Кремний

Кремний.

Кремний (Silicium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IVА группа элементи, к.н. 14, ат. м. 28,086. Жаратылышта үч изотоп аралашмасынан турат: 28Si (92,27 %), 29Si (4,68 %) жана 30Si (3,05 %). К. майда күкүмдөрү боз, ири кристаллдары күңүрт кара. Жаратылышта таралышы б-ча К. 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турса да, өтө сейрек деп саналган Ni, W, U ж.б. кийин 1811-ж. ачылган. Фр. окумуштуулары Ж.Л.Гей-Люссак жана Л.Ж.Тенар фтордуу К. калий менен ысытуудан күңүрт күрөң түстөгү зат алышкан, 12 жылдан кийин гана шв. химиги Я.Берцелиус эксперимент кайталап, жаңы элемент ачылгандыгын жарыялаган да, ага “силиций” деп ат берген (лат. silex – кремень, гр. «кремнос» – аска, зоо дегенди түшүндүрөт). К. жаратылышта бирикмелери баарында кычкылтек менен бирикме түрүндө болот. Жер кыртышында К. 12 % SiO2 – кремнезем түрүндө, 75 % татаал кычкылтектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сланец, слюда ж.б.) түрүндө кездешет. Кристаллдык К. тыгызд. 2,33 г/см3, балкып эрүү темп-расы 1417оС жана кайноо темп-расы 26000С болгон катуу зат. К. көпчүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH4, SiF4, SiO2, Si3N4 ж.б., II валенттүү да SiО боло алат. К. суутек менен SinH2n+2 жалпы формуладагы бирикмелерди берет. Металлдар менен силициддерди – кыйындык менен эриген заттар пайда кылат. Бөлмө темп-расында майдаланган К. менен фтор гана реакцияга кире алат: Si + 2F2 = SiF4. К. хлор менен 400-600оC, көмүртек жана азот менен өтө жогорку темп-рада аракеттенет. Кадимки шартта К. к-талар таасир этпейт. К. щелочтор

м-н аракеттешип суутекти жана силикаттарды пайда кылат:

Si + 2NaOH + H2O = Na2SiO3 + 2H2 К. кычкылтек менен -Si-O-Si-O- сыяктуу узун чынжырларды пайда кылган туруктуу бирикмелери кеңири таралган. Мис. табигый жана синтездик ыкма менен алынган силикаттар. К. атому кош байланышты пайда кыла албайт, анткени жалкы байланыш энергиясы өтө чоң. Анын мол-сында ар бир кремний атому төрт кычкылтек атому менен жөнөкөй байланышты пайда кылат. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому кремний эки атому менен байланышат. Натыйжада полимердик түзүлүштөгү хим. бирикме – SiO2 пайда болот. Ал кыйындык менен эрүүчү, кадимки шартта катуу абалдагы зат. К. 95-98% техникалык сорту арзан сырьё – кремнезем (SiO2) жогорку темп-рада көмүртек менен калыбына келтирүүдөн алынат:

SiO2 + 2C = Si + 2CO

Ал эми өзгөчө тазалыктагы К. алуу үчүн техникалык К. жеңил учма – SiCl4, SiI4 ж.б.у.с. бирикмелерине өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу жана муздатуудан кийин тазаланган бирикме жогорку темп-рада суутек же чаң түрүндөгү цинк менен калыбына келтирилет. Алынган К. кошумча түрдө зоналык балкытуу ыкмасы менен тазаланып 999 999% кремний атомуна 1 гана бөтөн атом туура келген катыштагы деңгээлге чейинки тазалыкка жеткирилет. Андан К. монокристаллы өстүрүлүп алынат (Таш көмүр шаарында жарым өткөргүчтөр заводу иштөө режими ушул ыкманы колдонууга негизделген). Бул ыкма менен тазалоо өтө татаал жана кымбатка туруучу процесс. К. жарым өткөргүчтөр техн-да: ЭЭМ микросхема, электр техникада (диод, транзистор ж.б.) негизги материал катары кызмат кылса, күн батареясы катары космос кемелерин электр энергиясы менен камсыз кылат. Чоюн жана болотко кошула турган техникада К. алардын механикалык касиеттерин жакшыртат, ал эми көп санда кошулса к-талар туруктуулугун жогорулатат. Карборунд (SiC) жасалган кайрак таштар катуулугу б-ча алмаздан кийин турганы менен 2000оС да жогорку темп-рага чейин чыдайт. Мындан да жогорку темп-рага К. нитриди – Si3N4 чыдоого жөндөмдүү. Акыркы жылдары К. орг. бирикмелери колдонуу тармагы кеңейүүдө. Алардан жасалган материалдар жогорку темп-рага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты касиеттерге ээ. К. орг. бирикмелери алынган майлоочу майлар өтө жогорку да, өтө төмөнкү да темп-рада баштапкы касиеттерин өзгөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар 20-30 км бийиктикте учкан реактивдүү самолёттор кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмашкыс материал болуп эсептелет.

  • Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабияттар

Other Languages
Afrikaans: Silikon
Alemannisch: Silicium
አማርኛ: ሲልከን
aragonés: Silicio
العربية: سيليكون
asturianu: Siliciu
azərbaycanca: Silisium
تۆرکجه: سیلیکون
башҡортса: Кремний
беларуская: Крэмній
беларуская (тарашкевіца)‎: Крэмн
български: Силиций
भोजपुरी: सिलिकॉन
বাংলা: সিলিকন
བོད་ཡིག: སྭི་ལི་ཀོན།
brezhoneg: Silisiom
bosanski: Silicij
буряад: Сахюур
català: Silici
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sĭk (nguòng-só)
Cebuano: Siliko
کوردی: سیلیکۆن
corsu: Siliciu
čeština: Křemík
Чӑвашла: Кремни
Cymraeg: Silicon
dansk: Silicium
Deutsch: Silicium
ދިވެހިބަސް: ސިލިކަން
Ελληνικά: Πυρίτιο
English: Silicon
Esperanto: Silicio
español: Silicio
eesti: Räni
euskara: Silizio
فارسی: سیلیسیم
français: Silicium
Nordfriisk: Siliitsium
furlan: Silici
Gaeilge: Sileacan
Gàidhlig: Sileacon
galego: Silicio
Avañe'ẽ: Kuarepotiatã
ગુજરાતી: સિલિકોન
Gaelg: Shillagon
客家語/Hak-kâ-ngî: Si̍t
Hawaiʻi: Silikone
עברית: צורן
हिन्दी: सिलिकॉन
Fiji Hindi: Silicon
hrvatski: Silicij
Kreyòl ayisyen: Silisyòm
magyar: Szilícium
հայերեն: Սիլիցիում
interlingua: Silicium
Bahasa Indonesia: Silikon
Ido: Siliko
íslenska: Kísill
italiano: Silicio
日本語: ケイ素
Patois: Silikan
la .lojban.: cancmu
Basa Jawa: Silikon
ქართული: სილიციუმი
Kabɩyɛ: Sɩlɩsɩyɔm
Gĩkũyũ: Silicon
қазақша: Кремний
ಕನ್ನಡ: ಸಿಲಿಕಾನ್
한국어: 규소
kurdî: Sîlîsyûm
коми: Кремний
Latina: Silicium
Lëtzebuergesch: Silizium
Limburgs: Silicium
Ligure: Siliçio
lumbaart: Silicio
lietuvių: Silicis
latviešu: Silīcijs
Malagasy: Silisiôma
Māori: Takawai
македонски: Силициум
മലയാളം: സിലിക്കൺ
монгол: Цахиур
मराठी: सिलिकॉन
кырык мары: Кремний
Bahasa Melayu: Silikon
မြန်မာဘာသာ: ဆီလီကွန်
Nāhuatl: Tecpatepozteuh
Plattdüütsch: Silizium
नेपाली: सिलिकॉन
नेपाल भाषा: सिलिकन
Nederlands: Silicium
norsk nynorsk: Silisium
norsk: Silisium
occitan: Silici
Livvinkarjala: Pii
ଓଡ଼ିଆ: ସିଲିକନ
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਿਲੀਕਾਨ
पालि: सिलिकन
polski: Krzem
Piemontèis: Silissi
پنجابی: سلیکان
português: Silício
Runa Simi: Ullayayaq
română: Siliciu
armãneashti: Siliciu
русский: Кремний
संस्कृतम्: सिलिकन
sardu: Silìciu
sicilianu: Siliciu
Scots: Seelicon
srpskohrvatski / српскохрватски: Silicij
සිංහල: සිලිකන්
Simple English: Silicon
slovenčina: Kremík
slovenščina: Silicij
Soomaaliga: Silikoon
shqip: Silici
српски / srpski: Силицијум
Seeltersk: Silicium
Basa Sunda: Silikon
svenska: Kisel
Kiswahili: Silikoni
తెలుగు: సిలికాన్
тоҷикӣ: Силитсий
Tagalog: Silicon
Türkçe: Silisyum
татарча/tatarça: Кремний
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: سىلىتسىي
українська: Кремній
oʻzbekcha/ўзбекча: Kremniy
vepsän kel’: Ola
Tiếng Việt: Silic
Winaray: Silicon
吴语:
хальмг: Цәкүр
ייִדיש: סיליציום
Yorùbá: Sílíkọ́nù
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Ke-sò͘
粵語: