Bergamàsch

Chest artícol a l'è scricc in Bergamàsch, ortograféa del Dücat Lombard oriental
Bergamàsch ()
Oltri denuminazión:
Parlaa in: in de la proìncia de Bèrghem, e in de la part setentriunàla de chèla de Cremùna
Región: Europa
Parlant: sirca 700 méla
Ranking:
Classificazión genétega: Indo-Europea

  Italica
   Rumanza
   Italo-Western
    Western
     Gallo-Iberica
       Gallo-Romaanz
        Gallo-Italic
         Lumbard
           Lombàrt orientàl
            Bergamàsch

status ufizial
Lengua ufiziala de:
Regulaa da: Dücàt de Piassa Püntida
còdas de la lengua
ISO 639-1
ISO 639-2 roa
SIL lmo
videe anca: lengua

Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientai de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se 'l se 'nsomea ai dialècc lombarcc ocidentài compagn del milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialècc i capéss mìa töt chel che'l dìs ü che'l parla bergamasch. A l'è consideràt ü di dialècc pö difìcii de la lèngua lombarda, e ach ü di pö cognossicc föra de la regiù, insema col milanés.

Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovràt da l' Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.

Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamasch a 'l se tróa in del liber del Dant Alighié, che in del sircà ol volgàr italià pö bèl, a'l gh'a scriìt isé di dialét lumbarcc:

Wikiquote-logo.svg
«[...] Mediolanenses atque Pergameos eorumque finitimos eruncemus, in quorum etiam improperium quendam cecinisse recolimus: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d' occhiover"

(Tàmen i milanés, i bergamasch e i sò visì, a derisiù d'i quai a'm regorda che ergù 'l gh'a fat sö öna cansù: "Enter l'ora del vesper/ciò fu del mes d' occhiover")

»

[1]

Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Ligher de fati in del sò De Vulgari l'à pensàt bé de dì pèste e córegn de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràa: per esèmpe, a stà a chèl che 'l dis ol Dant, ol Romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miseràbei, 'nvéce i Sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i Fiorentì, che a sènt ol Dant, i è isé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì l'sées la lèngua piö bèla.

'n del De Vulgari ol Dant l' völ portà 'nacc l'idea che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.

Esèmpe de Bergamasch leterare

Bergamasque.gif
Wikiquote-logo.svg
«[...] hec mulier id est la fomna et dicitur mulier, [...] hoc ignifer id est ol bernaz et dicitur ignifer [...]»
Wikiquote-logo.svg
«E fì senorzat da Peter e incalzat da Martì, [...] cola pena mal temprata no po fì bona letra.  »
(E. Zerbini, Note storiche sul dialetto bergamasco ex B. Belotti, op. cit. in note)
Wikiquote-logo.svg
«A nomo sia de Crist ol dì present
Di des comandament alegrament
I qua de de pader onnipotent
A morsis per salvar la zent.
E chi i des comandament observarà
in vita eterna cum Xristo andarà [...]

»
(Ex B. Belotti, op.cit.)
Wikiquote-logo.svg
«...Se bé cognosse, che sto nost parlà
bergamasch no s'convè a lodà la zét,
gnè da fà pians, perché chi lès o sèt
al gà fà pio tost gni vòia d'grignà...
»
(Giovanni Bressani, (1489-1560))
Wikiquote-logo.svg
«I armi, i fomni, i soldacc, quand che in amôr
I andava d' Marz, af voi cuntà in sti vers,
Che fü in dol tèp che con tancc furôr
Al vign de za dol mar i Mor Pervers,
Condücc dal re Gramant, so car signôr,
Che voliva più Franza e l'univers
E destrüz sech Re Carlo e i Paladì
Per vendicà sò Pader Sarasì.»
(Belotti. op. cit.)
Wikiquote-logo.svg
«Che per spiegass bé e spert, sciassegh e stagn
a tate lengue ch'è montade in scagn,
al Fiorentì, al Franses
la nost lagh dà neuf per andà ai dès.
[...]
Mi per efett de ver amour, de stima,
Lavori e pensi in prima
A i mè compatriogg a i mè terèr;
E dopo, se 'l men vansa, a i forestèr.
»
(ex Belotti, op. cit.)
Wikiquote-logo.svg
«Al vé vià quacc diàvoi chi gh'è mai
Al segn de quel teribel orchesù.
De pura 'l sa sgörlè i mür infernai.
E serè fò Proserpina i balcù;
I è röse e fiur, borasche e temporai,
Tempeste e sömelèc, saete e tru,
E a par de quel tremàs là zo de sot,
L'è cöcagna balurda 'l teremòt.
»
(ex Belotti, op. cit.)