Күн системасы

Күн системасы

Күн системасы — планеталардын системасы, анын ичине Күн жылдызы жана аны айланган бардык космос объектилери кирет.

Күн системасында Күндүн өзү, анын 48 жандоочусу, 9 зор планета, 100 000ден ашуун кичине планеталар (астероиддер), 1012 сандагы кометалар, о. эле метеордук уюктан орун алган сансыз көп метеордук телолордун бар экени азыркы күндө жакшы белгилүү болду.

Күн системасын Күн жана өзүнүн жандоочулары менен бирге планеталар түзөт. Ал эми жылдыздар планеталарга караганда салыштырууга мүмкүн болбогондой бизден өтө алыс турушат. Белгилүү планеталардын ичинен өтө алыс планета – Плутон Күнгө караганда Жерден болжол м-н 40 эсе алыс турат. А тургай Күнгө өтө жакын жылдыз бизден 7000 эсе алыс жайгашкан. Планеталар менен жылдыздарга чейинки аралыктардын өтө чоң айырмачылыктарын даана элестете билүү зарыл.

Күндүн тегерегинде 9 ири планета эллипс боюнча (айланадан өтө аз айырмалуу) дээрлик бир тегиздикте айланышат. Планеталардын Күндөн алыстыгы ирээти менен алганда төмөнкүдөй: Меркурий, Чолпон, Жер (Ай менен бирге), Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун жана Плутон. Андан тышкары күн системасында кичине планеталар орун алып, алардын көпчүлүгү Марс менен Юпитердин ортосунда кыймылдашат. Күн айланасында анчалык чоң эмес, абдан сейректелген газ курчалган кометалар (гр. «саксагай жарык чыгаруучу») айланат. Алардын көпчүлүгү Плутондун орбитасынан да чыгып кеткен эллипс түрүндөгү орбитага ээ.

Мындан сырткары, өлчөмдөрү кум күкүмүнөн баштап майда астероиддерге чейинки сансыз көп метеордук телолор Күн айланасында эллипс боюнча айланышат. Алар астероиддер жана кометалар менен бирге күн системасынын кичине телолоруна таандык. Планеталардын арасындагы мейкиндиктер өтө сейректелген газ жана космостук чаңдар м-н толгон. Аларды электр-магниттик нурлануу аралап өтүп турат, ал магниттик жана гравитациялык талааны алып жүрүүчүлөр болуп саналат.

Күн диаметри боюнча Жерден 109 эсе, ал эми массасы боюнча 333 000 эсе чоң. Бардык планеталардын массалары күн массасынын 0,1%ин гана түзөт, ошондуктан ал өзүнүн тартуу күчүнүн натыйжасында күн системасынын бардык мүчөлөрүнүн кыймылын башкарат.

Күн массасы бардык планеталарды бирге алгандагыдан 750 эсе чоң. Күндүн айланасында айланган планеталар жана башка майда телолордун бардыгы бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун негизинде кыймылдашат. Күн менен Жердин ортосундагы аралык 1 астрономиялык бирдик деп аталат. Ал 1,5•108 кмди түзүп, астрономиядагы бирдиктердин негизгилеринин бири болуп саналат.

Зор планеталардын катарына кирген Меркурий, Чолпон, Марс, Юпитер жана Сатурн планеталары 18-кылымдын аягында эле белгилүү болгон.

Уран планетасы астроном В. Гершель тарабынан 1781-ж. ачылган. 8-планета Нептундун ачылышында астроном илимпоздор кыйла түйшүккө түшүп, көптөгөн эсептөөлөр жүргүзүлүп, талаш-тартыштар болгон.

Француз окумуштуулары Леверье жана Адамс Уран планетасынын козголушун изилдөө аркылуу математикалык татаал эсептөөнүн негизинде, бири-бири менен байланышпай, андан кийинки Нептун планетасынын ордун да илимий жол менен көрсөтүшкөн.

Кийинчерээк, 1846-жылые күн системасынын ошол күмөндүү ордунан немец астроному Галле Нептун планетасын ачкан. Жакынкы эле 1930-жылы амерерикалык астроном П. Ловелл 9-планета – Плутонду ачкан. Биз жашаган күн системабыз Галактиканын борборунан 25 000 жарык жылындагы аралыктан орун алган. Жарыктын 300000 км/сек ылдамдык менен 1 жылда өткөн аралыгы жарык жылы деп аталат: 1ж.ж. = 9,46 •1012км.

Күн системасынын кыймылы

Күн системасынын кыймылы – Күн бардык планеталар системасы менен Геркулес топ жылдызына багытталып, өзүн курчап турган жылдыздарга карата асман сферасында толук айлананы – эклиптиканы сызган мейкиндиктеги кыймылы.

