Ebyobuwangwa (Culture)

Eby’obuwangwa (culture) .Abantu abaasooka babeeranga wamu mu Buwangwa bwabwe era abantu okubeera awamu mu buwangwa bwabwe ye yali engeri y’okukolagana eyasooka.

Omuntu w’obuwangwa teyalina ngabanya mu mirimu ya manyi ate nga ne tekinolgiya gweyakozesanga yali wa wansi nnyo ekyaviirako okuba nti ebikolebwa byali bitono era nga n’omutindo gwabyo gwa wansi.

Buli buwangwa mu lubu lw’omuntu buba n’ebyobuwangwa obweyolekera mu lulimi, kitondekabirungi (art), kkala y’olususu, obuwangwa, enzikiriza, enteekateeka z’entalo, sayansi ne tekinologiya ow’engeri emu oba endala.

i) Olulimi.

Olulimi lweyolekera mu kwogera, okusoma n’okuluwandiika. Essomo ly’olulimi liyitibwa kalinnimi (linguistics). Waliwo ennimi 3,700 ezogerebwa okwetolola ensi. Olulimi olusinga okwogerwa abantu b’obuwangwa bwalwo abanji lukyayina kyokka olusinga okwogerwa abantu ab’enjawaulo mu ensi yonna Lungereza. Wano mu Uganda oluganda lwe lusinga okwogerwa abantu abanji ate mu Afirika ey’Obuvanjuba Luswayiri.

ii) Kitondekabirungi (art).

Kitondekabirungi abaddewo ebbanga lyonna omuntu ly’abaddewo. Kitondekabirungi mulimu ebisiige, ebiwoole, ebifaananyi, emiziki, ennyimba, ebikozesebwa eby’emiziki, nyukutologia (literature) omuli ebitabo, ebitontome, ebikokyo, engero, n’ebirala.

iii) Kkala y’olususu n’obuwangwa. Abantu bawukana okuyita mu kkala y’olususu n’obuwangwa (race and ethnicity).

iv) Eddiini n’enzikiriza. Eddiini kuba kukkiriza mu kubaawo kw’oyo asukkulumye ku bw’omuntu. Entabaganya gy’ekoma okukola okunoonyereza n’okuyitimuka mu sayansi n’okutegeera ekibeezaawo obwengula gy’ekoma okukiraba nti ddala waliwo kagezimunyu omu avunaanyizibwa ku buli kitonde olw’engeri obwengula na buli kitonde gye kisengekeddwaamu mu kibalo egya waggulu ekisukkulumye. Abatanaba kumanya kibalo kibezaawo bwengula be bakkiririza mu bukatonde obw’enjawulo kubanga baba tebannalaba bumu bwa nsengeka ya bwengula.

v) Sayansi ne tekinologia. Tekinologia kikwata ku bintu ebikolebwa abantu okubayamba okukola. Sayansi kikwata ku kutegeera engeri obwengula na buli ekibulimu gye kikola. Okusooka tekinologia yali nga mu ngeri nnyangu nnyo era awataali kuwandiika yatambuzibwanga kwogera, kyokka okuwandiika bwe kwavumbulwa, obunyukufu (literacy) ne butandika era kino kyayamba sayansi ne tekinologia okukulaakulana amangu. Olw’embeera ez’enjawulo abantu ze babeeramu, sayansi ne tekinologia mu ntabaganya ez’enjawulo tebiri kumusinji gwe gumu; obuwangwa obumu bukyaali wansi nnyo mu tekinologia ate obulala bugenze wala nnyo.

vi) Entalo. Okulwana entalo nakyo kintu kya byabuwangwa. Buli buwangwa bwalinanga enteekateeka z’okutabaala abulala okusooka nga bukozesa miggo, mayinja, nvumuulo, butida, n’amafumu. Ennaku zino sayansi okulaakulanyizza ennwana y’entalo. Kati waliwo emundu eziyitibwa emigemera , bomu ya atomu n’eya nyukiria. Kyokka olw’okuba abantu baatirimbulanga abalala awatali kutaliza, Ekibiina ky’Amawanga Amagatte okuva mu 1945 kizze kiteekawo amateeka agafuga entalo.

Tosobola kulaga mubujjuvu byabufuna bwa Buganda nga tolaze kakwaate akaaliwo wakati w’ebyobufuzi, ebyanfuna n’ebyobuwangwa mu Buganda eyedda. Ebintu ebikulu mubyobuwangwa bya Buganda mwalimu bino:

a) Obukulembeze mu bwakabaka ne mu bika

b) Emizizo

c) Emizanyo

d) Ennyimba

e) Amazina

f) Ennyambala

g) Eddagala

h) Okusinza

i) Enkuza y’abaana

j) Empisa gamba nga enjogera, okubuuza, obuyonjo, okwaniriza abagenyi

k) Ebikwate-engero, ebisoko, ebikoco

l) Empisa zo kumikolo nga okufiirwa, okwabya ennyimbe, embaga, okwalula abaana (abalongo)

m) Obulombolombo bw’ebika

n) Ebisaanyizo (virtues) nga obugumiikiriza, obukakkamu, obuvumu, ekisa, obusaasizi obuyambi, amazima, obwenkanya, obuntubulamu, okwekengera, obwegendereza n’obukujjukujja, obuyiiya

Other Languages
Afrikaans: Kultuur
Alemannisch: Kultur
አማርኛ: ባሕል
aragonés: Cultura
العربية: ثقافة
ܐܪܡܝܐ: ܡܪܕܘܬܐ
مصرى: ثقافه
অসমীয়া: সংস্কৃতি
asturianu: Cultura
Aymar aru: Yati
azərbaycanca: Mədəniyyət
башҡортса: Мәҙәниәт
Boarisch: Kuitua
žemaitėška: Koltūra
беларуская: Культура
беларуская (тарашкевіца)‎: Культура
български: Култура
भोजपुरी: संस्कृति
বাংলা: সংস্কৃতি
བོད་ཡིག: རིག་གནས།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: সংস্কৃতি
brezhoneg: Sevenadur
bosanski: Kultura
буряад: Соёл
català: Cultura
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ùng-huá
Cebuano: Kultura
Chamoru: Kuttura
کوردی: چاند
čeština: Kultura
kaszëbsczi: Kùltura
Чӑвашла: Культура
Cymraeg: Diwylliant
dansk: Kultur
Deutsch: Kultur
ދިވެހިބަސް: ސަގާފަތު
Ελληνικά: Κουλτούρα
English: Culture
Esperanto: Kulturo
español: Cultura
eesti: Kultuur
euskara: Kultura
estremeñu: Coltura
فارسی: فرهنگ
suomi: Kulttuuri
Võro: Kultuur
français: Culture
Nordfriisk: Kultuur
furlan: Culture
Frysk: Kultuer
Gaeilge: Cultúr
galego: Cultura
Avañe'ẽ: Arandupy
Gaelg: Cultoor
客家語/Hak-kâ-ngî: Vùn-fa
עברית: תרבות
हिन्दी: संस्कृति
Fiji Hindi: Sanskriti
hrvatski: Kultura
Kreyòl ayisyen: Kilti
magyar: Kultúra
Հայերեն: Մշակույթ
interlingua: Cultura
Bahasa Indonesia: Budaya
Interlingue: Cultura
Ilokano: Kultura
Ido: Kulturo
íslenska: Menning
italiano: Cultura
日本語: 文化
Patois: Kolcha
la .lojban.: kulnu
Basa Jawa: Budaya
ქართული: კულტურა
қазақша: Мәдениет
kalaallisut: Kulturi
ភាសាខ្មែរ: វប្បធម៌
ಕನ್ನಡ: ಸಂಸ್ಕೃತಿ
한국어: 문화
къарачай-малкъар: Культура
कॉशुर / کٲشُر: تَہزیٖب
Kurdî: Çand
Кыргызча: Маданият
Latina: Cultura
Ladino: Kultura
Lëtzebuergesch: Kultur
Limburgs: Cultuur
lietuvių: Kultūra
latviešu: Kultūra
Basa Banyumasan: Budaya
Malagasy: Kolontsaina
олык марий: Тӱвыра
македонски: Култура
മലയാളം: സംസ്കാരം
монгол: Соёл
मराठी: संस्कृती
Bahasa Melayu: Budaya
Malti: Kultura
Mirandés: Cultura
မြန်မာဘာသာ: ယဉ်ကျေးမှု
مازِرونی: فرهنگ
Napulitano: Cultura
Plattdüütsch: Kultur
Nedersaksies: Kultuur
नेपाली: संस्कृति
नेपाल भाषा: तजिलजि
Oshiwambo: Hastangi
Nederlands: Cultuur
norsk nynorsk: Kultur
norsk: Kultur
Novial: Kulture
occitan: Cultura
Livvinkarjala: Kul'tuuru
ਪੰਜਾਬੀ: ਸੱਭਿਆਚਾਰ
Papiamentu: Kultura
Pälzisch: Kuldur
polski: Kultura
پنجابی: کلچر
پښتو: هڅوب
português: Cultura
Runa Simi: Kawsay saphi
română: Cultură
русский: Культура
русиньскый: Култура
саха тыла: Култуура
sicilianu: Cultura
Scots: Cultur
سنڌي: ثقافت
srpskohrvatski / српскохрватски: Kultura
Simple English: Culture
slovenščina: Kultura
chiShona: Tsika
Soomaaliga: Dhaqan
shqip: Kultura
српски / srpski: Култура
SiSwati: Inhlonipho
Seeltersk: Kultuur
Basa Sunda: Budaya
svenska: Kultur
Kiswahili: Utamaduni
தமிழ்: பண்பாடு
తెలుగు: సంస్కృతి
тоҷикӣ: Фарҳанг
Tagalog: Kalinangan
Türkçe: Kültür
Xitsonga: Ndzhavuko
татарча/tatarça: Мәдәният
українська: Культура
اردو: ثقافت
oʻzbekcha/ўзбекча: Madaniyat
vèneto: Cultura
vepsän kel’: Kul'tur
Tiếng Việt: Văn hóa
Winaray: Kultura
吴语: 文化
მარგალური: კულტურა
ייִדיש: קולטור
Yorùbá: Àṣà
Zeêuws: Cultuur
中文: 文化
Bân-lâm-gú: Bûn-hoà
粵語: 文化