Milan
English: Milan

bussola Disambiguazión – Se te see dree a cercà alter significaa de 'l nom, varda Milan (desambiguazion).
Lumbard ucidentalQuest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa.
Milan
Comun
Milan - BanderaMilan - Stema
Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
[[File:Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.|center|260px|Milan - Sœmeanza]]
Dats aministrativ
Nom ofiçalEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
StatEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Rejon
Flag of Lombardy.svg
Lombardia
Provinça
Provincia di Milano-Stemma.png
Milan
CapolœgEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
NassidaEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Politega
SindegEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Orgen lejislativEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Territore
CoordinadeEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
OSMEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found. Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
VoltitudenEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found. m s.l.m
SuperfixEror ëd l'espression: operator < pa spetà km²
AbitantsEror Lua an package,lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found, ab.
Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
DensitaaEror ëd l'espression: operator < pa spetà ab./km²
ConfinEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Fus orariEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Economia
PIL (nominal)Eror ëd l'espression: operator < pa spetà milion de USD Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
PIL pro capite (nominal)Eror Lua an package,lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found, USD Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
PIL pro capite (PPA)Eror Lua an package,lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found, Intl$ Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Varie
TLDEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Prefiss inter.Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
PrefissEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Codex postalEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Sigla autom.Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Codex ISTATEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Codex catastalEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
InnEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Sant protetorEror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Cl. climatega
Cl. sismega
Localizazion
[[File:Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.|center|260px|Milan - Localizazion]]
Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found.
Wikiquote-logo.svg
«Tutt el mond a l'è paes, a semm d'accòrd, ma Milan, l'è on gran Milan.»
El Dòmm de Milan
Milan - el Cenacol de Leonard
La basilica de San Lorenz a l'invern
El coeur de Milan in del 1158, ai temp de Federigh Barbarossa
El Cimiteri monumental

Milan (Milà in Lombard oriental; Milano in Italian; Mailand in Todesch; Mediolanum in Latin; Mediólanon in Grech Antich; Milão in Portoghes) l'è la segonda cittaa pussee granda de l'Itàlia dòpo Roma, e la se troeuva in de la pianura de la Lombardia, la region pussee desviluppada e pussee popolada d'Italia, oltra che vun di Quater Motor d'Europa. I sò abitant se ciamen milanes, ma ghe disen anca "meneghitt" del nomm de la maschera de carnaval Meneghin.

Milan l'è capital de la Cittàa Metropolitana de Milan e de la Region Lombardia.

La cittaa la gh'ha 1,3 milion de abitant, ma la soa area metropolitana la riva a 7,3 milion et donca a l'è la pussee granda de l'Italia, depos de Roma e Nàpol. El nòmm de Milan el vegn de Mediolanum o Mediolanium, ona parolla che l'è la manera latinna de scriv el nomm celtich de la cittaa (i Gaj hann minga lassaa scritt el nomm in de la sò lengua, ma l'è probabil che l'era minga tropp different).

In tra i monument e i palazz famos de Milan se regorden el Domm, el Castell Sforzesch cont i sò musee e el teater a la Scala.

A Milan gh'è i pussee famos cà de la mòda e i sò negòzi (in via Montenapoleone e in la Galeria Vittori Emanuel, che l'è considerada l'area de shopping pussee veggia in del mond). Chi cà chí han fáa diventà Milan vuna di cittaa mondiaj de la moda, compagna de París, Londra e New York.

A Milan se troven anca dò squader de balon; el Milan e l'Inter, che insemma han vinciuu ventinoeuv scudett, noeuv Copp di campion, e cinq copp intercontinentai. El sò stadi l'è 'l San Siro, e gh'hann daa anca el nòmm de "Giusepp Meazza" perchè el Peppin Meazza l'è staa vun di pussée grand giugador de balon italian, ca g'ha giugà ne l'Inter e ne 'l Milan.

Al dí d'incoeu, el sindich de Milan l'è 'l scior Giuseppe Sala, de la coalizion de center-sinistra a guida Partii Democrategh.

In del 2015 a Milàn l'ha avuu loeugh l'Esposizion Mondiala (dita anca Expo).

Milan l'è faa giò in noeuv Municipi, cont on poo de autonomia e cont di President scernii suu di gent. Al dì d'incoeu cinqu hinn amministraa da la coalizion de center-destra e quater da quella de center-sinistra.

