
1923 Fritz Pregl.jpg Фриц Прегл Австрија "for his invention of the method of micro-analysis of organic substances"[23]
1924 Не е доделена
1925 Рихард Адолф Жигмонди Германија "for his demonstration of the heterogeneous nature of colloid solutions and for the methods he used"[24]
1926 The-svedberg-1.jpg Теодор Сведберг Шведска "for his work on disperse systems"[25]
1927 Heinrich Wieland.jpg Хајнрих Ото Виланд Германија "за неговите истражувања на внатрешниот состав на жолчните киселини и слични супстанции"[26]
1928 Windaus.jpg Адолф Ото Рајнхолд Виндаус Германија "за неговите истражувања на внатрешниот состав на стеролите и нивната поврзаност со витамините"[27]
1929 ArthurHarden.jpg Артур Харден Велика Британија "за нивните истражувања на ферментацијата на шеќер и ферментативни ензими"[28]
Ханс вон Еулер-Члпин Германија
1930 Hans Fischer (Nobel).jpg Ханс Фишер Германија "за неговите истражувања на внатрешниот состав на хемин и хлорофил и особено за неговата синтеза на хемин"[29]
1931 Carl Bosch.jpg Карл Бош Германија "[for] their contributions to the invention and development of chemical high pressure methods"[30]
Bergius.jpg Фридрих Бергиус Германија
1932 Irving Langmuir.jpg Ирвинг Лангмјур САД „за неговите откритија и истражувања во површинската хемија“[31]
1933 Не е доделена
1934 Harold Urey.jpg Харолд Клејтон Уреј САД "за откривањето на девтериумот"[32]
1935 Фредерик Жолио-Кири Франција „за нивната синтеза на нови радиоактивни елементи“[33]
Ирен Жолио-Кири Франција
1936 Debye100.jpg Петар Дибеј Холандија "[for his work on] molecular structure through his investigations on dipole moments and the diffraction of X-rays and electrons in gases"[34]
1937 Волтер Ховарт Велика Британија "за неговите истражувања на јаглехидратите и витаминот Ц"[35]
Пол Карер Швајцарија "за неговите истражувања на каротеноиди, флавини, витамините А и Б2"
1938 Ричард Кун Германија "за неговата работа на каротеноиди и витамини"[36]
1939 Адолф Бутенанд Германија "за неговата работа на сексуалните хормони"[37]
Лавослав Ружичка Швајцарија "for his work on polymethylenes and higher terpenes"[37]
1940 Не е доделена
1941 Не е доделена
1942 Не е доделена
1943 George de Hevesy.jpg Ѓерѓ де Хевеши Унгарија "for his work on the use of isotopes as tracers in the study of chemical processes"[38]
1944 Ото Хан Германија "for his discovery of the fission of heavy nuclei"[39]
1945 Артури Илари Виртанен Финска "for his research and inventions in agricultural and nutrition chemistry, especially for his fodder preservation method"[40]
1946 Џејмс Б. Самер САД "за неговото откритие дека ензимите можат да се кристализираат"[41]
Џон Ховард Нортроп САД "for their preparation of enzymes and virus proteins in a pure form"[42]
Вендеч Мередит Стенли САД
1947 Роберт Робинсон Велика Британија "for his investigations on plant products of biological importance, especially the alkaloids"[43]
1948 Арне Целиус Швајцарија "for his research on electrophoresis and adsorption analysis, especially for his discoveries concerning the complex nature of the serum proteins"[44]
1949 Вилиам Гиок САД "for his contributions in the field of chemical thermodynamics, particularly concerning the behaviour of substances at extremely low temperatures"[45]
1950 Ото Дилс Германија "за нивното откритие и развивање на синтезата на диени"[46]
Курт Алдер Германија
1951 Едвин Мекмилан САД "for their discoveries in the chemistry of transuranium elements"[47]
Глен Т. Сиборг САД
1952 Арчер Џон Портер Мартин Велика Британија "for their invention of partition chromatography"[48]
Ричард Лоренс Милингтон Синге Велика Британија
1953 Херман Штаудингер Германија "за неговите откритија во областа на макромолекуларната хемија"
1954 Pauling.jpg Линус Паулинг САД "for his research into the nature of the chemical bond and its application to the elucidation of the structure of complex substances"[49]
1955 Винсент ду Вигнеод САД "for his work on biochemically important sulphur compounds, especially for the first synthesis of a polypeptide hormone"[50]
1956 Кирил Нормал Хиншелвуд Велика Британија "за нивните истражувања во механизмот на хемиските реакции"[51]
Николај Николаевич Семенов СССР
1957 Лорд (Александер Р.) Тод Велика Британија "for his work on nucleotides and nucleotide co-enzymes"[52]
1958 Frederick Sanger2.jpg Фредерик Сенгер Велика Британија "за неговата работа на структурата на протеините, особено онаа на инсулинот"[53]
1959 Јарослав Хејровски Чехословачка "for his discovery and development of the polarographic methods of analysis"[54]
1960 Вилард Френк Либи САД "for his method to use carbon-14 for age determination in archaeology, geology, geophysics, and other branches of science"[55]
1961 Melvin Calvin.jpg Мелвин Калвин САД "for his research on the carbon dioxide assimilation in plants"[56]
1962 Макс Фердинанд Перуц Велика Британија "за нивните студии на структурата на глобуларните протеини"[57]
John Cowdery Kendrew Џон Коудери Кендру Велика Британија
1963 Карл Циглер Германија "for their discoveries in the field of the chemistry and technology of high polymers"[58]
Џулио Ната Италија
1964 Дороти Кроуфут Хоџкин Велика Британија "for her determinations by X-ray techniques of the structures of important biochemical substances"[59]
1965 Роберт Барнс Вудворд САД "for his outstanding achievements in the art of organic synthesis"[60]
1966 Роберт С. Маликен САД "for his fundamental work concerning chemical bonds and the electronic structure of molecules by the molecular orbital method"[61]
1967 Манфред Зиген Германија "for their studies of extremely fast chemical reactions, effected by disturbing the equilibrium by means of very short pulses of energy"[62]
Роналд Џорџ Рејфорд Нориш Велика Британија
Џорџ Портер Велика Британија
1968 Ларс Онзажер САД "for the discovery of the reciprocal relations bearing his name, which are fundamental for the thermodynamics of irreversible processes"[63]
1969 Дерек Х. Р. Бартон Велика Британија "for their contributions to the development of the concept of conformation and its application in chemistry"[64]
Од Хасел Норвешка
1970 Luis Federico Leloir - young.jpg Луис Ф. Лелоар Аргентина "за неговото откритие на шеќерни нуклеотиди и нивната улога во биосинтезата на јаглехидрати"[65]
1971 Герхард Херцберг Канада "for his contributions to the knowledge of electronic structure and geometry of molecules, particularly free radicals"[66]
1972 Christian B. Anfinsen, NIH portrait, 1969.jpg Кристијан Б. Анфинсен САД "for his work on ribonuclease, especially concerning the connection between the amino acid sequence and the biologically active conformation"[67]
Стенфорд Мур САД "for their contribution to the understanding of the connection between chemical structure and catalytic activity of the active centre of the ribonuclease molecule"[67]
Вилијам Х. Стејн САД
1973 Ернст Ото Фишер Германија "for their pioneering work, performed independently, on the chemistry of the organometallic, so called sandwich compounds"[68]
Џефри Вилкинсон Велика Британија
1974 Пол Џ. Флори САД "for his fundamental work, both theoretical and experimental, in the physical chemistry of macromolecules"[69]
1975 Џон Воркап Корнфорт Австралија
Велика Британија
"for his work on the stereochemistry of enzyme-catalyzed reactions"[70]
Владимир Прелог Швајцарија "for his research into the stereochemistry of organic molecules and reactions"[70]
1976 Вилијам Н. Липскомб САД "for his studies on the structure of boranes illuminating problems of chemical bonding"[71]
1977 Илја Пригожин Белгија "for his contributions to non-equilibrium thermodynamics, particularly the theory of dissipative structures"[72]
1978 Питер Д. Мичел Велика Британија "for his contribution to the understanding of biological energy transfer through the formulation of the chemiosmotic theory"[73]
1979 Херберт Ч. Браун САД "for their development of the use of boron- and phosphorus-containing compounds, respectively, into important reagents in organic synthesis"[74]
Георг Витиг Германија
1980 Paul Berg in 1980.jpg Пол Берг САД "for his fundamental studies of the biochemistry of nucleic acids, with particular regard to recombinant-DNA"[75]
