Фосфор

Фосфор.

Фосфор (грек тилинен Phosphorus) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VА группа элементи, к.н. 15, ат. м. 30,9733. Жаратылышта Ф. массалык саны 31Р барабар болгон туруктуу бир изотоптон турат. Ф. Xll к. араб алхимиктери тарабынан ачылганына карабастан, 1669-ж. нем. окумуштуусу Х.Бранд ачкан деп эсептелет. Ф. массасы боюнча жер кыртышынын 8×10-2 % түзөт. Ф. эркин түрүндө жаратылышта кездешпейт, бирок 190 жакын минерал курамында кездешет. Жаратылышта таралышы боюнча 13-орунду ээлейт. Негизги минералдары аппатиттер – 3Са3(РО4)2×СаХ2 (Х-фтор, хлор же ОН-группасы), фосфориттер – Са3(РО4)2. Булардын запасы 17 – 47 млрд. т түзөт. Ф. бардык өсүмдүктө, жаныбарлар денесинде кездешет. Адам денесинде орто эсеп менен 1,5 кг Ф. кездешсе, анын 1,4 кг – сөөктө; булчуңда – 130 г ; мээде жана нерв системасында – 12 г болот. Тиш эмалы аппатит курамына окшош, башкача айтканда – Са5(РО4)3(F,Cl). Ф. үч аллотропиялык модификациясы бар: ак, кызыл жана кара. Ак Ф. көп таралган, өңү таза, аппак, эгер курамында аз өлчөмдө мышьяк же кызыл Ф. болсо, өңү саргыч болот. Ак Ф. b-формасын 75,9оС жана 1 атмосфералык басымда ысытканда a-формасына айланат. Ак Ф. сууда начар, ал эми СS2, суюк NH3, SO2, эфир, бензолдо жакшы эрийт. Ошондуктан ак Ф. сууда сакталат. Ак Ф., өзгөчө анын буусу өтө уу. Ак Ф. туюк идиште 250-260оС ысытканда кызыл Ф. айланат. Кызыл Ф. аморфтуу, бирок 400оС жогору ысытканда кызыл Ф. кристалл түрүндөгү формасына айланат. Кызыл Ф. уулуу эмес. Кара Ф. ак Ф. 200-220оС (12-17)×102 МПа басымда ысытканда пайда болот, өңү графитке окшош. Кара Ф. аморфтуу жана кристалл түрүндөгү формасы бар. Кара Ф. жарым өткөргүч касиетке ээ. Ф. химиялык бирикмелеринде V же III валенттүү. Ак Ф. өтө активдүү, кызыл жана кара Ф.ысытканда гана реакцияга катышат. Ошондуктан көп элементтер менен аракеттенип, ар түрдүү бирикмелер берет. Мисалы, оксиддер - Р2О5, P2О3, Р2О3×(РО2)m ; галогениддер - PF 3, PCl3, PBr3,PI3,PCl5, PBr5 ; гидриддер - РН 3, P2H4 ; сульфиддер – P 4S10, PS, P4S7 ; нитриддер – Р ХNУ ; карбиддер - РС 3 ; металлдар менен фосфиддерди берет. Окистендиргич (HNO3,HClO, H2O2 ж.б) же НСl буусу менен таасир этүүдөн Ф. кислоталары щелочтор менен ысытуудан РН3, КH2PO2 пайда болот. Металлдар (Сu, Аg, Au, Pb ж.б) туздары суудагы эритмесинде, ак Ф. өтө жеңил окистенет. Ошондуктан бул туздар эритмеси сууну ак Ф. тазалоодо колдонулат. Ф. апатит жана фосфориттен алынат. Эркин Ф. рудадан алынган концентратты майдаланган кокс жана SiO2 менен аралаштырып, электр мешинде 1400-16000С ысытуу менен калыбына келтирүүдөн алынат. Газ түрүндөгү Ф. чаңдан тазаланып, суунун астында муздатылып чогултулат. Ак Ф. өтө уулуу болгондуктан жана таза түрүндө көп пайдаланылбайт, ал Ф. кислоталарын, хлориддерин, кызыл Ф. алууда колдонулат. Ф. таза түрүндө 1-жолу 1829-ж. нем. химиги Фридрих Велер алган:

Са3(РО4)2+3SiO2+5C = 2P+5CO+3CaSiO3

Жарым өткөргүч катары пайдаланылуучу таза Ф. (99,99999 %) алууда бир нече ыкманы колдонуу керек. Ф. жана анын бирикмелери снаряд, бомба, ширенке, жарым өткөргүч материалдар, жер семирткичтер, химиялык реактивдер, кир кетирүүчү каражаттар жана башка эл чарбасына керек буюмдарды жасоодо өнөр жайда сууну жумшартууда жана медицинада кеңири колдонулат.

  • Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабияттар

Other Languages
Afrikaans: Fosfor
አማርኛ: ፎስፈረስ
aragonés: Fosforo
العربية: فسفور
asturianu: Fósforu
azərbaycanca: Fosfor
تۆرکجه: فوسفور
башҡортса: Фосфор
беларуская: Фосфар
беларуская (тарашкевіца)‎: Фосфар
български: Фосфор
भोजपुरी: फॉस्फोरस
বাংলা: ফসফরাস
བོད་ཡིག: འོད་མ།
brezhoneg: Fosfor
bosanski: Fosfor
català: Fòsfor
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Lìng (nguòng-só)
Cebuano: Posporo
کوردی: فۆسفۆر
corsu: Fosfaru
čeština: Fosfor
Чӑвашла: Фосфор
Cymraeg: Ffosfforws
dansk: Fosfor
Deutsch: Phosphor
ދިވެހިބަސް: ފޮސްފަރަސް
Ελληνικά: Φωσφόρος
English: Phosphorus
Esperanto: Fosforo
español: Fósforo
eesti: Fosfor
euskara: Fosforo
فارسی: فسفر
suomi: Fosfori
føroyskt: Fosfor
français: Phosphore
Nordfriisk: Fosfoor
furlan: Fosfar
Gaeilge: Fosfar
贛語:
Gàidhlig: Fosfaras
ગુજરાતી: ફોસ્ફરસ
Gaelg: Fosfaar
客家語/Hak-kâ-ngî: Lìn
Hawaiʻi: Pokepola
עברית: זרחן
हिन्दी: फास्फोरस
Fiji Hindi: Phosphorus
hrvatski: Fosfor
Kreyòl ayisyen: Fosfò
magyar: Foszfor
հայերեն: Ֆոսֆոր
interlingua: Phosphoro
Bahasa Indonesia: Fosforus
Ido: Fosfo
íslenska: Fosfór
italiano: Fosforo
日本語: リン
la .lojban.: sackycmu
Basa Jawa: Fosfor
ქართული: ფოსფორი
Kabɩyɛ: Fɔsɩfɔrɩ
Gĩkũyũ: Phosphorous
қазақша: Фосфор
ಕನ್ನಡ: ರಂಜಕ
한국어:
kurdî: Fosfor
коми: Фосфор
Latina: Phosphorus
Lëtzebuergesch: Phosphor
Limburgs: Fosfor
Ligure: Fosforo
lumbaart: Fosforo
lietuvių: Fosforas
latviešu: Fosfors
мокшень: Палыкандор
македонски: Фосфор
മലയാളം: ഫോസ്ഫറസ്
монгол: Фосфор
मराठी: स्फुरद
кырык мары: Фосфор
Bahasa Melayu: Fosforus
эрзянь: Фосфор
Plattdüütsch: Phosphor
नेपाली: फोस्फरस
नेपाल भाषा: फस्फोरस
Nederlands: Fosfor
norsk nynorsk: Fosfor
norsk: Fosfor
Novial: Fosfore
occitan: Fosfòr
Livvinkarjala: Fosforu
ଓଡ଼ିଆ: ଫସ୍‌ଫରସ
ਪੰਜਾਬੀ: ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ
पालि: फस्फोरस
polski: Fosfor
Piemontèis: Fòsfor
پنجابی: فاسفورس
português: Fósforo
Runa Simi: Phusphuru
română: Fosfor
armãneashti: Fosforu
русский: Фосфор
संस्कृतम्: फास्फोरस
sicilianu: Fosfuru
Scots: Phosphorus
srpskohrvatski / српскохрватски: Fosfor
සිංහල: පොස්පරස්
Simple English: Phosphorus
slovenčina: Fosfor
slovenščina: Fosfor
Soomaaliga: Fosforos
shqip: Fosfori
српски / srpski: Фосфор
Seeltersk: Phosphor
Basa Sunda: Fosforus
svenska: Fosfor
Kiswahili: Posferi
தமிழ்: பாசுபரசு
తెలుగు: భాస్వరము
тоҷикӣ: Фосфор
Türkçe: Fosfor
татарча/tatarça: Фосфор
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: فوسفور
українська: Фосфор
اردو: فاسفورس
oʻzbekcha/ўзбекча: Fosfor
vepsän kel’: Fosfor
Tiếng Việt: Phốtpho
Winaray: Fosforo
吴语:
хальмг: Фосфор
isiXhosa: I-Phosphorus
ייִדיש: פאספאר
Yorùbá: Fósfórù
Vahcuengh: Linz
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Lîn
粵語: