Судан
English: Sudan

Судан Республикасы
араб.: جمهورية السودان
ағылш. Republic of Sudan
Flag of Sudan.svgEmblem of Sudan.svg
БайрақЕлтаңба
Ұран: «Жеңіс біздікі (an-Nasru la-naa)»
Әнұран: (тыңдау )
Sudan-new (orthographic projection) highlighted.svg
Тарихы
Тәуелсіздік күні1 қаңтар 1956 жыл (Ұлыбритания және Мысырдан)
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілдеріараб тілі, ағылшын тілі
ЕлордаХартум
Ірі қалаларыХартум, Омдурман, Солтүстік Хартум, Ньяла, Порт-Судан
Үкімет түріӘскери хунтаның бақылауындағы президенттік республика
Әскери одағының төрағасы
Бірінші
вице-президенті
Екінші
вице-президенті
Премьер-министрі
Абдель Фаттах аль-Бурхан
бос
бос
бос
Мемлекеттік дініИслам Әһл әс-Сунна бағыты
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
Әлем бойынша 15-ші орын
1 886 068 км²
Жұрты
• Сарап (2016)
• Санақ (2008)
Тығыздығы

39 578 828 адам (35-ші)
30 894 000 (күмән бар)[1] адам
21,3 адам/км²
Экономикасы
ЖІӨ (АҚТ)
 • Қорытынды (2018)
 • Жан басына шаққанда

197,825 млрд.[2] $
4,700[2] $
ЖІӨ (номинал)
 • Қорытынды (2018)
 • Жан басына шаққанда

138,090 млрд.[2] $
3,459[2] $
АДИ (2017) 0,502[3] (төмен) (167-ші)
ВалютасыСудан фунты (SDG)
Қосымша мәліметтер
Интернет үйшігі.sd
ISO кодыSD
ХОК кодыSUD
Телефон коды+249
Уақыт белдеулеріUTC+03:00 және UTC+2

Судан (араб.: السودان‎), толық атауы — Судан Республикасы (араб.: جمهورية السودانДжумхурийат ас-Судан) — Африканың солтүстік-шығысында орналасқан мемлекет. Жер аумағы жағынан (2,5 млн. км²) Африкада 1-орын, әлемде 10-орында. Халқы – 40,2 млн. (2004) адам. Халқының жартысына жуығын арабтар, қалғандарын нубийлер, бежалар, динкалар, нуэрлер, шиллуктер, т.б. халықтар құрайды. Ресми тілі – араб тілі. Тұрғындарының 70%-ы мұсылмандар, 10%-ы христиандар, өзгелері жергілікті діни наным-сенімдерді ұстанады. Астанасы – Хартум қаласы (2,9 млн.). 25 провинцияға бөлінеді, Хартум қ. жеке әкімш. бірлік болып саналады. Ұлттық мейрамы – Тәуелсіздік күні – 1 қаңтар (1956). Ақша бірлігі – Судан динары. БҰҰ-ның (1956), Африка одағы (1963), Араб мемлекеттері лигасы (1956), Ислам конференциясы ұйымы, т.б. халықаралық ұйымдардың мүшесі. Мемлекет басшысы – президент, заң шығарушы органы – 1 палаталы парламент (Ұлттық ассамблея), атқарушы билік – Министрлігі Кеңесі.

Жері негізінен үстіртті (300 – 1000 м). Орталық бөлігі тегіс жазықты болып, батыс бағытындағы Кордофан және Дарфур таулы үстірттеріне қарай біртіндеп биіктейді. Елдің шығыс бөлігін – Эфиопия, ал оңтүстік жағын Орталық Африка таулы қыратының сілемдері алып жатыр. Ең биік жері – Киньети шыңы (3187 м). Пайдалы қазбалары – темір, мыс, хром кентастары, алтын, мәрмәр, т.б. Елдің солтүстік тропиктары, орталық және оңтүстік бөлігі – субэкваторлық белдеулерде орналасқан. Солтүстік-Сахара және Нубия тропиктер шөлдері, ал экваторлық муссонды климатты оңтүстіктін – саванна табиғат зонасы алып жатыр. Ауаның орташа температурасы 15 – 35°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. солтүстігінде 100 мм-ге жуық, оңтүстік бөлігінде 1400 мм-ден асады. Жер аумағын оңтүстіктен солтүстікке қарай Ніл өзені кесіп өтеді. Оның басты салалары – Атбара, Собат, Бахр-әл-Жебел, Ақ Ніл және Көк Ніл өзендері. Сұр топырақты солтүстігіндегі шөлді және шөлейтті өңірлерінде өсімдік жамылғысы аз, негізінен қара жусан, сораң, эфемерлер мен астық тұқымдас өсімдіктер және тікенекті бұталар өседі. Оңтүстікке қарай қызғылт қоңыр және қызыл ферралиттік топырақты саванналарда – баобаб ағашы, пальма, акация, қараған, сүттіген, т.б. өсімдіктер кездеседі. Шығыс және оңтүстігіндегі таулы үстірттер мен өзен аңғарларын тропиктік ормандар алып жатыр. Бөкен, маймыл, жираф, арыстан, қабылан, піл, шибөрі, қолтырауын, т.б. аң-құстар мен бауырымен жорғалаушылар түрлері кездеседі. Оларды қорғау мақсатында Диндер, Саутерн, Нимулс, Эрковит ұлттық бақтар мен қорықтар ұйымдастырылған.

Судан жерін адамдар ежелгі тас дәуірінен бастап мекендеген. Көне Мысыр деректерінде б.з.б. 4 – 3-мыңжылдықтағы бұл аймақ Куш елі, кейіннен (10 ғ-дан бері) Нубия деп аталған. Ол тұста қазіргі Судан жерінің едәуір бөлігін ежелгі мысырлықтармен туыстас семит-хамит және кушит тайпалары мекендеген. Б.з.б. 2-мыңжылдықта оларға оңт-тен келген негроидтер қосылды. Б.з.б. 16 – 12 ғ-ларда С. жерін Мысыр өзіне қаратып, ірі қалалар, бекіністер салды. Б.з.б. 8 ғ. шамасында жеке патшалық қалыптасып, орт. Напатада болды. Б.з.б. 6 ғ-дың 2-жартысында астана Мероэге көшті. Мұнда Африкадағы тұңғыш әліпби жазуы пайда болды (Мероэ тілі). Б.з.б. 4 ғ-дың басында Суданың едәуір бөлігін Аксум патшалығы басып алды. 6 ғ-да Суданға христиан діні тарап, 7 ғасырда бірнеше христиан мемлекеттері құрылды. 639 – 642 ж. Египетті жаулап алған арабтар Судан жеріне қоныстана бастады. Осыған байланысты Суданға ислам діні мен араб мәдениеті, жазуы, тілі тарады. 14 – 16 ғасырларда мұнда бірнеше мұсылман мемлекеттері құрылды. 16 ғ-да Суданың солтүстік ауддары Осман сұлтандығына қарады. 1820 – 22 ж. Судан жерінің көбін Египет билеушісі Мұхаммед Әли басып алды. 19 ғасырдың 2-жартысында Суданда ағылшын ықпалы күшейді. 1899 ж. Судан Ұлыбритания мен Египеттің бірігіп басқаратын аймағы деп жарияланды (кондоминиум), сөйтіп, Ағылшын-Египет Суданы деген атты иеленді. Қс жүзінде Судан ағылшын отарына айналып, негізінен мақта өндіруге бейімделді. 1-дүниежүз. соғыстан кейін елде бірнеше саяси-қоғамдық ұйымдар құрылып, ұлт-азаттық қозғалыс жандана түсті. 2-дүниежүз. соғыс кезінде Судан Ұлыбританияның Африкадағы аса маңызды әскери базаларының бірі болды. 1953 ж. 12 ақпанда Англия мен Египет келісімге келіп, Судандағы кондоминиум тәртібі жойылды. 1955 ж. желтоқсанда Судан парламенті 1956 ж. 1 қаңтардан елді тәуелсіз мемлекет деп жариялау туралы шешім қабылдады. 1958 ж. 17 қарашада елде әскери төңкеріс болып, демократиялық күштер қуғынға ұшырады. 1964 ж. басталған халық қозғалысы нәтижесінде билік басындағылар жиі ауысып тұрды, халық тұрмысы күрт нашарлады. 1986 ж. Суданда Азамат соғысы басталып, 1987 – 88 ж. халық ашаршылыққа ұшырады. 1989 ж. 30 маусымда кезекті әскери төңкеріс нәтижесінде билікке келген саяси топтар 1998 жылдың жазында жаңа конституция қабылдап, саяси партияларға жол ашты. 2002 ж. орталық үкімет шешімімен оңтүстік аймаққа ішкі автономия берілді. Азамат соғысы тек 2005 ж. көктемде аяқталды. Өз ішіндегі тартыстар нәтижесінде 4 млн-ға жуық судандық босқындар шетелдерде жүр.

