Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê

United States of America
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
Ala Mertal
Dirûşm: 
" In God we trust" [1] [2]
Sirûd: " The Star-Spangled Banner"


Marş: " The Stars and Stripes Forever" [3]

Projeksiyona Amerîkaya Bakur bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di kesk
Paytext Washington DC
38°53′Bk 77°01′Ra / 38°53′Bk 77°01′Ra / 38.883; 77.017
Bajarê mezin New York City
40°43′Bk 74°00′Ra / 40°43′Bk 74°00′Ra / 40.717; 74.000
Zimanên fermî Asta federal [a]
Zimanê neteweyî Îngilîzî [b]
Komên etnîkî 72.41% Spî
12.61% Reş
9.11% Yên din/Piretnîkî
4.75% Asyayî
1.12% Binkî [4] [c]
Demonîm Amerîkan
Rêveberî Komara federal a serokatiyê
 •  Serok Donald Trump
 •  Cîgirê Serokê Mike Pence
 •  Peyvdarê Qesrê Paul Ryan
 •  Serokê Dadê John Roberts
Pêşvebirî Encûmen
 •  Meclîsa jorîn Senato
 •  Meclîsa jêrîn Nûnerên Parlementoyê
 •  Deklarasyon 4'ê tîrmehê, 1776 
 •  Konfederasyon 1'ê adarê, 1781 
 •  Peymana Parîsê 3'ê rezberê, 1783 
 •  Destûr 21'ê pûşperê, 1788 
 •  Mukirkirina awayê rêveberiya dawî 24'ê adarê, 1976 
Rûerd
 •  Giştî 9.833.517 km2 [d] ( 3.)
 •  Av (%) 6.97
 •  Giştî welat 9,147,593 km2
Gelhe
 •  2016 Texmînkirin 324,045,364 [5] ( 3.)
 •  Tîrbûn 35/km2} ( 180.)
TBH ( PHK) 2016 texmînkirin
 •  Giştî $18.558 trîlyon ( 2.)
TBH (nomînal) 2016 texmînkirin
 •  Giştî $18.558 trîlyon [6] ( 1.)
Gini (2013) 40.8 [7] [8] [9]
navîn
PPM (2014)  0.915 [10]
pir bilind · 8.
Dirav USD ($) ( USD)
Demjimêr ( UTC−4 heta −12, +10, +11)
 •  Havîn ( DH)  ( UTC−4 heta −10 [e])
Celebê dîrokê MM/RR/SSSS
Hatûçûna ajotinê rast [f]
Koda telefonê +1
ISO 3166 US
Înternet TLD .us    .gov    .mil    .edu

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) (bi  îngilîzî: The United States of America) bi gelemperî wek Dewletên Yekbûyî (DY) an Amerîka tê balkişandin, komarekî federal a ji 50 dewletan, ku navçeyên federalî pênc herêmên mezin a xweser (otonom) û hebûnî cuda ye pêk tê. Çil û heşt ji pêncî dewletan û navçeyên federal hevbend in û li dikeve Amerîkaya Bakur di navbera Kanada û Meksîkê de ye. Dewleta Alaskayê di quncikê de heta niha li wîlayetên Amerîkaya Bakur in, ku axa sînorê li rojhilatê bi Kanada û bi ser avtenga Rûsyayê ve ji hev veqetandin. Dewleta Hawaî yek komgiravekî di nîvê Pasîfîkê de ye. Herêm li ser Okyanûsa Pasîfîk û di Deryaya Karîbê hate belav kirin. Li DYA'yê neh navçeyên demjimêrê nixumandî ne. Erdnîgariya, avûhewa û sirûştî yên welat gelek cur bi cur in.

Li 3.8 milyon km (9.8 milyon km2) û li ser 324 mîlyon kesan, ku ji aliyê herêma giştî (ji aliyê herêma axê çaremîn herî mezintir) û di tîrbûna gelan de sêyemîn bûye Dewletên Yekbûyî çarem-mezintirîn welatê cîhanê ye. Ev yek ji neteweyên etnîkî ve herî cîhêreng û pirçandî ya cîhanê ye û koçberên malan ji bo xelkên mezin di cîhanê de ye. Bajarvaniyê, di sala 2010'an de li ser 80% bejik û ber bi megaherêm ve zêde dibe. Paytexta welat Washington D.C. ye û bajarê herî mezin a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê New York City e; li deverên metropol bajarên din ve hemû bi derdora pênc milyonan an jî zêdetir şênî ên girîng li bajarên wekî Los Angeles, Chicago, San Francisco, Boston, Dallas, Philadelphia, Houston, Miami, û Atlanta ne.

Paleo-Resen herî kêm 15.000 sal berê ji Asyayê koçberî sereka welatê parzemîna Amerîkaya Bakûr bûn. Dagîrkeriya Ewropayê di sedsala 16'an de dest pê kiribû. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji 13 Koloniyên Brîtanyayê li ser Deravê Rojhilatê derketin holê. Nakokiyên gelek kesan di navbera Brîtanyaya Mezin û ji kolonîyên piştî Cenga Heft Salan bû sedema Şoreşa Amerîkayê, ku di 1775'emîn ve da destpêkirin. Di 4'ê Tîrmeh 1776'an de, wek koloniyalîzma şerê Brîtanyaya Mezin ku di Şerê Şoreşgerên Amerîkayê de bûn, delegeyên ji 13 koloniyan bi yekdengî Daxuyaniya Serxwebûnê pejirandin. Şerê di sala 1783'an de bi naskirina fermî serxwebûna Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Brîtanyaya Mezin re bi dawî bû û yekemîn şerê serkeftina serxwebûnê ya li dijî Împaratoriya Koloniyal a Ewropayê bû. Makezagona yekûn di sala 1788'an de hate qebûl kirin, piştî ku Gotarên Konfederasyonê ya di sala 1781'an de hate pejirandin, hest pê kirin ku hêzên federal neqbûl hatiye pêşkêş kirin. Yekem serrastkirinên deh, di sala 1791'an de bi awayekî komî bi navê Danezana Mafê hatiye pesend kirin û dîzaynkirin, ku ji misoger gelek azadiyên bingehîn yên sivîl hatin kirin.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûkanîyê li ser berfirehkirina kelecanî li seranserî Bakurê Amerîkayê li seranserê sedsala 19'an de, bi darê eşîrên Amerîkîyên resen, ku bidestxistina erdên nû û hêdî hêdî mukirê dewletên nû bikin, heta ku ew parzemîn ji aliyê 1848'an de belavbûn. Di nîveka duyem ya sedsala 19'an de, Şerê Navxweyî yên Amerîkayê ji bo dawiya koletiya hiqûqî li welatê birin. Di dawiya sedsalê de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav Okyanûsa Pasîfîk û aboriya xwe de beşek mezin ku ji aliyê Şoreşa Pîşesazî û çolistanan destpêkirin, pir zêde bûn. Şerê Spanyol-Amerîkan û Şerê Cîhanê ya Yekem ve rewşa welat wek gerdûnî ya hêzekî leşkerî piştrast kir. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji Şerê Cîhanê ya Duyem, wekî hêzekî gerdûnî de yekemîn welatekî bo çêkirina çekên navokî ye, ku bi tenê welatekî ji bo bikaranîna di şer de ye û di endamê daîmî yên Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî derketin holê. Ev endamekî damezrênerê Rêxistina Dewletên Amerîkayê (UAS) ye û rêxistinên din ên cudahî wek Pan-Amerîkan û navneteweyî ye. Di dawiya Şerê Sar û Hilweşandina Yekîtiya Sovyetê ya di sala 1991'an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wek tenha hêza yekemxweş ya cîhanê de hiştin.

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê welatekî pêşketî ya cîhanê de mezintir ji aliyê aboriya TBH nominal e. Ev di rêza bilind de li çend tedbîrên performansa sosyoekonomîk tevî ku di nav wan de meaşê navincî, pêşveçûna mirovî, ji her serî TBH û berhemdariya her kesêkî ye. Dema ku Aboriya Amerîkayê bi Koza pîşesaziyê tê hesibandin, bi şikilkî serdestiya xizmetan û aboriya zanînê sektora çêkirina herî duyemîn li cîhanê dimîne. Digel ku gelê wê tenê ji sedî 4.4% dinyaya giştî ye, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê nihêrînên bo nêzikî çaryeka nesafî ya cîhanê û hema hema ji sê paran mesrefên gerdûnî ya leşkerî, hêza leşkerî û aboriyê de di serî de li cîhanê ye. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hêzekî siyasî û çandî yên navdarê di warê navnetewî û serokê di lêkolîna zanistî û nûkirinên teknolojîk e.

