Израел
English: Israel

Држава Израел
Centered blue star within a horizontal triband Centered menorah surrounded by two olive branches
Знаме Грб
Химна"Хатиква"
„Надеж“

Израел во Азија.
Главен градEmblem of Jerusalem.svg Ерусалим
31°47′N 35°13′E / 31°47′N 35°13′E / 31.783; 35.217
Најголем град гл. град
Службен јазик
Народности (2013)
Демоним Израелци
Уредување Унитарна парламентарна република
 •  Претседател Реувен Ривлин
 •  Премиер Венјамин Нетанјаху
Законодавство Кнесет
Независност од Мандат Палестина 
 •  Објавена 14 мај 1948 
 •  Призната 1 мај 1949 
Површина
 •  Вкупна  
 •  Вода (%) 2.12 (440 km2 / 170 mi2)
Население
 •  проценка за 2014 г. 8,146,300[1] (96-та)
 •  Попис 2008 7,412,200[2] (99-та)
 •  Густина 387.63 жит/км2 (34-та)
БДП (ПКМ) проценка за 2014 г.
 •  Вкупен $286.840 милијарди[3] 
 •  По жител $35,658[3] (25)
БДП (номинален) проценка за 2014 г.
 •  Вкупно $305. 707 милијарди [3] 
 •  По жител $38,004[3] (25)
Џиниев коеф. (2013)42.8[4]
среден · 47ма
ИЧР (2015) 0.899[5]
многу висок · 19та
Валута Шекел (‎) (ILS)
Часовен појас ИСВ (UTC+2)
 •  (ЛСВ) ИЛВ (UTC+3)
Датумски формат
  • dd-mm-yyyy (нова ера)
Се вози на десно
НДД .il
Повик. бр. +972
Карта на Израел и окупираните територии.

Израел (хебрејски: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, Мединат Јисраел) — независна држава во Западна Азија, поточно на Блискиот Исток (површина 20.770 km², 6.199.008 жители). Од некои историско-културни причини се смета за дел и од Европа. Се граничи со Либан и Сирија на север, Јордан на исток и Египет на југ. Излегува на Средоземно, Црвено и Мртво море. Главен град е Ерусалим. Други градови: Тел Авив (тука се повеќето амбасади), Ако, Вер Сава, Елат, Назарет, Тиберија и Хаифа.

Етимологија

Термионот Израел, низ историјата, се користел како заедничко име за Земјата на Израел и на еврејскиот народ. Денешниот назив на земјата е Ерец Јисраел или Мединат Јисраел (Земјата на Израел и Државата Израел), а со тоа се отфрлиле имињата Зион и Јудеја. Во раните години на својата независност, властите на Израел го избрале терминот Израелци за назив со кој ќе се нарекуваат граѓаните на државата.

Историја

Историја по 1948 година

По одлуката на Обединетите Нации за поделба на Палестина на арапска и на еврејска држава (29 ноември 1947), Еврејскиот национален совет на 14 мај 1948 година го прогласува формирањето на Државата Израел, како држава на Евреите. Арапска Палестина никогаш не беше основана. На 15 мај Египет, Ирак, Јордан, Либан, Саудиска Арабија и Сирија го нападнаа Израел, со што почна периодот (сè уште во тек) на војни и немирни периоди меѓу нив. Како последица на Првата арапско-израелска војна, Израел е формиран на 78% од територијата на тогашната Британска мандатна територија Палестина.

По оваа војна Израел влегува во воени конфликти со соседните арапски држави уште пет пати: при Суецката криза од 1956, Шестдневната војна од 1967, Војната на исцрпување во 1969, Јомкипурската војна од 1973 и при инвазијата врз Либан во 1982 година. Во 1987 Палестинците ја започнуваат својата прва интифада, а во 2000 година својата втора интифада против Израел. Во 2006 година, по нападот на милитантната група Хизболах на израелска територија, Израел го нападна Либан со што започна Втората израелско-либанска војна.

По национализацијата на Суецкиот Канал од страна на Египет и забраната за пловидба на израелски бродови, Израел (во содејство со Велика Британија и Франција), во октомври 1956 година, го нападна Египет. Воената акција беше запрена под притисок на ОН и САД.

Во 1967 година Израел го нападна Египет, а истовремено, Јордан и Сирија го напаѓаат Израел. За шест денови, Израел ги окупираше Голанската Висорамнина (во Сирија), Западниот Брег (во Јордан) и Синајскиот Полуостров (во Египет) и ја блокираше пловидбата низ Суецкиот Канал. Израел ја зголеми својата територија 200%.

Ерусалим, поглед од Планината на маслинките

Четвртата војна меѓу соседите избувна во 1973 година, кога египетските сили го ослободија Каналот и навлегоа на Синај, но почетните успеси не беа доволни и тие беа присилени на повлекување. Првпат Израел претрпе големи воени загуби. Драматичен пресврт се случи во 1977 година, кога египетскиот претседател Анвар ел Садат и израелскиот премиер Менахем Бегин ги почнаа мировните преговори и се обидоа да внесат нова клима во регионот.

Израел се повлече (1982) од Синајскиот Полуостров, но набрзо завојува со Либан, каде што – наводно – биле базите на Палестинската ослободителна организација (ПЛО). Во 1987 година ПЛО ја почна низата напади, востанички дејства и безредија (познати како Интифада) низ Израел, на што израелските сили секогаш реагираа со вооружени акции. Во 1989 година лидерот на ПЛО Јасер Арафат објави дека Палестинците му го признаваат правото на Израел да постои. Во 1994 година Јордан и Израел потпишаа мировен договор, а во 1996 година се одржаа избори за Палестинскиот совет (претседател: Јасер Арафат) што се сметаше за чекор кон создавање палестинска држава на 6.220 км² – во Појасот Газа и на Западниот Брег. Преговорите меѓу Палестинците и Израел почнаа во 1997 година, но ниедна страна не им даде првокласно значење, можеби и поради сè позачестените самоубиствени бомбашки акции на членовите на радикалните палестински струи, кои доведоа до обновување на недовербата и до повторно затегната ситуација. Мировните преговори (2000) меѓу Јасер Арафат и израелскиот премиер Ехуд Барак (во САД) не ги донесоа посакуваните резултати. Во основа, нерешените прашања и натаму доминираат во нестабилната ситуација во тој дел на Југозападна Азија.

Административна поделба

Карта на окрузите во Израел:
1. Северен, 2. Хаифски, 3. Централен, 4. Телавивски, 5. Ерусалимски.
Спорни подрачја: А. Голанска Висорамнина, Б. Јудеја и Самарија, В. Појас Газа.

Израел е поделен на 6 окрузи (хеб. מחוזות, „мехозот“, едн. „махоз“) со 15 подокрузи (נפות, „нафот“, едн. „нафа“). Секој подокруг потоа се дели на природни региони (вкупно 50).


ОкругАдмин. центарПодокрузиНаселение
СеверенНазаретКинерет, Сафед, Ако, Голан, Изрелска Долина1.242.100
ХаифскиХаифаХаифа, Хадера880.000
ЦентраленРамлаРишон ле Цион, Шарон (Нетанја), Петах Тиква, Рамла, Реговот1.770.200
ТелавивскиТел АвивБат Јам, Бнеј Брак, Гиватаим, Холон, Рамат Ган, Тел Авив1.227.000
ЕрусалимскиЕрусалимЕрусалим910.300
ЈуженБершебаАшкелон, Бершеба1.053.600
Јудеја и СамаријаАриелЈудеја и Самарија2.592.555[6]
(350.143 еврејски доселеници)‏‏[7]

Податоците се преземени од Централната служба за статистика на Израел, и затоа ги опфаќаат сите места под израелска цивилна власт, вклучувајќи ги теритоториите окупирани од Израел. Таков пример е подокругот Голан и неговите четири природни региони кои не се признаени од Обединетите Нации и меѓународната заедница како израелски територии. Наведеното население на Ерусалимскиот округ ги вклучува и жителите на Источен Ерусалим, чие припојување кон Израел исто така нема меѓународна поддршка. Единствено невбројани остануваат жителите на округот Јудеја и Самарија, бидејќи Израел не ја наметнува својата цивилна власт во тој дел од Западниот Брег.

Демографија

Етнички состав: Евреи (околу 81%), 20% Палестинци (Израелски Арапи) и други нееврејски заедници. Вероисповед: јудејци 81%, муслимани (сунити) 14%, христијани. Писменост: 95%. Јазици: хебрејски (официјален), арапски, англиски.

Верници во Израел
Јудаизам
  
75 %
Ислам
  
17,5 %
Христијанство
  
2,0 %
Други
  
1,5 %

Релјеф

Постои низина по должината на медитеранскиот брег која кон внатрешноста преминува во ридско-планински предели (највисок врв Мерон, 1.208 m), а потоа кон исток се спушта во долината на реката Јордан и депресијата на Мртвото Море (-396 m; според најновите мерења -416 m), најниската сувоземна точка на Земјата. Во јужниот дел е пустината Негев, која зафаќа речиси половина од државната територија. Хидрографија: реки – Јордан (делумно гранична со Сирија и Јордан) и Кишон; езера – Галилејско и Мртво Море. Клима: средоземна во приморјето, на исток планинска, во долината на Јордан сува суптропска и пустинска во Негев.

Стопанство

Плажа во Тел Авив.

Израел е развиена индустриско-аграрна земја со природни богатства во кои доминираат фосфати, сол, магнезиум, железо и бром, со мали резерви на нафта и природен гас. Главни индустриски гранки се металургијата, производството на машини, автомобили, авиони, бродови и оружје, потоа хемиската, фармацевтската, електронската, прехранбената и индустријата за широка потрошувачка. Постојат околу 750 објекти за обработка на дијаманти (над 50% од светското производство). Земјоделството обезбедува околу 75% од прехранбените потреби на населението. Изградени се и се градат цели мрежи на водни акумулации, каптажи и канали, вклучувајќи ги и пустинските области каде што е овозможено одгледување на суптропски култури. Сите видови сообраќајни врски се на висок степен на развиеност. Парична единица: нов израелски шекел.

Култура

Првите литературни пројави во Израел од 1948 година беа определбите и творештвото на писателите дојдени од Европа, кои пишуваа главно на јидиш и ладино, нешто подоцна и на обновениот хебрејски јазик. Логично дека и темите и атмосферата во европските земји беше пренесена во делата на еврејските/израелските творци. Дури при крајот на XX век, израелската литература позначајно се свртува кон ’сопствените‘ современи теми од автори веќе родени во Израел. Напоредно, музичкото творештво, како и секое друго уметничко создавање, помина сличен пат, под влијание на европските уметнички текови. Сепак, во повеќето творечки изрази секогаш беше присутна и врската со корените никнати милениуми наназад, третирани на современ начин во една синтеза специфична за творештвото на израелските уметници. Првите универзитети биле отворени во Хајфа (1912) и во Ерусалим (1918).

Книжевност

Делата на Амос Оз се преведени на 36 јазици, повеќе отколку на кој било друг израелски писател.[8]
Crystal Clear app xmag.svg Главна статија: „Изреалска книжевност“.

Израелската книжевност главно се состои од поезија и проза на хебрејски јазик, создадена во периодот од средината на 19 век. Само мал број дела се преведени и објавени на други јазици. Според израелскиот закон сите печатени дела имаат два примероци депоновани во Националната библиотека и Хебрејскиот универзитет во Ерусалим. Во 2001 година законот бил изменет и проширен на аудио и видео-снимки и други непечатени медиуми.[9] Во 2006 година околу 85 % пренесени во библиотеката биле на хебрејски јазик.[10]

Хебрејска недела на книгата се одржува ширум земјата секој јуни. Целата држава станува саем на книги на кој учествуваат многу познати автори, се организираат јавни читања... Во текот на оваа недела се доделува книжевната награда Сапир.

Во 1966 година, Нобеловата награда за книжевност му била доделена на Израелецот Шмуел Јосиф Агнон и Германката со еврејско потекло Нели Закс.[11] Некои од најпознатите поети се Yehuda Amichai, Nathan Alterman и Rachel Bluwstein. Меѓународна препознатливост стекнале Амос Оз и Давид Гросман.

Израел исто така бил дом на познати палестински книжевници. Emile Habibi со романот The Secret Life of Saeed the Pessoptimist ја освоил израелската награда за арапска книжевност. Mahmoud Darwish, кого го нарекуваат и палестински национален поет,[12] бил роден на север на Израел, но живеел во прогонство по неговото пристапување на Палестинската ослободителна организација.

Театар и филм

Девет израелски филмови биле номинирани за наградата Оскар во категоријата Најдобар странски филм. Најголем успех имал филмот Ајми, кој се пласирал на трето место.[13]

Негувајќи ја театарската традиција на театарот јидиш ширум Источна Европа, Израел го продолжил развојот на еврејската театарска сцена. Театарот Хабима во Тел Авив бил основан во 1918 година и се смета за најстара театарска група во земјата.[14]

Покрај еврејските автори, значајни успеси имале и муслиманските творци. Многубројни дела со контроверзна тематика која се занимава со израелските судири и статусот на Палестина привлекле внимание на публиката. Филмот „Џенин, Џенин“ од 2002 година на авторот Мухамед Бакри кој е заснован на израелската воена акција во градот Џенин (Западен Брег), ја добил наградата за најдобар филм на Картагинскиот меѓународен фестивал,[15] и покрај тоа што израелските критичари го прозвале заради искривено претставување на случката. Филмската приказна од 2008 година за насилство и дискриминација во мешаната еврејско-арапска населба близу Тел Авив, раскажана во филмот Ајми била многу забележителна на Канскиот филмски фестивал. Жирито му доделил посебна пофалница на режисерскиот палестинско-еврејски пар. Сириска невеста која ја следи приказната на Друзите на Голанската Висорамнина добила неколку значајни филмски награди.[се бара извор]

Израел како тема во уметноста и во популарната култура

  • „Песната на Израел“ (Israel's Song) - песна на американската рок-група „Билт ту спил“ (Built to Spill) од 1995 година.[16]

Поврзано

  • Географија на Израел
  • Историја на Израел

Наводи

  1. „Monthly Bulletin of Statistics for Population“. Israel Central Bureau of Statistics. 7 August 2013. конс. 24 August 2013. 
  2. „The 2008 Israel Integrated Census of Population and Housing“ (PDF). Israel Central Bureau of Statistics. 28 December 2008. конс. 17 February 2012. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 „Report for Selected Countries and Subjects“. International Monetary Fund. April 2014. конс. April 2014. 
  4. „Distribution of family income – Gini index“. The World Factbook. Central Intelligence Agency. конс. 21 August 2017. 
  5. Human Development Index and its components (Извештај). United Nations Development Programme. конс. 22 June 2017. 
  6. „CIA world factbook“. 
  7. јули 2012 „יותר מ־350 אלף מתנחלים ביו"ש“. Израел Хајом. 26 јули 2012. конс. 12 август 2012.  (хебрејски)
  8. Amos Oz is most translated Israeli author Ynet, Published: 02.10.09, 07:50
  9. Depositing Books to The Jewish National & University Library, Jewish National and University Library, Архивирано од изворникот на 29. 5. 2012 
  10. Israeli Book Statistics for 2006, Jewish National and University Library, Архивирано од изворникот на 29. 6. 2007 
  11. The Nobel Prize in Literature 1966, Nobel Foundation 
  12. Би-Би-Си њуз 9 August 2008 Palestinian 'national poet' dies
  13. Brown, Hannah (2. 2. 2010.), „‘Ajami’ nominated for Oscar“, Јерусалим пост 
  14. התיאטרון הלאומי הבימה, Национални театар Хабима  Предлошка:Хе
  15. „Jenin, Jenin“. Amazon.com. 
  16. BUILT TO SPILL there's nothing wrong with love (FULL ALBUM) (пристапено на 5.12.2016)
Other Languages
Acèh: Israèl
Адыгэбзэ: Исраел
адыгабзэ: Исраил
Afrikaans: Israel
Alemannisch: Israel
አማርኛ: እስራኤል
Ænglisc: Israhēl
العربية: إسرائيل
aragonés: Israel
ܐܪܡܝܐ: ܐܝܣܪܐܝܠ
Արեւմտահայերէն: Իսրայէլ
armãneashti: Israel
arpetan: Israèl
অসমীয়া: ইজৰাইল
asturianu: Israel
Avañe'ẽ: Israel
авар: Исраил
Aymar aru: Israel
azərbaycanca: İsrail
تۆرکجه: ايسراییل
bamanankan: Israil
বাংলা: ইসরায়েল
Bân-lâm-gú: Í-sek-lia̍t
башҡортса: Израиль дәүләте
беларуская: Ізраіль
беларуская (тарашкевіца)‎: Ізраіль
भोजपुरी: इजराइल
Bikol Central: Israel
български: Израел
Boarisch: Israel
bosanski: Izrael
brezhoneg: Israel
буряад: Израиль
català: Israel
Чӑвашла: Израиль
Cebuano: Israel
čeština: Izrael
Chavacano de Zamboanga: Israel
chiShona: Israel
chiTumbuka: Israel
corsu: Israele
Cymraeg: Israel
dansk: Israel
davvisámegiella: Israel
Deutsch: Israel
ދިވެހިބަސް: އިސްރާއީލު
dolnoserbski: Israel
डोटेली: इजरायल
eesti: Iisrael
Ελληνικά: Ισραήλ
English: Israel
español: Israel
Esperanto: Israelo
estremeñu: Israel
euskara: Israel
فارسی: اسرائیل
Fiji Hindi: Israel
føroyskt: Ísrael
français: Israël
Frysk: Israel
Gaeilge: Iosrael
Gaelg: Israel
Gagauz: İsrail
Gàidhlig: Iosrael
galego: Israel
ГӀалгӀай: Жугтече
贛語: 以色列
Gĩkũyũ: Israel
ગુજરાતી: ઈઝરાયલ
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌹𐍃𐍂𐌰𐌴𐌻
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: इस्राएल
客家語/Hak-kâ-ngî: Yî-set-lie̍t
한국어: 이스라엘
Hausa: Isra'ila
Hawaiʻi: ʻIseraʻela
հայերեն: Իսրայել
हिन्दी: इज़राइल
hornjoserbsce: Israel
