Омурткалуулар

Омурткалуулар
Vertebrates.png
Омурткалуулар
Илимий классификация
Эл аралык илимий аталышы

Vertebrata Cuvier, 1812

Инфратүрлөрү
  • Gnathostomata
  • Agnatha
Wikispecies-logo.svg
Систематика
Уикитүрлөрдө
Commons-logo.svg
Сүрөт
сүрөт издөө
ITIS  331030
NCBI  7742
EOL  2774383
Омурткалуулар.

Омурткалуулар, баш сөөктүүлөр (лат. Vertebrata же Craniata) — жаныбарлардын хордалуулар тибиндеги типче. Соңку силур мезгилинен белгилүү. Омурткалуулардын теги – жөнөкөй хордалуулар. Эволюциялык процесстин натыйжасында алгачкы өзөк скелети – хордасы – акырындап бири-бири менен бириккен кемирчек же сөөк омурткалардан турган омуртка тутумуна алмашкан (аты ошондон). Ошентип суу агымына туруштук бере турган күчтүү булчуңдуу бекем таяныч пайда болгон. Ошондой эле дем алуу, азык сиңирүү, кан айлануу, бөлүп чыгаруу жана сезүү органдары, борбордук нерв системасы өөрчүгөн. Айрыкча бул системалардын өөрчүшү омурткалуулардын суудан кургакка жашоого өткөндө зарыл болгон. Тамак сиңирүү системасы татаалданган. Булчуңдуу жүрөгү бир нече бөлүктөн турат. Кан айлануу системасы туюк. Сууда жашоочу омурткалуулар бакалоору, кургактагылар жаңы пайда болгон дем алуу органы–жуп өпкөсү менен дем алат. Омурткасыздарга караганда гормондук жөнгө салуу татаалданган. Нерв системасы мээ, жүлүн жана четки түйүндөрүнөн (ганглия) турат. Омурткалуулардын кыймыл-аракетинин активдүүлүгү сезүү органдарынын түзүлүшүнүн жана функциясынын татаалданышына алып келген. Омурткалуулар демейде айрым жыныстуу, жуп жыныс бездери болот. Кээ бир балыктар – гермафродиттер. Оймок ооздуулар, балыктар, жерде-сууда жашоочулардын көбү, куштар жумуртка, сүт эмүүчүлөр тирүү тууйт. Азыркы омурткалуулар 7 класска (оймок ооздуулар, кемирчектүү балыктар, сөөктүү балыктар, жерде-сууда жашоочулар, сойлоочулар, куштар, сүт эмүүчүлөр) бөлүнүп, 40–45 миңдей түрү белгилүү. Биосфера процессинде жана адам үчүн омурткалуулардын мааниси өтө чоң. Көпчүлүгү – үй айбандары жана промыселдик жаныбарлар. Айрымдары – жугуштуу ооруларды алып жүрүүчүлөр, кээ бирлери эл чарбасына, айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирет.

  • Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабияттар

Other Languages
Afrikaans: Gewerweldes
Alemannisch: Wirbeltiere
aragonés: Vertebrata
Ænglisc: Hrycgdēor
العربية: فقاريات
asturianu: Vertebrata
azərbaycanca: Onurğalılar
башҡортса: Умыртҡалылар
žemaitėška: Stoumenėnē gīvē
беларуская: Пазваночныя
беларуская (тарашкевіца)‎: Хрыбетныя
български: Гръбначни
brezhoneg: Vertebrata
bosanski: Kičmenjaci
català: Vertebrats
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Cék-tùi dông-ŭk
Cebuano: Vertebrata
čeština: Obratlovci
Cymraeg: Fertebrat
dansk: Hvirveldyr
Deutsch: Wirbeltiere
Ελληνικά: Σπονδυλωτό
English: Vertebrate
Esperanto: Vertebruloj
español: Vertebrata
euskara: Ornodun
français: Vertébrés
Nordfriisk: Wäärlisdiarten
Gaeilge: Veirteabrach
galego: Vertebrados
Avañe'ẽ: Pujase'orekóva
Gaelg: Vertebrata
客家語/Hak-kâ-ngî: Chit-chhùi thung-vu̍t
hrvatski: Kralježnjaci
magyar: Gerincesek
interlingua: Vertebrata
Bahasa Indonesia: Vertebrata
Ilokano: Bertebrata
íslenska: Hryggdýr
italiano: Vertebrata
日本語: 脊椎動物
Basa Jawa: Vertebrata
қазақша: Омыртқалылар
ភាសាខ្មែរ: សត្វឆ្អឹងកង
ಕನ್ನಡ: ಕಶೇರುಕ
한국어: 척추동물
kurdî: Movikdar
Latina: Vertebrata
Lëtzebuergesch: Wierbeldéieren
Lingua Franca Nova: Vertebrato
Ligure: Vertebræ
lumbaart: Vertebràcc
lietuvių: Stuburiniai
latviešu: Mugurkaulnieki
Baso Minangkabau: Vertebrata
македонски: ’Рбетници
кырык мары: Тупӹрдӓнвлӓ
Bahasa Melayu: Vertebrat
Plattdüütsch: Warveldeerter
Nederlands: Gewervelden
norsk nynorsk: Virveldyr
norsk: Virveldyr
occitan: Vertebrata
ਪੰਜਾਬੀ: ਕੰਗਰੋੜਧਾਰੀ
Picard: Vertebrata
Pälzisch: Wirbeltier
polski: Kręgowce
پنجابی: کنگریڑے
português: Vertebrados
Runa Simi: Tulluyuq
română: Vertebrate
русский: Позвоночные
संस्कृतम्: कशेरुकाः
саха тыла: Тоноҕостоохтор
sicilianu: Vertebrata
Scots: Vertebrate
srpskohrvatski / српскохрватски: Kralješnjaci
Simple English: Vertebrate
slovenčina: Stavovce
slovenščina: Vretenčarji
chiShona: Dzemuzongoza
српски / srpski: Кичмењаци
Basa Sunda: Vertebrata
svenska: Ryggradsdjur
Kiswahili: Vertebrata
ślůnski: Kryngowce
తెలుగు: సకశేరుకాలు
тоҷикӣ: Муҳрадорон
Tagalog: Bertebrado
Türkçe: Omurgalılar
татарча/tatarça: Умырткалылар
українська: Хребетні
اردو: فقاریہ
oʻzbekcha/ўзбекча: Umurtqalilar
Winaray: Vertebrata
მარგალური: გაგაჩამეფი
中文: 脊椎动物
Bân-lâm-gú: Chek-chui tōng-bu̍t
粵語: 脊椎動物