Geografia

La cittaa la se trova in mezz a ona pianura in la banda occidentala de la Lombardia. Gh'è trii fiumm che ghe passen in mezz: l'Olona, el Lamber e el Seves. Gh'è anca di canaj e navili che on temp formaven ona red finna in center, anca se a la fin de la guerra la "sercia di navili" l'è stada interrada. Hinn restaa: el Navili de Gagian (Navili Grand), el Navili Paves, la Martesana, la Vettabbia e el Redefoss (che el toeu l'acqua del Seves e de la Martesana). Milan l'è a 25 km a est del fiumm Tesin, a 25 km a ovest de l'Adda, a 35 km a nord del Po e a 50 km a sud del lagh de Comm e del confin con la Sguizzera.

A Milan s'incontren on sacch de strad e ferrovij important: gh'è di collegament con Turin, con Genova, con Piacenza e donca con tutta l'Emilia-Romagna, con Bressa e de là cont el Venet, con Berghem e cont i Val Orobich, cont i montagn de la Valtellina (per andà in Val Venosta, Engadina e i vallad del Ren), cont el Canton Tesin (San Bernardin, Lucomagn e San Gottard) cont el Passo del Sempion per andà in Francia. Questa sò posizion strategica, insemma alla fertilitaa del sò territori, l'ha influenzaa la storia de la cittaa e la part che l'ha avuu con l'Italia e cont i paes de là di Alp.

Stòria

L'antichità

Exquisite-kfind.pngPer savenn pussee, varda l'articol Mediolanum.

I origin de la città a hinn celtegh, compagn de tant alter loeugh del nord de l'Italia. La leggenda de fatt la voeur che Milan el sia staa fondaa del Belloves, capp di Celta Insuber. Giamò al temp, per la soa posizion strategica in del mezz de la Pianura Padana (de chì el nòmm Mediolanum), Milan el gh'aveva avuu ona quaj importanza.
Ma la glòria per la città a l'è vegnuda soratutt dòpo de la conquista romana (222 prima del Crist): tant che intorna al IV secol, in de l'epoca de la tetrarchia, vuna di quatter capitaj de l'Imperi Roman l'era pròppi Milan. In quell'epoca chì Milan l'è staa anca vunn di loeugh de svilupp de la religion cristianna cattòlica: a l'è de fatt l'epoca del Sant Ambroeus e del Sant Agostin (che anca se l'era on african, el s'è convertii al cristianesim pròppi chì). Quand che poeu i invasion barbaregh hinn diventaa on pericol bel e bon per la cort imperial, la capital l'è stada spostada a Ravenna.

El Medioev

Compagn de la maggior part de l'Italia, anca Milan l'è finii primma sòtta aj man di Eruj de Odoacher, poeu sòtta el règn di Visigòtt e, pussee tard, di Longobard e di Franch.
Duranta el Sacro Roman Imperi, Milan e tanti alter comun de la Lombardia hinn diventaa ricch per i commerz (grazie a la posizion de favor in de la Pianura Padana, comè semper), tant che hann cercaa de avègh semper pussee de autonomia in di confront de l'autorità imperial. I contrast a hinn diventaa guerra ver la fin del XII secol, quand che Milan e alter cittaa s'hinn mettuu a sostegnì el Papa contra l'Imperador. Quest chì, che l'era el Federich I de Hohenstaufen, l'è discenduu in Italia e l'ha traa giò Milan. Ma Milan l'ha poduu vess prest recostruii, grazie aj sfòrz di città leaa. Dòpo che hann formaa ona lega, ciamada Lega Lombarda, i comun italian s'hinn scontraa on'altra voeulta con l'imperador e l'hann battuu a Legnan.

Dòpo questa vittòria i comun del nòrd Italia hann poduu conquistà ona autonomia semper maggior (anca se minga semper l'è staa inscì, soratutt quand che al tròn imperial el saliva on quajdun deciduu a toeu via la cris de l'Imperi) e Milan l'ha on poo ottegnii l'egemonia de la region. Ma, cont on fenòmen tipich di cittaa italiann del XIV secol, anca Milan l'è diventada pian pianin ona Signoria, primma sòtta i De la Torr, poeu sòtta i Viscont, che primma hann governaa pròppi 'me viscont, poeu han cominciaa a fass ciamà ducch, anca primma de fass dà el permess de l'Imperador.

El Gian Galeazz, primm duca de Milan

Sòtta i Viscont, Milan el gh'ha avuu on ròl de primm pian in de la scena politega italianna. El duca Gian Galeazz I l'ha estenduu i domini milanes a tutta la Lombardia, el Piemont oriental, el Venet occidental e anca a ona bona part del center Italia. La soa mòrt premadura l'ha impedii che 'l podess creà on embrion de Stat nazional italian (còssa che intrattant l'era dree a nass in tutta Euròpa). Per tutt el XIV e 'l XV secol, Milan l'ha luttaa contra Venezia, Napol, Firenz, i Savòia, e 'l Papaa per avègh l'egemonia in su la penisola. L'è staa duranta el XV secol che la Signoria l'è passada de la dinastia di Viscont a quella di Sfòrza, a causa del matrimòni del condottier Francesch I Sfòrza con la Bianca Maria Viscont, unega tosa del Filipp Maria Viscont. El period sforzesch a l'è quell contemporani al Renassiment, che l'ha vist Milan ancamò ona voeulta al center de la situazion, in quant loeugh de coltura e mecenatismo de cort. Duranta 'sto period hinn vegnuu a Milan personagg come 'l Petrarca (lù però quand che gh'eren ancamò i Viscont), Leonard de Vinci e 'l Bramant.

L'età di dominazion forest

Duranta l'invasion francesa de l'Italia del 1494, el Ducaa de Milan a l'è restaa neutral, perchè el duca Ludovich el Negher el sperava de podè inscì mantegnì el comand de la Signoria, che l'aveva usurpaa al nevod. Ma ben prest Milan l'è diventaa on teater per i guerr di grand potenz europee, come la Spagna, la Francia e Imperi. In particolar, duranta el XVI secol, Milan l'è finii primma sòtta el contròll frances, poeu, in manera definitiva, sòtta quell spagnoeu.
Donca, per circa dusent ann el Ducaa de Milan (che formalment l'esisteva ancamò, e che formalment a l'era ancamò sòtta el Sacro Roman Imperi) a l'è staa governaa de la Spagna, anca se quell period a l'è cognossuu de nòrma come vun de decadenza e malgoverno: de fatt, la Lombardia a l'era diventada domà ona provincia piscininna de on grand imperi, che tra l'alter l'era dree a 'ndà in crisi. Tuttavia, Milan l'ha poduu almanch vess ancamò important per el ròl che la soa diòcesi la gh'ha avuu in de l'età de la Contrariforma, grazie a òmen come i duu arcivescov Carl Borromee e Federigh Borromee e 'l Sant'Antòni Maria Zaccaria.
I ròbb hann segutaa a 'ndà inscì finna a la guerra de Succession Spagnoeula (1700-1714), con la qual el Ducaa de Milan l'è diventaa on domini de l'Arciducaa d'Austria, la qual cà regnant, i Asburgh, a l'era anca quella che la regnava in su l'Imperi. Sòtta el governo austriach, Milan l'ha cognossuu on noeuv period de splendor (anca se 'l ducaa l'aveva perduu la Lomellina e alter territòri del gener, che eren finii in man al Regn de Sardegna) e on grand svilupp econòmich (incoraggiaa de la Rivoluzion Industrial, che l'era dree a nass in quij temp chì). Inoltra Milan, duranta el XVIII secol, a l'è diventaa vun di center de l'Illuminismo italian, grazie a òmen de cultura compagn de Ceser Beccaria, Peder Verri e Giusepp Parini.
Duranta l'età napoleòniga, l'è finii primma in de la Repubblica Cisalpina, poeu l'è diventaa capital del Regn d'Italia: l'è staa pròppi chì che 'l Napoleon I el s'è incoronaa (e l'è de quell period el Palazz Real arent al Dòmm).