Walter Gilbert Волтер Џилберт САД "for their contributions concerning the determination of base sequences in nucleic acids"[75]
Frederick Sanger Фредерик Сенгер Велика Британија
1981 Кеичи Фукуи Јапонија "for their theories, developed independently, concerning the course of chemical reactions"[76]
Роалд Хофман САД
1982 Арон Клуг Велика Британија "for his development of crystallographic electron microscopy and his structural elucidation of biologically important nucleic acid-protein complexes"[77]
1983 Хенри Тауб САД "for his work on the mechanisms of electron transfer reactions, especially in metal complexes"[78]
1984 75px Роберт Брус Мерифилд САД "for his development of methodology for chemical synthesis on a solid matrix"[79]
1985 Херберт А. Хаупман САД "for their outstanding achievements in developing direct methods for the determination of crystal structures"[80]
Џером Карл САД
1986 Dudley R. Herschbach Дадли Р. Хершбах САД "for their contributions concerning the dynamics of chemical elementary processes"[81]
Јуан Т. Ли САД
Џон Ч. Полани Канада
1987 Доналс Џ. Крам САД "for their development and use of molecules with structure-specific interactions of high selectivity"[82]
Jean-Marie Lehn Жан-Мари Лен Франција
Чарлс Џ. Педерсен САД
1988 Јохан Дајзенхофер Германија "for their determination of the three-dimensional structure of a photosynthetic reaction centre"[83]
Robert Huber Роберт Хубер Германија
Хартмут Микел Германија
1989 Сидни Алтман Канада
САД
"for their discovery of catalytic properties of RNA"[84]
Thomas R. Cech Томас Р. Чек САД
1990 Елијас Џејмс Кори САД "for his development of the theory and methodology of organic synthesis"[85]
1991 Ричард Р. Ернст Швајцарија "for his contributions to the development of the methodology of high resolution nuclear magnetic resonance (NMR) spectroscopy"[86]
1992 Prof. Dr. Rudolph A. Marcus.jpg Рудолф А. Маркус САД "for his contributions to the theory of electron transfer reactions in chemical systems"[87]
1993 Кери Б. Мулис САД "for contributions to the developments of methods within DNA-based chemistry [...] for his invention of the polymerase chain reaction (PCR) method"[88]
Мајкл Смит Канада „for contributions to the developments of methods within DNA-based chemistry [...] for his fundamental contributions to the establishment of oligonucleotide-based, site-directed mutagenesis and its development for protein studies"[88]
1994 Џорџ Е. Ола САД "for his contribution to carbocation chemistry"[89]
1995 Пол Ј. Круцен Холандија "for their work in atmospheric chemistry, particularly concerning the formation and decomposition of ozone"[90]
Mario J. Molina Марио Х. Молина САД
F. Sherwood Rowland.jpg Ф. Шервуд Роланд САД
1996 Роберт Ф. Керл Јуниор САД "за нивното откритие на фулерени"
Harold Kroto Сер Хари Крото Велика Британија
Ричард Е. Смоли САД
1997 Пол Д. Боер САД "for their elucidation of the enzymatic mechanism underlying the synthesis of adenosine triphosphate (ATP)"[91]
Џон Е. Вокер Велика Британија
Јенс К. Скоу Данска "for the first discovery of an ion-transporting enzyme, -ATPase"[91]
1998 Волтер Кох САД "for his development of the density-functional theory"[92]
Џон А. Попл Велика Британија "for his development of computational methods in quantum chemistry"[92]
1999 Ахмед Х. Зеваил Египет
САД
"for his studies of the transition states of chemical reactions using femtosecond spectroscopy"[93]
2000 Алан Хигер САД "for their discovery and development of conductive polymers"[94]
Алан Г. Мекдиармид САД
Нов Зеланд
Хидеки Ширакава Јапонија
2001 Вилијам С. Ноулс САД "for their work on chirally catalysed hydrogenation reactions"[95]
Ryoji Noyori Редзи Нојори Јапонија
К. Бери Шарплес САД "for his work on chirally catalysed oxidation reactions"[96]
2002 John B. Fenn Џон Б. Фен САД "for the development of methods for identification and structure analyses of biological macromolecules [...] for their development of soft desorption ionisation methods for mass spectrometric analyses of biological macromolecules"[97]
Коичи Танака Јапонија
Kurt Wüthrich Курт Витрих Швајцарија "for the development of methods for identification and structure analyses of biological macromolecules [...] for his development of nuclear magnetic resonance spectroscopy for determining the three-dimensional structure of biological macromolecules in solution"[97]
2003 Питер Агре САД "for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for the discovery of water channels"[98]
Roderick MacKinnon Родерик МекКинон САД "for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for structural and mechanistic studies of ion channels"[98]
2004 Nobel2004chemistrylaurets-Ciehanover.jpg Арон Цихановер Израел "for the discovery of ubiquitin-mediated protein degradation"[99]
Nobel2004chemistrylaurets-Hershko.jpg Аврам Хершко Израел
Nobel2004chemistrylaurets-Rose.jpg Ирвин Роуз САД
2005 Ив Шовен Франција "for the development of the metathesis method in organic synthesis"[100]
Robert Grubbs Роберт Х. Грубс САД
Ричард Р. Шрок САД
2006 Roger.Kornberg.JPG Роџер Д. Корнберг САД "for his studies of the molecular basis of eukaryotic transcription"[101]
2007 Prof Ertl-Portrait.jpg Гехарт Ертл Германија "for his studies of chemical processes on solid surfaces"[102]
2008 Осаму Шимомура САД/Јапонија[103] "за откривање и развивање на зелено флуоресцентниот протеин, GFP"[104]
Мартин Чалфи САД
Роџер Ј. Циен САД
2009 Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-04.jpg Венкатраман Рамакришнан  САД
 Индија
 Обединето Кралство
„за проучувањата на составот и улогата на рибозомот [105]
Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-10.jpg Томас Стејц  САД
Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-15.jpg Ада Јонат  Израел
2010 Richard F. Heck2010.jpg Ричард Хек  САД „за накрсното сврзување во органската синтеза по пат на паладиумска катализа“ [106]
Nobel Prize 2010-Press Conference KVA-DSC 7398.jpg Еичи Негиши  Јапонија
Nobel Prize 2010-Press Conference KVA-DSC 7383.jpg Акира Сузуки  Јапонија
2011 Nobel Prize 2011-Nobel interviews KVA-DSC 8039.jpg Дан Шехтман  Израел „за откривањето на квазикристалите“ [107]
2012 Lefkowitz3.jpg Роберт Лефковиц  САД „за изучувањето на рецептори сврзани со G-белковина“ [108]
Brian Kobilka (649437151).jpg Брајан Кобилка  САД
2013 Martin Karplus Nobel Prize 22 2013.jpg Мартин Карплус  САД
 Австрија
„за разработката на повеќеразмерни модели за сложени хемиски системи“ [109]
Michael Levitt.jpg Мајкл Левит  САД
 Обединето Кралство
 Израел[110]
AW TW PS.jpg Арје Варшел  САД
 Израел
2014 Eric Betzig.jpg Ерик Бециг  САД „за развојот на суперразделната флуоресцентна микроскопија“ [111]
Stefan W Hell.jpg Штефан Хел  Германија
 Романија[112]
WE Moerner.jpg Вилијам Мернер  САД
2015 Tomas Lindahl 0209.jpg Томас Линдал  Шведска
 Обединето Кралство
„за мехенистичките изучувања на поправката на ДНК“ [113]
Paul L. Modrich 0151.jpg Пол Модрич  САД
Aziz Sancar 0176.jpg Азиз Санџар  САД
 Турција
2016 Jean-Pierre Sauvage.jpg Жан-Пјер Соваж  Франција „за осмислување и синтеза на молекуларните машини [114]
Nobel Laureates 0953 (31117136180).jpg Фрејзер Стодарт  Обединето Кралство
 САД
FeringaWiki.jpg Бен Феринга  Холандија
2017 Jacques Dubochet D81 4506 (38005029785).jpg Жак Дибоше  Швајцарија „за развојот на криоелектронска микроскопија за високоразделно составно утврдување на биомолекулите во раствор“ [115]
Joachim Frank EM1B8792 (27115577469).jpg Јоахим Франк  Германија
 САД[116]
Richard Henderson D81 4486 (38005042695).jpg Ричард Хендерсон  Обединето Кралство
2018 Frances Arnold 2012.png Френсис Арнолд  САД „за насочената еволуција на ензимите“ [117]
Џорџ Смит  САД „за фаговиот приказ на пептидите и антителата“
Gregory Winter in the Master's Garden at Trinity College by Aga Machaj .jpg Грег Винтер  Обединето Кралство
Other Languages
беларуская (тарашкевіца)‎: Нобэлеўская прэмія ў галіне хіміі
한국어: 노벨 화학상
Bahasa Indonesia: Nobel Kimia
norsk nynorsk: Nobelprisen i kjemi
oʻzbekcha/ўзбекча: Kimyo boʻyicha Nobel mukofoti
Plattdüütsch: Nobelpries för Chemie
português: Nobel de Química
srpskohrvatski / српскохрватски: Nobelova nagrada za hemiju
Basa Sunda: Hadiah Nobel Kimia
Tiếng Việt: Giải Nobel hóa học