Val d'Aosta
English: Aosta Valley

Lumbard ucidentalQuest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa.
La piana de Aosta.

La Val d'Aosta (frances: Vallée d'Aoste; italian: Valle d'Aosta; arpitan: Val d'Outa; walser: Augschtalann o Ougstalland; piemontes: Val d'Osta) l'è ona vall, ona region e ona provincia autonoma italiana.
La confina a nord con la Svizzera (Canton Valles), a ovest con la Francia (region de Roden-Alp) e a sud-est cont el Piemont (provincc de Versej, Biella e Turin).

A l'è la region pussee piscinina de tutta l'Italia, e la gh'ha ona popolazion de apena 128.021 abitant. El sò capploeugh a l'è Aosta.

Geografia

La Val d'Aosta l'è intregament quattada di montagn, i pussee alt d'Italia e de l'Europa ocidental: in tra de lor a poeudom cità el Mont Bianch, el Mont Roeusa, el Cervin e 'l Gran Paradis.
L'è tutta traversada de la Dora Baltea, on afluent del . Dent a la Val d'Aosta nassen tanti sotta-vai, tra i quai a gh'è la Val del Lys, la Val del Gran San Bernard e la Valdigne.

Storia

L'Arch de August

Abitada fin de la Preistoria, l'è stada la terra di Salass, ona popolazion celtega. Poeu l'è stada conquistada di Roman, che hann fondaa la città de Augusta Prætoria Salassorum (incoeu Aosta), in onor de l'imperador August. In de la città de incoeu resisten anmò i vegg mur roman, l'arch trionfal, el tester e vari port.

Dopo la fin de l'Imperi Roman, l'è passada ai ostrogott, ai longobard e poeu ai burgund, che l'hann portada per la prima voeulta in de l'orbita francesa. Al temp di Franch l'è devegnuda vun di sit per indè che la passava (e la passa) la Via Francigena che la mena de l'Inghilterra fina a Roma. Despoeu de vess partegnuda al Regn d'Italia, l'è passada anmò 'na voeulta al regn de Borgogna. In 'sta manera, la vall l'ha scominciaa a ciappà i caratter de coltura francesa che resisten anca incoeu.

In del 1032 l'è finida in di man di Savoia, e inscì l'è staa fina a l'Unità d'Italia. In del 1861 l'era on circondari de la Provincia de Turin, e l'unega area a conservà la lengua francesa comè lengua ofizial.

Al temp del fascism, gh'è stada ona campagna de italianizazion bella forta, che l'ha portaa a mudà el nomm a tucc i comun. Dopo la fin de la II Guerra Mondial però l'è staa portaa tusscoss a la situazion precedent. La Val d'Aosta, inoltra, l'è stada deciarada region a statutt special, e destaccada del Piemont.

Lenguagg

Exquisite-kfind.pngPer savenn pussee, varda l'articol Dialett valdostan.

In Val d'Aosta el frances l'è lengua ofizial arent a l'italian. El frances l'è semper staa doperaa storegament tant 'me lengua de coltura, e le troeuvom in la gran magioranza di toponem.
La lengua local l'è l'arpitan, che l'è recognossuu 'me lengua regional. In di paes de la Val del Lys a l'è parlaa (semper manch) el walser, ona lengua germanega. In de la bassa vall el s'è spantegaa el piemontes canavesan.

Other Languages
Alemannisch: Aostatal
አማርኛ: ቫሌ ዳኦስታ
aragonés: Val d'Aosta
العربية: وادي أوستا
asturianu: Valle d'Aosta
azərbaycanca: Valle d'Aosta
Bikol Central: Aosta Valley
беларуская: Вале-д’Аоста
беларуская (тарашкевіца)‎: Вальле-д’Аоста
български: Вале д'Аоста
brezhoneg: Traoñienn Aosta
bosanski: Valle d'Aosta
català: Vall d'Aosta
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Aosta Valley
čeština: Údolí Aosty
Cymraeg: Valle d'Aosta
Deutsch: Aostatal
English: Aosta Valley
Esperanto: Aosta Valo
español: Valle de Aosta
français: Vallée d'Aoste
arpetan: Val d’Outa
Nordfriisk: Aostadääl
furlan: Val d'Aoste
Gaeilge: Valle d'Aosta
Gàidhlig: Valle d'Aosta
galego: Val de Aosta
客家語/Hak-kâ-ngî: Valle d'Aosta
hrvatski: Valle d'Aosta
հայերեն: Վալլե Դ'Աոստա
interlingua: Valle de Aosta
Bahasa Indonesia: Lembah Aosta
íslenska: Ágústudalur
italiano: Valle d'Aosta
ქართული: ვალე-დ’აოსტა
Gĩkũyũ: Valle d'Aosta
kernowek: Nans Aosta
Limburgs: Valle d'Aosta
lietuvių: Aostos slėnis
latviešu: Valle d'Aosta
македонски: Аостинска Долина
Bahasa Melayu: Lembah Aosta
مازِرونی: واله دائوستا
Napulitano: Valle 'e Aosta
Nederlands: Valle d'Aosta
norsk nynorsk: Valle d'Aosta
norsk: Aostadalen
occitan: Val d'Aosta
ਪੰਜਾਬੀ: ਆਓਸਤਾ ਘਾਟੀ
Kapampangan: Aosta Saug
polski: Dolina Aosty
Piemontèis: Val d'Osta
پنجابی: وادی آوستہ
português: Vale de Aosta
română: Valle d'Aosta
tarandíne: Valle d'Aosta
sicilianu: Vaddi d'Aosta
davvisámegiella: Valle d'Aosta
srpskohrvatski / српскохрватски: Valle d'Aosta
Simple English: Valle d'Aosta
slovenčina: Valle d’Aosta
slovenščina: Dolina Aoste
српски / srpski: Долина Аосте
svenska: Aostadalen
Kiswahili: Valle d'Aosta
Türkçe: Aosta Vadisi
татарча/tatarça: Валле д'Аоста
українська: Валле-д'Аоста
vèneto: Vałe d'Aosta
Tiếng Việt: Thung lũng Aosta
West-Vlams: Valle d'Aosta
მარგალური: ვალე-დ’აოსტა
Bân-lâm-gú: Valle d'Aosta