Nav

Hem di kurdî û hem jî di gelek zimanên din de gelek navên vî welatî hene:

  • Amerîka, Emrîka
  • Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
  • Wîlayetên Hevgirtî yên Amerîkayê û hwd.
Other Languages
Alemannisch: USA
አማርኛ: አሜሪካ
aragonés: Estatos Unitos
مصرى: امريكا
Aymar aru: Istadus Unidus
žemaitėška: JAV
Bikol Central: Estados Unidos
беларуская (тарашкевіца)‎: Злучаныя Штаты Амэрыкі
भोजपुरी: अमेरिका
Bahasa Banjar: Amirika Serikat
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: তিলপারাষ্ট্র
Chavacano de Zamboanga: Estados Unidos de America
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Mī-guók
Tsetsêhestâhese: United States
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᑭᐦᒋ ᒨᐦᑯᒫᓇᐢᑭᕀ
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Амєрїканьскꙑ Ѥдьнѥнꙑ Дрьжавꙑ
dansk: USA
Thuɔŋjäŋ: Pawuut Matiic
ދިވެހިބަސް: އެމެރިކާ
eʋegbe: United States
emiliàn e rumagnòl: Stat Unî
English: United States
Esperanto: Usono
español: Estados Unidos
estremeñu: Estaus Uníus
Na Vosa Vakaviti: United States
føroyskt: USA
français: États-Unis
贛語: 美國
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: अमेरिकेचीं संयुक्त राज्यां
客家語/Hak-kâ-ngî: Mî-koet
Fiji Hindi: United States
Kreyòl ayisyen: Etazini
Bahasa Indonesia: Amerika Serikat
Ido: Usa
íslenska: Bandaríkin
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐊᒥᐊᓕᑲ
la .lojban.: mergu'e
Kabɩyɛ: Etaazuunii
Gĩkũyũ: United States
kalaallisut: Naalagaaffeqatigiit
ភាសាខ្មែរ: សហរដ្ឋអាមេរិក
한국어: 미국
kernowek: Statys Unys
Luganda: Amerika
Basa Banyumasan: Amerika Serikat
Malagasy: Etazonia
Baso Minangkabau: Amerika Sarikat
Bahasa Melayu: Amerika Syarikat
Dorerin Naoero: Eben Merika
Plattdüütsch: USA
Nederlands: Verenigde Staten
norsk nynorsk: USA
norsk: USA
Sesotho sa Leboa: United States of America
Chi-Chewa: United States
Livvinkarjala: Amerikan Yhtysvallat
Pangasinan: Estados Unidos
Kapampangan: Estados Unidos
Deitsch: Amerikaa
Norfuk / Pitkern: Yunitid Staits
پنجابی: امریکہ
português: Estados Unidos
rumantsch: Stadis Unids
sicilianu: Stati Uniti
srpskohrvatski / српскохрватски: Sjedinjene Američke Države
Simple English: United States
slovenčina: Spojené štáty
Sranantongo: Kondre Makandrameki
Basa Sunda: Amérika Sarikat
svenska: USA
Kiswahili: Marekani
ไทย: สหรัฐ
Setswana: USA
Tok Pisin: Ol Yunaitet Stet
Xitsonga: Amerikha
chiTumbuka: United States
Twi: USA
reo tahiti: Fenua Marite
oʻzbekcha/ўзбекча: Amerika Qoʻshma Shtatlari
Tiếng Việt: Hoa Kỳ
Volapük: Lamerikän
吴语: 美国
Vahcuengh: Meijgoz
中文: 美国
文言: 美國
Bân-lâm-gú: Bí-kok
粵語: 美國
isiZulu: IMelika