Жаныбар

Жаныбар
Animal diversity.png
Илимий классификация
Эл аралык илимий аталышы

Animalia Linnaeus, 1758

Небере тайпалар
Wikispecies-logo.svg
Систематика
Уикитүрлөрдө
Commons-logo.svg
Сүрөт
сүрөт издөө
ITIS  202423
EOL  1

Жаныбарлар айбанаттар (Animalia) - тирүү организмдер дүйнөсүнүн (царствосунун) эң чоң бөлүмү; органикалык дүйнөдөгү негизги эки топтун бири (экинчиси өсүмдүктөр). Кургакта жашаган жаныбарлардын теги деңизде жана тузсуз сууда жашаган жаныбарлар, кээ бири кайра сууда жашоого өткөн. Бардык жаныбарлар козу карындар сыяктуу гетеротрофтуу организмдер, башкача айтканда даяр органикалык заттар менен азыктанат. Ошондой эле жаныбарлардын дагы бир маанилүү өзгөчөлүгү активдүү метаболизмдин болушу. Органикалык дүйнөнүн өнүгүүсү менен жаныбарлардын түзүлүшү жана функциясы бара-бара татаалданып, кыймылдоо, тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу, жыныс, дем алуу, кан айлануу, сезүү органдары пайда болгон. жаныбарлардын өзгөчө татаал жүрүм-турумдары да калыптанган, мисалы, курт-кумурскалар, куштар жана сүт эмүүчүлөрдүн жупташуу алдындагы сайроо, бийлөө жана башка оюндары. Жаныбарлар түзүлүшү боюнча негизи 2 топко бөлүнөт: жөнөкөйлөр же бир клеткалуулар жана көп клеткалуулар. Жаныбарлардын азыр жашаган 16 тиби, 1,5 млнго жакын түрү белгилүү. Алардын көпчүлүгү деңизде жашайт. Кыргызстанда омурткалуу жаныбарлардын эле 500дөн ашык түрү, курт-кумурска менен кенелердин 3171, балыктардын 49, амфибиялардын 3, сойлоочулдардын 25, куштардын 335, сүт эмүүчүлөрдүн 83кө жакын түрү кезигет. Татаал түзүлүштүү жаныбарларда булчуң жана бириктиргич ткандар жакшы өөрчүгөн. Алар алгачкы ооздуулар (муунак курттар, моллюскалар, муунак буттуулар) жана экинчи ооздуулар (ийне терилүүлөр, хордалуулар), ошондой эле омурткалуулар жана омурткасыздар болуп бөлүнөт. Көпчүлүк жаныбарлар өтө чоң чарбалык мааниге ээ. Алардын ичинде айыл чарбалык, промыселдик, лабораториялык максат үчүн өстүрүлгөндөрү бар; көбү тамак-аш, өнөр жай сырьёлорунун булагы. Жаныбарлардын систематикалык ири тобу мителик менен тиричилик өткөрөт. Айрым жаныбарлар адамдын, жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн транмиссиялык ооруларынын козгогучтарын жугузат; көпчүлүк курткумурскалар, кенелер токойлорго, айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирет. Адамдын жаратылышка (айрыкча жаныбарларга) тийгизген таасиринин тынымсыз өсүшү бир түрдүн азайышына, экинчи түрдүн таптакыр жок болушуна алып келүүдө. Ошого байланыштуу сейрек жана жоголуп бара жаткан жаныбарлардын түрлөрү ТКЭСтин, ошондой эле Кыргызстандын Кызыл китебинин тизмесине киргизилип, коргоого алынган. Жаныбарлар жөнүндөгү илим зоология деп аталат.

Колдонулган адабияттар

  • “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 3-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. ISBN 978–9967–14–074–5
Other Languages
Acèh: Binatang
Afrikaans: Dier
Alemannisch: Tiere
አማርኛ: እንስሳ
aragonés: Animalia
Ænglisc: Dēor
العربية: حيوان
ܐܪܡܝܐ: ܚܝܘܬܐ
مصرى: حيوان
অসমীয়া: প্ৰাণী
asturianu: Animal
Atikamekw: Awesis
Aymar aru: Uywa
azərbaycanca: Heyvanlar
تۆرکجه: حئیوان
башҡортса: Хайуандар
Boarisch: Viecha
žemaitėška: Gīvē
Bikol Central: Hayop
беларуская: Жывёлы
беларуская (тарашкевіца)‎: Жывёлы
български: Животни
भोजपुरी: जानवर
Bislama: Animol
bamanankan: Bagan
বাংলা: প্রাণী
brezhoneg: Loen
bosanski: Životinje
буряад: Амитан
català: Animals
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Dông-ŭk
Cebuano: Mananap
ᏣᎳᎩ: ᎦᏂᏝᎢ
Tsetsêhestâhese: Hova
کوردی: گیانلەبەر
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐱᓯᐢᑭᐤ
čeština: Živočichové
Чӑвашла: Чĕр чун
Cymraeg: Anifail
dansk: Dyr
Deutsch: Tier
Zazaki: Heywan
डोटेली: प्राणी
Ελληνικά: Ζώο
English: Animal
Esperanto: Bestoj
español: Animalia
eesti: Loomad
euskara: Animalia
estremeñu: Animalia
فارسی: جانوران
Võro: Eläjäq
Na Vosa Vakaviti: Manumanu
føroyskt: Dýr
français: Animal
arpetan: Animâl
Nordfriisk: Diarten
Frysk: Dieren
Gaeilge: Ainmhí
贛語: 動物
Gàidhlig: Beathach
galego: Animais
Avañe'ẽ: Mymba
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌳𐌹𐌿𐍃
ગુજરાતી: પ્રાણી
Gaelg: Baagh
Hausa: Dabba
客家語/Hak-kâ-ngî: Thung-vu̍t
עברית: בעלי חיים
हिन्दी: प्राणी
Fiji Hindi: Jaanwar
hrvatski: Životinje
Kreyòl ayisyen: Zannimo
magyar: Állatok
հայերեն: Կենդանիներ
interlingua: Animal
Bahasa Indonesia: Hewan
Interlingue: Animal
Iñupiak: Niġrun
Ilokano: Ayup
ГӀалгӀай: Дийнаташ
Ido: Animalo
íslenska: Dýr
italiano: Animalia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓂᕐᔪᑦ
日本語: 動物
Patois: Animal
la .lojban.: danlu
Basa Jawa: Sato kéwan
ქართული: ცხოველები
Qaraqalpaqsha: Haywanlar
Taqbaylit: Aɣersiw
Kongo: Kibulu
қазақша: Жануарлар
ភាសាខ្មែរ: សត្វ
ಕನ್ನಡ: ಪ್ರಾಣಿ
한국어: 동물
Перем Коми: Пода
कॉशुर / کٲشُر: جانور
Ripoarisch: Dier
kurdî: Heywan
kernowek: Enyval
Latina: Animalia
Lëtzebuergesch: Déiereräich
лакку: ХӀайван
лезги: Гьайванар
Lingua Franca Nova: Animal
Limburgs: Bieste
Ligure: Animalia
lumbaart: Bestia
lingála: Nyama
ລາວ: ສັດ
lietuvių: Gyvūnai
latgaļu: Dzeivinīki
latviešu: Dzīvnieki
मैथिली: पशु
Basa Banyumasan: Kewan
Malagasy: Biby
олык марий: Янлык
Baso Minangkabau: Binatang
македонски: Животно
മലയാളം: ജന്തു
монгол: Амьтан
मराठी: प्राणी
Bahasa Melayu: Haiwan
Malti: Annimal
Mirandés: Animal
မြန်မာဘာသာ: တိရစ္ဆာန်
эрзянь: Ракшат
مازِرونی: حیوون
Nāhuatl: Yolcatl
Napulitano: Animale
Plattdüütsch: Deerter
Nedersaksies: Dieren
नेपाली: जनावर
नेपाल भाषा: पशु
Nederlands: Dierenrijk
norsk nynorsk: Dyr
norsk: Dyr
Novial: Animalia
Nouormand: Animâ
Diné bizaad: Naaldeehii
occitan: Animalia
Oromoo: Binensotta
ਪੰਜਾਬੀ: ਜੰਤੂ
Kapampangan: Animal
Deitsch: Gedier
पालि: Ariyasaccāni
polski: Zwierzęta
Piemontèis: Animalia
پنجابی: جانور
پښتو: ژوي
português: Animalia
Runa Simi: Uywa
rumantsch: Animals
Romani: Vasho
română: Regnul Animalia
armãneashti: Animalu
tarandíne: Regnum Animalia
русский: Животные
русиньскый: Быдла
Kinyarwanda: Inyamaswa
संस्कृतम्: जन्तवः
саха тыла: Харамай
sicilianu: Armali
Scots: Ainimal
srpskohrvatski / српскохрватски: Životinje
සිංහල: සත්තු
Simple English: Animal
slovenčina: Živočíchy
slovenščina: Živali
chiShona: Mhuka
Soomaaliga: Xayawaan
shqip: Kafsha
српски / srpski: Животиње
Sranantongo: Meti
Seeltersk: Dierte
Basa Sunda: Sato
svenska: Djur
Kiswahili: Mnyama
தமிழ்: விலங்கு
తెలుగు: జంతువు
тоҷикӣ: Ҳайвон
ไทย: สัตว์
ትግርኛ: እንስሳ
Türkmençe: Haýwanlar
Tagalog: Hayop
lea faka-Tonga: Monumanu
Tok Pisin: Abus
Türkçe: Hayvanlar
Xitsonga: Swiharhi
татарча/tatarça: Хайваннар
chiTumbuka: Vinyama
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ھايۋانات
українська: Тварини
اردو: جانور
oʻzbekcha/ўзбекча: Hayvonlar
Tshivenda: Phukha
Tiếng Việt: Động vật
West-Vlams: Bêesten (ryk)
Volapük: Nim
walon: Biesse
Winaray: Hayop
Wolof: Rab
吴语: 動物
isiXhosa: Isilwanyana
მარგალური: ჩხოლარეფი
ייִדיש: בעלי חיים
Yorùbá: Ẹranko
Vahcuengh: Doenghduz
Zeêuws: Beêsten
中文: 动物
文言: 動物
Bân-lâm-gú: Tōng-bu̍t
粵語: 動物
isiZulu: Izilwane