El Resorgiment

Cont el Congress de Vienna, Milan l'è retornaa a l'Imperi d'Austria, però questa vòlta inglobaa in del noeuv Regn Lombardo-Venet. In di moti del 1848, Milan l'è staa vun di loeugh-simbol del Risorgiment (anca grazie a la litteratura romantiga del Carl Pòrta e del Lissander Manzon, per la musega del Giusepp Verdi o per el suciàl de Sandrina Ravizza), cont i famos Cinch Giornad ma el Regn de Sardegna, che l'aveva ciappaa i part di insort italian contra l'Austria, l'è staa battuu, e donca Milan el gh'ha avuu de tornà ancamò ona voeulta sòtta l'Austria, e cont el pagà ona feros repression. Per divegnì part del Regn de Sardegna (e donca del Regn d'Italia), Milan el gh'ha avuu de spettà el 1859. De chì in poeu, la stòria politica de Milan la seguta quell del rest de l'Italia.

Del Resorgiment al dì d'incoeu

Dòpo l'Unità d'Italia, Milan el s'è avviaa a diventà vun di pont cruciaj de l'economia del noeuv Stat. Ma minga per quest tutta la popolazion milanesa a l'era ricca, anzi, per tutta la fin del Vòttcent gh'hinn staa revòlt popolar e sciòper per ottegnì di condizion de vida mejor. El re del temp, l'Umbert I, l'ha voruu minga scoltà i protest e l'ha mandaa l'esercit a reprim i revòlt.
A bon cunt Milan l'è diventaa voeuna di città pussee ricch de l'Italia, e per quest l'è diventaa on center de attrazion per l'immigrazion interna, ma anca per la coltura e l'industria. Tra l'alter, se pò regordà che 'l Benito Mussolini, primma de la guerra el lavorava a Milan, e che anca el moviment futurista el gh'ha avuu chì vun di sò center colturaj.
Dòpo la Primma Guerra Mondial, in del clima de insoddisfazion per i noeuv condizion econòmich e politich (per esempi, tutta la stòria de la vittoria mutilata) l'ha portaa a la nassida a Milan del partii nazional fascista.
Ma Milan l'è staa anca vun di loeugh simbol de la Resistenza, e l'è staa chì che hinn staa appenduu i còrp del Mussolini e de alter gerarca fascista dòpo ch'eren staa coppaa.
A partì del Dòpoguerra finna al dì d'incoeu, Milan a l'è segutada a cress, cont el diventà voeuna di maggior representazion del miracol econòmich, ma anca de la contestazion giovenil, del terrorismo di agn '60 e '70, del cabaret, del teater, de la canzon e de la mòda.
Ultimament, Milan l'è staa protagonista de la proclamazion de part del Silvio Berlusconi de la nassida del partii del Pòpol de la Libertà, el pussee grand e important partii de destra de la stòria de l'Italia repubblicanna.

I port de Milan

  • Pòrta Garibaldi (o Porta Comasina o Porta Comasna, on temp anca Porta Stravacca)
  • Pòrta Genova
  • Pòrta Lodoviga (o Porta San Celso, un temp succursal de Pòrta Cines)
  • Pòrta Monfort (on temp pusterla, succursal de Porta Oriental)
  • Pòrta Noeuva
  • Pòrta Romanna
  • Pòrta Sempion
  • Pòrta Tisinesa (ciamada anca Pòrta Cines o Pòrta Cicca)
  • Pòrta Venezia (che on temp la se ciamava Pòrta Renza o Pòrta Oriental)
  • Pòrta Vercellina (ciamada Porta Magenta apòs de la vittoria de Magenta de la segonda guerra de indipendenza italiana)
  • Pòrta Vigentina (dove ona voeulta gh'era el Daziett o Portell)
  • Pòrta Vittòria (che on temp la se ciamava Pòrta Tosa)
  • Pòrta Vòlta (on temp Porta Tenaja)

Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Milan l'è mostraa in de la tabela chi de sotta:

Abitant (in miee)


Cità gemelaa

Milan a l’è gemelaa con:

Sport

Milan el gh'ha 'na granda tradizion del folber. I squader de folber puseee cognossuu a hinn el Football Club Internazionale Milano e l'Associazione Calcio Milan, i unegh duu squader de folber europee da la stèssa cittaa ch'hann vingiuu la Coppa di Campion/Champions League. Tuci doi i squader gioghen nel Stadi San Siro, vun dei símbol padron de la cittaa.