Other Languages
Afrikaans: Sonnestelsel
Alemannisch: Sonnensystem
aragonés: Sistema Solar
অসমীয়া: সৌৰজগত
asturianu: Sistema Solar
azərbaycanca: Günəş sistemi
تۆرکجه: گونش سیستمی
башҡортса: Ҡояш системаһы
Boarisch: Sunsystem
žemaitėška: Saulės sėstema
беларуская: Сонечная сістэма
беларуская (тарашкевіца)‎: Сонечная сыстэма
भोजपुरी: सौर मंडल
Bahasa Banjar: Tata Surya
বাংলা: সৌরজগৎ
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: সৌরজগত
bosanski: Sunčev sistem
català: Sistema solar
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Tái-iòng-hiê
kaszëbsczi: Słuńcowi Ùstôw
Deutsch: Sonnensystem
डोटेली: सौर्यमण्डल
ދިވެހިބަސް: އިރަވީ ނިޒާމު
Ελληνικά: Ηλιακό σύστημα
emiliàn e rumagnòl: Sistéma sulàr
English: Solar System
Esperanto: Sunsistemo
español: Sistema solar
estremeñu: Sistema Solal
føroyskt: Sólskipanin
français: Système solaire
Nordfriisk: Sansüsteem
贛語: 太陽系
Gàidhlig: An Crios-Grèine
ગુજરાતી: સૂર્યમંડળ
客家語/Hak-kâ-ngî: Thai-yòng-hi
हिन्दी: सौर मण्डल
Fiji Hindi: Saur mandal
hrvatski: Sunčev sustav
Kreyòl ayisyen: Sistèm solè
magyar: Naprendszer
interlingua: Systema solar
Bahasa Indonesia: Tata Surya
Interlingue: Solari sistema
ГӀалгӀай: Маьлха ков
íslenska: Sólkerfið
italiano: Sistema solare
日本語: 太陽系
Patois: Suola Sistim
la .lojban.: solri ciste
Basa Jawa: Tata Surya
ქართული: მზის სისტემა
Taqbaylit: Anagraw Afukan
Kabɩyɛ: Wɩsɩ cejewiye
қазақша: Күн жүйесі
ಕನ್ನಡ: ಸೌರಮಂಡಲ
한국어: 태양계
къарачай-малкъар: Кюн система
Ripoarisch: Sunnesystem
kernowek: System howlek
Lëtzebuergesch: Sonnesystem
Lingua Franca Nova: Sistem solal
Limburgs: Zonnestèlsel
lumbaart: Sistema Solar
lietuvių: Saulės sistema
latviešu: Saules sistēma
Basa Banyumasan: Tata Surya
Malagasy: Rafi-masoandro
македонски: Сончев систем
മലയാളം: സൗരയൂഥം
монгол: Нарны аймаг
Bahasa Melayu: Sistem Suria
Mirandés: Sistema Solar
မြန်မာဘာသာ: နေအဖွဲ့အစည်း
مازِرونی: خورشیدی منظومه
Nāhuatl: Tonatiuh ichan
Napulitano: Sistema solare
Plattdüütsch: Sünnsystem
Nedersaksies: Zunnesysteem
नेपाली: सौर्यमण्डल
नेपाल भाषा: सौर्यमण्डल
Nederlands: Zonnestelsel
norsk nynorsk: Solsystemet
Livvinkarjala: Päiväzensistiemu
ଓଡ଼ିଆ: ସୌର ଜଗତ
ਪੰਜਾਬੀ: ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ
Kapampangan: Solar System
Piemontèis: Sistema solar
português: Sistema Solar
Runa Simi: Inti Llika
rumantsch: Sistem solar
Romani: Kham-Sestemi
română: Sistemul solar
armãneashti: Sistemlu solaru
русиньскый: Сонячна сістема
संस्कृतम्: सूर्यमण्डलम्
саха тыла: Күн систиэмэтэ
sicilianu: Sistema sulari
davvisámegiella: Beaivvášgoddi
srpskohrvatski / српскохрватски: Sunčev sistem
Simple English: Solar System
slovenčina: Slnečná sústava
slovenščina: Osončje
српски / srpski: Сунчев систем
Seeltersk: Sunnensystem
Basa Sunda: Surya Mandala
svenska: Solsystemet
Kiswahili: Mfumo wa Jua
తెలుగు: సౌరమండలము
Türkmençe: Gün ulgamy
Türkçe: Güneş Sistemi
татарча/tatarça: Кояш системасы
тыва дыл: Хүн системазы
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: قۇياش سىستېمىسى
українська: Сонячна система
oʻzbekcha/ўзбекча: Quyosh tizimi
vepsän kel’: Päiväižen sistem
Tiếng Việt: Hệ Mặt Trời
West-Vlams: Zunnestelsel
Volapük: Solasit
Winaray: Sistema solar
吴语: 太阳系
მარგალური: ბჟაშ სისტემა
ייִדיש: זון סיסטעם
中文: 太阳系
文言: 太陽系
Bân-lâm-gú: Thài-iông-hē
粵語: 太陽系