Aajdingels

Dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs. 't Weurt gewaardeerd óm in dit artikel 't Mestreechs aan te hauwe of aan te gaeve welk anger dialek gebroek is.


Ierste blaad vaan Beowulf, e belaankriek stök Aajdingelse literatuur.

't Aajdingels, ouch wel bekind es Angelsaksisch, is de ajds bekinde fase vaan de Ingelse taol. Ze oontstoont in de viefden iew, naotot lui vaan drei Germaanse volker, de Angele, de Sakse en de Jutte, Groet-Brittannië binnevele. In de loup vaan de volgende iewe woorte de Angelsakse gekeerstend en kaome de versjèllende keuninkrieke oonder bewind vaan eine keuning ( Alfred de Groete) in ei riek ( Ingeland). In dezen tied kaom de Ingelse taol tot groete bleuj en woort 'n väölheid aon tekste gesjreve, boe-oonder ouch literaire. De bleuj vaan de Ingelse taol indegde abrup mèt d'n inval vaan de Normandiërs in 1066. Vaanaof toen naom 't Aajdfrans de dominante positie euver, en kós de volkstaol ziech oontwikkele tot 't Middelingels.

De Aajdingelse taol is allein door intensief studie es Ingels te herkinne. Ze kint nog 'n verbuiging in vief naomvalle, reste vaan 'nen dualis en vol vocaole ouch in neet-beklemtoende syllabes. De taol liekent sterk op 't Aajdfries en 't Aajdsaksisch (en in minder maote ouch op Aajdnederfrankisch, Aajdhoegduits en Aajdnoords), meh is in väöl opziechte awwerwètser es die allemaol; in feite is allein 't Gotisch, opgesjreve einen iew veur 't oontstoon vaan 't Ingels en drei iewe veur de ierste echte Aajdingelse tekste, nog archaïscher. Rillatief väöl lui, veural in 't Ingels taolgebeed, liere Aajdingels, zoewel op taolkundege es op lètterkundege grun.

Historie

Es roond 450 nao Christus de drei geneumde volker de Noordzie euversteke, es deil vaan de Groete Volksverhuizinge, numme ze eder hun drei versjèllende Germaanse taole mèt. Oongetwieveld waore die taole op dat memint nog oonderling verstoonbaar dialekte, die ziech vrij gemekelek kóste minge. Alle drei de volker waore Noordziegermane of Ingweone, en hun taole waore Ingweoons. Neve 't Aajdingels zien nog twie Ingweoonse taole euvergelieverd, naomelek 't Aajdfries en 't Aajdsaksisch. De taole vaan de Angele en de Jutte zien es zoedaoneg neet euvergeleverd. Opvallend is evels wel tot 't Aajdingels dèks korter bij 't Aajdfries steit es bij 't Aajdsaksisch, dewijl de Frieze neet nao Groet-Brittannië mètgónge en de Sakse wel. Dit zouw kinne beteikene tot de taol vaan de Angele korter bij die vaan de Frieze stoont, en 't op väöl punte vaan 't Saksisch gewonne heet.

Vaanaof de vijfden iew breide ziech 't gebeed vaan de Angelsakse gestiedeg oet, ten koste vaan de inheimse Kelte. In 't gebeed wat de Angelsakse vereuverde en koloniseerde, woort op 't memint vaan hun koms Brits gepraot, 'n Keltische taol. Oongetwieveld is Ingeland 'nen tiedlang nog twietaoleg gebleve (dinkelek zelfs dreitaoleg, neve ouch nog Vulgair Latien), meh daoveur zien gein direkte aonwiezinge te vinde. De Keltischen invlood op 't Aajdingels deit ziech nog 't bèste veule in de toponymie: väöl aw plaotsnaome in Ingeland zien Keltisch. 't Brits bleef wel in gebruuk in die stökker land die (nog) neet door de Angelsakse oonder de voot woorte geloupe; zuug dalek oonder.

