Ботаника

Pinus halepensis.

Ботаника (грекче botfne; чөп, өсүмдүк) – өсүмдүктөр жөнүндөгү илим; биологиянын бир тармагы. Ботаника көп тармакты: өсүмдүктүн сырткы, ички түзүлүштөрүн, систематикасын, геологиялык убакыт ичинде өнүгүшүн (эволюция), тектештик байланыштарын (филогения); өткөн жана азыркы замандагы таралуу законченемин (өсүмдүк географиясы), чөйрө менен өз ара байланышын, өсүмдүктөр жамаатынын түзүлүшүн (фитоценология же геоботаника), эл чарбасында пайдалануу мүмкүнчүлүктөрүн жана жолун (экономикалык ботаника), казып алынган өсүмдүктөрдү (палеоботаника), тиричилигин жана функциясын (өсүмдүк физиологиясы), химиялык курамын жана биохимиялык процесстерди (биохимия), чөйрө жана башка организмдер менен өзара байланышын (экология), өсүмдүк илдетин (фитопатология) жана башка изилдөөнү камтыйт. Изилденүүчү объектилерине карата альгология (балырлар), микология (козу карындар), лихенология (эңилчектер), бриология (мамык чөптөр), дендрология (дарак, бадалдар) жана башка болуп бөлүнөт. Өсүмдүк дүйнөсүндөгү жөнөкөй түзүлүштүү микроскопиялык организмдерди микробиология изилдейт. Ботаника илим катары байыркы грек табият изилдөөчүлөрүнөн башталган. Өсүмдүктөрдү биринчи жолу классификациялоого аракет жасап, сыпаттап жазган грек табият изилдөөчүсү Теофраст ботаниканын «атасы» деп эсептелет. Ботаника 15-кылымдан тез өнүгүп, улам жаңы тармактары пайда боло баштайт. Анын өнүгүшүнө 18-кылымдын орто ченинде швед окумуштуусу К. Линнейдин ботаниканын өнүгүшүн жыйынтыктоосу, 19-кылымда физика менен химиянын жетишкендиктери, клетка теориясы жана Ч. Дарвиндин эволюциялык окуусу, 20-кылымда генетика менен молекулалык биологиянын өнүгүшү чоң таасирин тийгизген. Ботаника геология, химия, физика, география жана башка илимдер менен тыгыз байланыштуу. Айыл чарбанын, токой чарбасынын, тамак-аш, текстиль, целлюлоза, жыгач иштетүү өнөр жайларынын көп маселелерин чечүүдө пайдаланылат. Кыргызстанда 1928-ж. «Топурак-ботаникалык бюро» деген туңгуч ботаникалык мекеме уюштурулуп, анда ботаникалык изилдөөлөр жүргүзүлө баштаган. И. В. Выходцев менен Е. В. Никитинанын жетекчилиги астында геоботаника жана флористикалык изилдөөлөр жүргүзүлүп, республикада биринчи гербарий түзүлгөн. Кыргызстандын аймагында өсүүчү татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн 400 миңге жакын түрүн камтыган 11 томдон жана беш кошумча томдон турган «Кыргыз ССРинин флорасы» жарыкка чыккан (1955–88). Азыр ботаникалык изилдөөлөр КР УИАнын Биология жана топурак таануу институтунда, Токой жана жаңгак-чарба институтунда, ботаника багында, ошондой эле республиканын ЖОЖдорунда жүргүзүлөт.

Дагы караңыз

Other Languages
Аҧсшәа: Аботаника
Afrikaans: Plantkunde
Alemannisch: Botanik
አማርኛ: ሥነ ዕጽ
aragonés: Botanica
العربية: علم النبات
asturianu: Botánica
azərbaycanca: Botanika
башҡортса: Ботаника
Boarisch: Botanik
žemaitėška: Buotanėka
беларуская: Батаніка
беларуская (тарашкевіца)‎: Батаніка
български: Ботаника
Bislama: Boteni
brezhoneg: Louzawouriezh
bosanski: Botanika
català: Botànica
Cebuano: Botanika
کوردی: ڕوەکناسی
corsu: Botanica
čeština: Botanika
Чӑвашла: Ботаника
Cymraeg: Botaneg
dansk: Botanik
Deutsch: Botanik
Zazaki: Botanik
ދިވެހިބަސް: ގަހަވީ އިލްމު
Ελληνικά: Βοτανική
English: Botany
Esperanto: Plantoscienco
español: Botánica
eesti: Botaanika
euskara: Botanika
estremeñu: Botánica
suomi: Kasvitiede
français: Botanique
arpetan: Botanica
furlan: Botaniche
Frysk: Botany
Gàidhlig: Luibh-eòlas
galego: Botánica
עברית: בוטניקה
Fiji Hindi: Botany
hrvatski: Botanika
Kreyòl ayisyen: Etid plant
magyar: Botanika
interlingua: Botanica
Bahasa Indonesia: Botani
Interlingue: Botanica
Ilokano: Botanika
íslenska: Grasafræði
italiano: Botanica
日本語: 植物学
Patois: Batani
la .lojban.: spaske
Basa Jawa: Botani
ქართული: ბოტანიკა
қазақша: Ботаника
한국어: 식물학
kurdî: Riweknasî
Latina: Botanice
Ladino: Botánika
Lëtzebuergesch: Botanik
лезги: Ботаника
Lingua Franca Nova: Botanica
Limburgs: Plantkónde
lumbaart: Botànica
lietuvių: Botanika
latviešu: Botānika
Basa Banyumasan: Botani
олык марий: Ботанике
македонски: Ботаника
кырык мары: Ботаника
Bahasa Melayu: Botani
မြန်မာဘာသာ: ရုက္ခဗေဒ
Plattdüütsch: Botanik
नेपाल भाषा: बोतानी
Nederlands: Plantkunde
norsk nynorsk: Botanikk
norsk: Botanikk
Novial: Botanike
Nouormand: Botannie
occitan: Botanica
Kapampangan: Botany
Pälzisch: Botanik
Norfuk / Pitkern: Botenii
polski: Botanika
Piemontèis: Botànica
پنجابی: باٹنی
português: Botânica
Runa Simi: Butanika
română: Botanică
русский: Ботаника
русиньскый: Ботаніка
саха тыла: Ботаника
sardu: Botànica
sicilianu: Butànica
Scots: Botany
srpskohrvatski / српскохрватски: Botanika
Simple English: Botany
slovenčina: Botanika
slovenščina: Botanika
shqip: Botanika
српски / srpski: Ботаника
Basa Sunda: Botani
svenska: Botanik
Kiswahili: Botania
тоҷикӣ: Гиёҳшиносӣ
Türkmençe: Botanika
Tagalog: Botanika
Türkçe: Botanik
татарча/tatarça: Ботаника
українська: Ботаніка
اردو: نباتیات
oʻzbekcha/ўзбекча: Botanika
vèneto: Botànega
Tiếng Việt: Thực vật học
Volapük: Planav
walon: Botanike
Winaray: Botanika
吴语: 植物学
მარგალური: ბოტანიკა
ייִדיש: באטאניק
中文: 植物学
Bân-lâm-gú: Si̍t-bu̍t-ha̍k
粵語: 植物學