Varda anca

Ligamm de foeura


Other Languages
Afrikaans: Milaan
Alemannisch: Mailand
አማርኛ: ሚላኖ
aragonés: Milán
Ænglisc: Megelan
العربية: ميلانو
مصرى: ميلانو
asturianu: Milán
Aymar aru: Milano
azərbaycanca: Milan
تۆرکجه: میلان
Boarisch: Mailand
žemaitėška: Mėlans
Bikol Central: Milan
беларуская: Мілан
беларуская (тарашкевіца)‎: Мілян
български: Милано
বাংলা: মিলান
བོད་ཡིག: མི་ལཱན།
brezhoneg: Milano
bosanski: Milano
català: Milà
нохчийн: Милан
کوردی: میلان
corsu: Milanu
čeština: Milán
Чӑвашла: Милан
Cymraeg: Milan
dansk: Milano
Deutsch: Mailand
Zazaki: Milano
Ελληνικά: Μιλάνο
emiliàn e rumagnòl: Milàn
English: Milan
Esperanto: Milano
español: Milán
eesti: Milano
euskara: Milan
estremeñu: Milán
فارسی: میلان
suomi: Milano
Na Vosa Vakaviti: Milan
føroyskt: Milano
français: Milan
arpetan: Milan
furlan: Milan
Frysk: Milaan
Gaeilge: Milano
Gagauz: Milan
Gàidhlig: Milano
galego: Milán
ગુજરાતી: મિલાન
Hausa: Milano
客家語/Hak-kâ-ngî: Milano
עברית: מילאנו
हिन्दी: मिलानो
hrvatski: Milano
hornjoserbsce: Mailand
Kreyòl ayisyen: Milan
magyar: Milánó
հայերեն: Միլան
Արեւմտահայերէն: Միլան
interlingua: Milano
Bahasa Indonesia: Milan
Interlingue: Milano
Ido: Milano
íslenska: Mílanó
italiano: Milano
日本語: ミラノ
Jawa: Milano
ქართული: მილანი
Qaraqalpaqsha: Milan
Taqbaylit: Milano
қазақша: Милан
kalaallisut: Milano
ಕನ್ನಡ: ಮಿಲಾನ್
한국어: 밀라노
къарачай-малкъар: Милан
kurdî: Mîlano
коми: Милан
kernowek: Milano
Кыргызча: Милан
Latina: Mediolanum
Ladino: Milano
Lëtzebuergesch: Mailand
лезги: Милан
Limburgs: Milaan
Ligure: Milan
lietuvių: Milanas
latviešu: Milāna
олык марий: Милан
македонски: Милано
മലയാളം: മിലാൻ
монгол: Милан
मराठी: मिलान
Bahasa Melayu: Milan
မြန်မာဘာသာ: မီလန်မြို့
مازِرونی: میلان
Napulitano: Milano
Plattdüütsch: Mailand
Nedersaksies: Milaan
नेपाल भाषा: मिलान
Nederlands: Milaan (stad)
norsk nynorsk: Milano
norsk: Milano
Novial: Milano
occitan: Milan
Ирон: Милан
ਪੰਜਾਬੀ: ਮਿਲਾਨ
Kapampangan: Milan
Papiamentu: Milano
Picard: Milan
polski: Mediolan
Piemontèis: Milan
پنجابی: میلان
پښتو: میلان
português: Milão
Runa Simi: Milano
rumantsch: Milaun
română: Milano
tarandíne: Meláne
русский: Милан
संस्कृतम्: मिलानो
саха тыла: Милан
sardu: Milanu
sicilianu: Milanu
Scots: Milan
srpskohrvatski / српскохрватски: Milano
Simple English: Milan
slovenčina: Miláno
slovenščina: Milano
chiShona: Milan
Soomaaliga: Milan
shqip: Milano
српски / srpski: Милано
svenska: Milano
Kiswahili: Milano
ślůnski: Milano
தமிழ்: மிலன்
tetun: Milano
тоҷикӣ: Милан
ไทย: มิลาน
Türkçe: Milano
татарча/tatarça: Milan
Twi: Milano
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Milan
українська: Мілан
اردو: میلان
oʻzbekcha/ўзбекча: Milan (shahar)
vèneto: Miłan
vepsän kel’: Milan
Tiếng Việt: Milano
West-Vlams: Milaan
Volapük: Milano
Winaray: Milan
吴语: 米兰
მარგალური: მილანი
ייִדיש: מילאן
Zeêuws: Milaan
中文: 米蘭
文言: 米蘭
Bân-lâm-gú: Milano
粵語: 米蘭