Алюминий

Алюминий.

Алюминий (лат. Aluminium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 3-мезгилинин IIIА группа элементи. К.н. 13; ат. м. 26,9815; жер кыртышында таралышы боюнча металлдар ичинен 1-орунду ээлеп 8,8 % түзөт. А. жаратылыш минералдары: KАlSi3O8, NaAlSi3O8, NaAlSO4, Ca(AlSiO4)2, KАl(SiO3)2 – талаа шпатттары, Na2OAl2O32SiO3 – нефелин, Al2O32H2O3 – боксит, Na3[AlF6] – криолит. Жалпысынан А. жаратылышта алюмосиликаттар, боксит, корунд жана криолит түрүндө учурайт. А. моноизотоптуу элементтер катарына кирет. Окистенүү даражасы +3, кээде +1,+2 А.өндүрүүчү мамлекеттерге Орусия, Гренландия, Норвегия, Швеция, Австралия, Бразилия, Гвинея, Орто Азиядан Тажикстан кирет. Таза А. (99,996%) тыгызд. 2,70 г/см3 (20оС), эрүү темп-расы 660,24оС кайноо темп-расы 2500оС. А. Si, Cu, Zn, Mn ж. б. элементтер менен ар түрдүү касиеттеги, өтө бышык куймаларды пайда кылат. Абада тез окистенип, Al2O3 жука кабыкчасы менен капталат. Ал А. андан ары окистенүүдөн сактайт. Жогорку темп-рада азот, көмүртек, күкүрт менен реакцияга кирип, нитрид (AlN), карбид (Al4C3), сульфид (Al2S3) берет. Галогендер менен да реакцияга кирет. Щелочто оңой эрип суутекти бөлүп чыгарат да алюминатты пайда кылат. Бул касиети А. амфотердик мүнөзүн көрсөтөт:

2Al+2NaOH+10H2O  2Na[Al(OH)4(H2O)2]+3H2

Мындай касиетке А. оксиди жана гидроксиди да ээ. Алюминий өнөр жайларда криолитте (Na3AlF6) эритилген бокситти электролиздөөдөн алынат. Электролит курамы (м. б-ча): 75-90 % Na3 [AlF</nowiki>6], 5-12 % AlF3, 2-10 % CaF2, 1-10 % Al2O3: молярдык катышы NaF: AlF3 = 2,20: 2,85. А. 1827-ж. немец химиги Ф. Велер AlCl3 калий менен калыбына келтирүүдөн алган. Таза А. жылуулукту, электр тогун жакшы өткөргөн, коррозияга туруктуу, чоюлгуч, жеңил, оңой ширетилүүчү, күмүш сымал ак металл. А. электр тех-сында, авиацияда, өнөр жайларда, металлургияда, архитектурада, ядролук реакторлордо, турмуш тиричиликте керектелүүчү буюмдарды жасоодо кеңири колдонулат.

  • Колдонулган адабияттар

Колдонулган адабияттар

Other Languages
Afrikaans: Aluminium
Alemannisch: Aluminium
አማርኛ: አሉምንም
aragonés: Aluminio
العربية: ألومنيوم
অসমীয়া: এলুমিনিয়াম
asturianu: Aluminiu
azərbaycanca: Alüminium
تۆرکجه: آلومینیوم
башҡортса: Алюмин
žemaitėška: Aliomėnis
беларуская: Алюміній
беларуская (тарашкевіца)‎: Алюмін
български: Алуминий
भोजपुरी: अल्मुनिया
བོད་ཡིག: ཧ་ཡང་།
brezhoneg: Aluminiom
bosanski: Aluminij
català: Alumini
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Lé̤ṳ
Cebuano: Aluminio
کوردی: فافۆن
corsu: Alluminiu
čeština: Hliník
Чӑвашла: Алюмини
Cymraeg: Alwminiwm
dansk: Aluminium
Deutsch: Aluminium
Ελληνικά: Αργίλιο
English: Aluminium
Esperanto: Aluminio
español: Aluminio
eesti: Alumiinium
euskara: Aluminio
فارسی: آلومینیم
suomi: Alumiini
Võro: Alumiinium
føroyskt: Aluminium
français: Aluminium
Nordfriisk: Aluminium
furlan: Alumini
Frysk: Aluminium
Gaeilge: Alúmanam
Gàidhlig: Almain
galego: Aluminio
ગુજરાતી: સ્ફટ્યાતુ
Gaelg: Ollymin
客家語/Hak-kâ-ngî:
Hawaiʻi: ‘Aluminuma
עברית: אלומיניום
Fiji Hindi: Aluminium
hrvatski: Aluminij
Kreyòl ayisyen: Aliminyòm
magyar: Alumínium
Հայերեն: Ալյումին
interlingua: Aluminium
Bahasa Indonesia: Aluminium
Ilokano: Aluminio
íslenska: Ál
italiano: Alluminio
Patois: Aluuminom
la .lojban.: jinmrmalume
Basa Jawa: Alumunium
ქართული: ალუმინი
Kabɩyɛ: Alimiiniyɔɔm
Gĩkũyũ: Aluminium
қазақша: Алюминий
ភាសាខ្មែរ: អាលុយមីញ៉ូម
한국어: 알루미늄
Ripoarisch: Allu
kurdî: Bafûn
Latina: Aluminium
Lëtzebuergesch: Aluminium
лезги: Алюминий
Limburgs: Alleminium
Ligure: Alluminio
lumbaart: Alümìnio
lietuvių: Aliuminis
latviešu: Alumīnijs
Malagasy: Viraty
македонски: Алуминиум
മലയാളം: അലൂമിനിയം
кырык мары: Алюминий
Bahasa Melayu: Aluminium
မြန်မာဘာသာ: အလူမီနီယမ်
эрзянь: Люм
Plattdüütsch: Aluminium
नेपाली: एलुमिनियम
नेपाल भाषा: एलुमिनियम
Nederlands: Aluminium
norsk nynorsk: Aluminium
norsk: Aluminium
Novial: Aluminie
Diné bizaad: Béésh ászólí
occitan: Alumini
Livvinkarjala: Al'umiinii
Ирон: Алюмини
ਪੰਜਾਬੀ: ਐਲਮੀਨੀਅਮ
Kapampangan: Aluminiu
polski: Glin
Piemontèis: Alumini
پنجابی: الومینیم
português: Alumínio
Runa Simi: Ch'aqu q'illay
rumantsch: Aluminium
română: Aluminiu
armãneashti: Aluminiu
русский: Алюминий
русиньскый: Алуміній
Kinyarwanda: Aluminiyumu
संस्कृतम्: एलुमिनियम
саха тыла: Алүминиум
sicilianu: Aluminiu
Scots: Alumeenium
srpskohrvatski / српскохрватски: Aluminijum
Simple English: Aluminium
slovenčina: Hliník
slovenščina: Aluminij
Soomaaliga: Alumiiniyaam
shqip: Alumini
српски / srpski: Алуминијум
Seeltersk: Aluminium
Basa Sunda: Aluminium
svenska: Aluminium
Kiswahili: Alumini
тоҷикӣ: Алюминий
Tagalog: Aluminyo
Türkçe: Alüminyum
татарча/tatarça: Алюминий
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئاليۇمىن
українська: Алюміній
oʻzbekcha/ўзбекча: Aluminiy
vepsän kel’: Alüminii
Tiếng Việt: Nhôm
Winaray: Aluminyo
хальмг: Алюминиум
ייִדיש: אלומיניום
Vahcuengh: Lij
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: A-lú-mih
粵語: