Күмүш

Күмүш.
Күмүш.

Күмүш (лат. argentum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IВ подгруппа элементи. К.н. 47; ат. м. 107,870; асыл металлдарга кирет. Жаратылыштагы К. массалык сандары: 107 (51,35 %) жана 109 (48,65 %) болгон эки туруктуу изотоптун аралашмасынан турат. К. радиоактивдүү изотоптору практикалык жактан маанилүүсү 110Ag (Т1/2 =253 күн). Таза К. мындан 3 миң жыл мурун Египетте, Персияда, Кытайда белгилүү болгон. К. алтынга салыштырганда активдүү, жер кыртышында алтынга караганда 1,5 эсе көп, эркин абалда аз кездешүүчү элемент. Байыркы Египетте К. алтынга салыштырмалуу жогору бааланып келген (2,5:1 катышында болгон). К. саны жер кыртышынын 6 ×10-6 % (массасы б-ча) түзөт. К. жаратылышта: Ag2S – аргентит (күмүш жалтырагы), Ag2SbS3 – пираргирит, Ag3AsS3 – прустит минералдары түрүндө, айрыкча алтын, жез, коргошун кендери менен бирге кездешет. К. кендери Орто Азияда, Сибирде, Ыраакы Чыгышта; чет өлкөлөрдө – Мексикада, АКШ, Австралияда, Канадада кездешет. Таза К. – өтө жумшак, ак түстөгү металл; жылуулукту жана электр тогун башка металлдарга караганда жакшы өткөрөт; тыгызд. 10,5 г/см3 ; ат. радиусу 1,44; кайноо темп-расы 2212 оС; эрүү темп-расы 960,5оС. Бирикмелерде I валенттүү; II жана III валенттүү К. бирикмелери да белгилүү. Хлор менен нымдуу чөйрөдө 80оС, ал эми кургак хлор менен 300оС реакцияга кирет; фтор менен жогорку темп-рада аракеттенет. Кадимки темп-рада окистендиргич катышпаса HCl, HBr, HI күмүшкө таасир этпейт. Суутек жана азот менен К. түздөн-түз бирикпейт. Ag2O аммиактуу эритмесине ацетонду жана спиртти таасир эткенде нитрид Ag3N пайда болот. AgNO3 эритмесине гидразинди таасир этүүдөн азиди – AgN3 алынат. Бөлмө темп-расында К. күкүмүнө же К. туздары эритмесине ацетиленди таасир этүүдөн Ag2C2 – карбиди алынат. Өтө жогорку темп-рада К. фосфор менен Ag3P пайда кылат. К. орг. к-талар жана щелочтор таасир этпейт. Нитрат, сульфат, тиосульфат жана металлдар хлориддери күмүш менен эриген (балкыган) абалында гана реакцияга кирет. К. нитраты, фториди, перхлораттан башка туздары түссүз жана уулуу. К. ысык конц. күкүрт к-тасында К. сульфатын жана күкүрттүү ангидридди пайда кылуу менен эрийт. Муздак, суюлтулган азот к-тасы менен бөлмө темп-расында нитрат жана азот оксиддерин пайда кылуу менен аракеттенет. К. негизинен куйма түрүндө колдонулат. К. куймасы зергердик жана турмуш-тиричиликте колдонулуучу буюм, тыйын, лаб. идиштерди жасоодо, металлды жана радиодеталды каптоодо, К. басымдуу бөлүгү күмүш-цинк аккумуляторун жасоодо пайдаланылат. К. орг. эмес жана орг. синтезде катализатор катары да колдонулат. К. иону бактерияларды жок кылат. Анын өтө кичине концентрациясы ичүүчү сууну тазалайт. Рубль жана тыйын деген сөздөр пайда болуусу күмүш менен байланышкан. XVIII-к. Киевдик орустарда рубль катары массасы 200 г болгон К. куймасы пайдаланылган. Ошол куйманы майда бөлүктөргө бөлгөндө тыйын келип чыккан. Алгачкы тыйын 1534-ж. Россияда даярдалган.

  • Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабияттар

Other Languages
адыгабзэ: Тыжьын
Afrikaans: Silwer
Alemannisch: Silber
aragonés: Archent
Ænglisc: Seolfor
العربية: فضة
অসমীয়া: ৰূপ
asturianu: Plata
Aymar aru: Qollqe
azərbaycanca: Gümüş
تۆرکجه: گوموش
башҡортса: Көмөш
Boarisch: Süwa
žemaitėška: Cėdabros
беларуская: Серабро
беларуская (тарашкевіца)‎: Срэбра
български: Сребро
भोजपुरी: चानी
বাংলা: রূপা
བོད་ཡིག: དངུལ།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: প্রাটা
brezhoneg: Arc'hant (metal)
bosanski: Srebro
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ngṳ̀ng
Cebuano: Pilak
کوردی: زێو
corsu: Argentu
čeština: Stříbro
kaszëbsczi: Strzébro
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Сьрєбро
Чӑвашла: Кĕмĕл
Cymraeg: Arian (elfen)
dansk: Sølv
Deutsch: Silber
Zazaki: Sêm
Ελληνικά: Άργυρος
English: Silver
Esperanto: Arĝento
español: Plata
eesti: Hõbe
euskara: Zilar
فارسی: نقره
suomi: Hopea
Võro: Hõpõ
føroyskt: Silvur
français: Argent
Nordfriisk: Salwer
furlan: Arint
Frysk: Sulver
贛語:
galego: Prata
Avañe'ẽ: Kuarepotitĩ
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: रुपें
ગુજરાતી: ચાંદી
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngiùn
עברית: כסף (יסוד)
हिन्दी: चाँदी
Fiji Hindi: Silver
hrvatski: Srebro
hornjoserbsce: Slěbro
Kreyòl ayisyen: Ajan (metal)
magyar: Ezüst
հայերեն: Արծաթ
interlingua: Argento
Bahasa Indonesia: Perak
ГӀалгӀай: Дотув
Ido: Arjento
íslenska: Silfur
italiano: Argento
日本語:
Patois: Silva
la .lojban.: rijno
Basa Jawa: Pérak
ქართული: ვერცხლი
Kabɩyɛ: Arɩzaɣ
қазақша: Күміс
ಕನ್ನಡ: ಬೆಳ್ಳಿ
한국어:
Перем Коми: Эзісь
कॉशुर / کٲشُر: رۄپھ
Ripoarisch: Silber
kurdî: Zîv
коми: Эзысь
Latina: Argentum
Lëtzebuergesch: Sëlwer
лезги: Гимиш
Limburgs: Zèlver
Ligure: Argento
lumbaart: Arzent
lietuvių: Sidabras
latviešu: Sudrabs
मैथिली: चाँदी
Māori: Kawata
македонски: Сребро
മലയാളം: വെള്ളി
मराठी: चांदी
Bahasa Melayu: Perak
မြန်မာဘာသာ: ငွေ (သတ္တု)
эрзянь: Сия
Plattdüütsch: Sülver
नेपाली: चाँदी
नेपाल भाषा: वहः
Nederlands: Zilver
norsk nynorsk: Sølv
norsk: Sølv
Nouormand: Ergent
Diné bizaad: Béésh łigaii
Livvinkarjala: Hobju
ଓଡ଼ିଆ: ରୁପା
Ирон: Æвзист
ਪੰਜਾਬੀ: ਚਾਂਦੀ
Kapampangan: Pilak
Papiamentu: Plata
polski: Srebro
Piemontèis: Argent
پنجابی: چاندی
پښتو: سپين زر
português: Prata
Runa Simi: Qullqi q'illay
română: Argint
armãneashti: Asimi
русский: Серебро
русиньскый: Стрібро
संस्कृतम्: रजतम्
саха тыла: Үрүҥ көмүс
sicilianu: Argentu
Scots: Siller
سنڌي: چاندي
srpskohrvatski / српскохрватски: Srebro
Simple English: Silver
slovenčina: Striebro
slovenščina: Srebro
Soomaaliga: Naxaas
shqip: Argjendi
српски / srpski: Сребро
Seeltersk: Säälwer
Basa Sunda: Pérak
svenska: Silver
Kiswahili: Agenti (fedha)
తెలుగు: వెండి
тоҷикӣ: Нуқра
Tagalog: Pilak
Türkçe: Gümüş
татарча/tatarça: Көмеш
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: كۈمۈش
українська: Срібло
اردو: چاندی
oʻzbekcha/ўзбекча: Kumush
vèneto: Arxento
vepsän kel’: Hobed
Tiếng Việt: Bạc
Volapük: Largentin
Winaray: Plata
吴语:
хальмг: Цанмөңган
ייִדיש: זילבער
Yorùbá: Fàdákà
Vahcuengh: Ngaenz
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Gîn
粵語:
isiZulu: Isiliva