De ierste iewe woort 't Aajdingels wieneg opgesjreve; allein e paar rune-inscripties werpe liech op de zaak. Me sprik heibij vaan Primitief Aajdingels of Prehistorisch Aajdingels. Pas mèt de keerstening vaan de Angelsakse in de zevenden iew deit 'n sjrifcultuur häör intrej. In dezen tied geit me de taol ouch in 't Latiens sjrif opsjrieve, al koume e paar rune wel in gebruuk veur klaanke boeveur 't Latiens sjrif gein lètters heet.

Tot 900 sprik me vaan Vreugaajdingels. D'n euvergaank nao Laataajdingels vèlt oongeveer same mèt de vereineging vaan Ingeland (ind negenden iew). Roond dezen tied beginne ouch de Noormanne mèt versjèllende invalle in de Britse eilen. In Noordoos-Ingeland is deen inval zelfs bezunder succesvol; dao höbbe de Dene 't 'nen tiedlaank veur 't zègke ( Danelaw). Ouch weure de Deense keuninge (te beginne mèt Knoet de Groete) later keuninge vaan Ingeland. D'n invlood vaan 't Aajdnoords op 't Ingels, veural de noordeleke dialekte, waor boetegewoen groet en deepgoond.

In 1066 weurt Ingeland nog ins oonder de voot geloupe, deeskier door de Normandischen hertog Wöllem de Vereuvereer. Umtot heer zien getrouwe mètnump en op belaankrieke poste zèt, verfrans de elite. 't Ingels deit zien leiende positie euver aion 't Aajdfrans, in 't Normandisch dialek. In de koumende decennia verdwijnt 't Aajdingels snel es sjrieftaol. Vaanaof d'n twelfden iew weurt 't aofgelos door 't Middelingels.

De Middelingelse taol versjèlt hiemelsbreid vaan 't Aajdingels. Verbuiging en verveuging zien hendeg gereduceerd en de helder vocaole in oonbeklemtoende syllabe zien verdwene. Es me lèt op wat in aander Germaanse taole gebäört, daan is dat normaal; bezunder is evels tot dit zoe snel sjijnt te zien gebäörd. Mesjiens höbbe de invallende Noormanne en Normandiërs 'n rol gespäöld in de versumpeling vaan de taol ('n soort creolisatie). Woersjijneleker is evels tot de Ingelse sjrieftaol vaanaof de negenden iew min of mie versteind raakde. De cultuurtaol vaan Wessex woort tot standaard (de zoegeneumde Winchester Standard) en veranderinge in 't gesproke Ingels woorte neet mie oetgesjreve. Pas wie 't Ingels zie prestiesj verloor, góng me weer de volkstaol opsjrieve. E werk wie de Petersborough Cronicle oondersteunt dit: deze kroniek oet d'n twelfden iew begint in 't Aajdingels meh geit wijerop euver op 'ne mingvörm tösse Aajd- en Middelingels.

Other Languages
Ænglisc: Ænglisc spræc
asturianu: Inglés antiguu
беларуская (тарашкевіца)‎: Стараангельская мова
brezhoneg: Hensaozneg
català: Anglès antic
čeština: Staroangličtina
Deutsch: Altenglisch
English: Old English
français: Vieil anglais
Frysk: Aldingelsk
Հայերեն: Հին անգլերեն
Bahasa Indonesia: Bahasa Inggris Kuno
íslenska: Fornenska
日本語: 古英語
한국어: 고대 영어
latviešu: Senangļu valoda
Bahasa Melayu: Bahasa Inggeris Kuno
Plattdüütsch: Angelsassische Sprake
Nederlands: Oudengels
norsk nynorsk: Gammalengelsk
occitan: Anglosaxon
português: Inglês antigo
srpskohrvatski / српскохрватски: Staroengleski jezik
Simple English: Old English
slovenčina: Anglosaština
slovenščina: Stara angleščina
svenska: Fornengelska
Türkçe: Eski İngilizce
Tiếng Việt: Tiếng Anh cổ
West-Vlams: Oudiengels
中文: 古英语
Bân-lâm-gú: Kó͘ Eng-gí
粵語: 古英文