hrvatski: Izrael
Ido: Israel
Igbo: Israel
Ilokano: Israel
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ইসরাইল
Bahasa Indonesia: Israel
interlingua: Israel
Interlingue: Israel
Ирон: Израиль
isiZulu: Isreyili
íslenska: Ísrael
italiano: Israele
עברית: ישראל
Jawa: Israèl
Kabɩyɛ: Izrɛɛlɩ
kalaallisut: Israel
ಕನ್ನಡ: ಇಸ್ರೇಲ್
Kapampangan: Israel
ქართული: ისრაელი
kaszëbsczi: Izrael
қазақша: Израиль
kernowek: Ysrael
Kinyarwanda: Isirayeli
Kiswahili: Israel
коми: Израиль
Kongo: Israel
Kreyòl ayisyen: Izrayèl
kriyòl gwiyannen: Israyèl
kurdî: Îsraêl
Кыргызча: Израиль
Ladino: Israel
لۊری شومالی: اٛسرائيل
Latina: Israël
latviešu: Izraēla
Lëtzebuergesch: Israel
лезги: Израиль
lietuvių: Izraelis
Ligure: Isræ
Limburgs: Israël
lingála: Israel
Lingua Franca Nova: Israel
Livvinkarjala: Izrail
la .lojban.: brogu'e
lumbaart: Israel
magyar: Izrael
मैथिली: इजरायल
Malagasy: Isiraely
മലയാളം: ഇസ്രയേൽ
Malti: Iżrael
Māori: Iharaira
मराठी: इस्रायल
მარგალური: ისრაელი
مصرى: اسرائيل
مازِرونی: اسرائیل
Bahasa Melayu: Israel
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ī-sáik-liĕk
Mirandés: Eisrael
мокшень: Израиль
монгол: Израиль
မြန်မာဘာသာ: အစ္စရေးနိုင်ငံ
Dorerin Naoero: Iteraer
Na Vosa Vakaviti: Isireli
Nederlands: Israël
Nedersaksies: Israël
नेपाली: इजरायल
नेपाल भाषा: इजरायल
日本語: イスラエル
Napulitano: Israele
нохчийн: Израиль
Nordfriisk: Israel
Norfuk / Pitkern: Esrail
norsk: Israel
norsk nynorsk: Israel
Novial: Israel
occitan: Israèl
ଓଡ଼ିଆ: ଇସ୍ରାଏଲ
Oromoo: Isiraa'el
oʻzbekcha/ўзбекча: Isroil
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਜ਼ਰਾਇਲ
पालि: इस्रैल
Pälzisch: Israel
پنجابی: اسرائیل
Papiamentu: Israel
پښتو: اسرائيل
Patois: Izrel
Перем Коми: Исраэль
ភាសាខ្មែរ: អ៊ីស្រាអែល
Picard: Israël
Piemontèis: Israel
Tok Pisin: Israel
Plattdüütsch: Israel
polski: Izrael
Ποντιακά: Ισραήλ
português: Israel
Qaraqalpaqsha: İzrail
qırımtatarca: İsrail
Ripoarisch: Israel
română: Israel
romani čhib: Israel
Runa Simi: Israyil
русиньскый: Ізраіль
русский: Израиль
саха тыла: Исраил
Sakizaya: Israel
Gagana Samoa: Isalaeru
संस्कृतम्: इजराइल
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱤᱡᱽᱨᱟᱭᱮᱞ
sardu: Israele
Scots: Israel
Seeltersk: Israel
Sesotho sa Leboa: Israel
shqip: Izraeli
sicilianu: Israeli
Simple English: Israel
سنڌي: اسرائيل
SiSwati: Ka-Israyeli
slovenčina: Izrael
slovenščina: Izrael
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їꙁдраил҄ь
ślůnski: Izrael
Soomaaliga: Israaiil
کوردی: ئیسرائیل
Sranantongo: Israel
српски / srpski: Израел
srpskohrvatski / српскохрватски: Izrael
Sunda: Israél
suomi: Israel
svenska: Israel
Tagalog: Israel
தமிழ்: இசுரேல்
Taqbaylit: Israyel
tarandíne: Isdraele
татарча/tatarça: Исраил
తెలుగు: ఇజ్రాయిల్
tetun: Izraél
тоҷикӣ: Исроил
ᏣᎳᎩ: ᎢᏏᎵᏱ
ತುಳು: ಇಸ್ರೇಲ್
Türkçe: İsrail
Türkmençe: Ysraýyl
удмурт: Израиль
українська: Ізраїль
اردو: اسرائیل
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىسرائىلىيە
Vahcuengh: Israel
vèneto: Israel
vepsän kel’: Izrail'
Tiếng Việt: Israel
Volapük: Yisraelän
Võro: Iisrael
文言: 以色列
West-Vlams: Israël
Winaray: Israel
Wolof: Israayil
吴语: 以色列
ייִדיש: ישראל
Yorùbá: Ísráẹ́lì
粵語: 以色列
Zazaki: İsrail
Zeêuws: Israël
žemaitėška: Izraelis
中文: 以色列