Судан – аграрлы ел. Ауыл шаруашылығының негізгі саласы – егіншілік. Қант құрағы, құрма пальмасы, маис, т.б. өсіріледі. Негізгі азық-түліктік дақылдары – сорго, тары, бидай. Мал шаруашылығы көшпелі және жартылай көшпелі сипатта дамыған. Негізінен ірі қара, түйе, қой мен ешкі (елде 70 млн-нан аса мал басы бар) өсіріледі. Елде мұнайдың аса ірі қоры барланған. Сыртқа – мұнай, күнжіт, мақта, жер жаңғағы (арахис), гуммиарабик, мал, мал өнімдері, алтын шығарылады. Басқа елдерден машина және өндіріс жабдықтары, азық-түлік, химия өнеркәсібінің өнімдері, өндірістік тұтыну тауарлары сатып алынады. Көлік кешені нашар дамыған. Өзен және теңіз қатынастары дамыған. Елдің ең ірі теңіз порты – Порт-Судан қ. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлш. 1360 АҚШ долл. Негізгі сауда серіктестері – араб мемлекеттері, Африка және Азия елдері.

  • Дереккөздер

Дереккөздер

  1. Discontent over Sudan census, News24 (21 May 2009). Тексерілді 8 шілденің 2011.
  2. a b c d Sudan. International Monetary Fund.
  3. 2018 Human Development Report. United Nations Development Programme (2018). Тексерілді, 14 қыркүйек 2018.
Other Languages
Acèh: Sudan
адыгабзэ: Судан
Afrikaans: Soedan
Akan: Sudan
Alemannisch: Sudan
አማርኛ: ሱዳን
aragonés: Sudán
Ænglisc: Sudan
العربية: السودان
ܐܪܡܝܐ: ܣܘܕܐܢ
مصرى: السودان
asturianu: Sudán
Aymar aru: Sudan
azərbaycanca: Sudan
تۆرکجه: سودان
башҡортса: Судан
Bali: Sudan
Boarisch: Sudan
žemaitėška: Sodans
Bikol Central: Sudan
беларуская: Судан
беларуская (тарашкевіца)‎: Судан
български: Судан
भोजपुरी: सूडान
Banjar: Sudan
bamanankan: Sudan
বাংলা: সুদান
བོད་ཡིག: སུའུ་ཏན།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: সুদান
brezhoneg: Soudan
bosanski: Sudan
буряад: Судан
català: Sudan
Chavacano de Zamboanga: Sudán
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sudan
нохчийн: Судан
Cebuano: Sudan
کوردی: سوودان
corsu: Sudan
qırımtatarca: Sudan
čeština: Súdán
Чӑвашла: Судан
Cymraeg: Swdan
dansk: Sudan
Deutsch: Sudan
Thuɔŋjäŋ: Thudän
Zazaki: Sudan
dolnoserbski: Sudan
डोटेली: सुडान
ދިވެހިބަސް: ސޫދާން
eʋegbe: Sudã
Ελληνικά: Σουδάν
English: Sudan
Esperanto: Sudano
español: Sudán
eesti: Sudaan
euskara: Sudan
estremeñu: Sudán
فارسی: سودان
suomi: Sudan
Võro: Sudaan
føroyskt: Sudan
français: Soudan
arpetan: Sodan
Nordfriisk: Sudaan
Frysk: Sûdan
Gaeilge: An tSúdáin
Gagauz: Sudan
Gàidhlig: Sudan
galego: Sudán
Avañe'ẽ: Sudano
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: सुदान
ગુજરાતી: સુદાન
Gaelg: Yn Toodaan
Hausa: Sudan
客家語/Hak-kâ-ngî: Sudan
עברית: סודאן
हिन्दी: सूडान
Fiji Hindi: Sudan
hrvatski: Sudan
hornjoserbsce: Sudan
Kreyòl ayisyen: Soudan
magyar: Szudán
հայերեն: Սուդան
interlingua: Sudan
Bahasa Indonesia: Sudan
Interlingue: Sudan
Igbo: Sudan
Ilokano: Sudan
ГӀалгӀай: Судан
Ido: Sudan
íslenska: Súdan
italiano: Sudan
日本語: スーダン
Patois: Sudan
la .lojban.: sudan
Jawa: Sudan
ქართული: სუდანი
Qaraqalpaqsha: Sudan
Taqbaylit: Sudan
Адыгэбзэ: Судан
Kabɩyɛ: Sudaanɩ
Kongo: Sudan
Gĩkũyũ: Sũdana
ಕನ್ನಡ: ಸುಡಾನ್
한국어: 수단
kurdî: Sûdan
kernowek: Soudan
Кыргызча: Судан
Latina: Sudania
Lëtzebuergesch: Sudan
лезги: Судан
Lingua Franca Nova: Sudan
Luganda: Sudaani
Limburgs: Soedan
Ligure: Sudan
lumbaart: Sudan
lingála: Sudani
lietuvių: Sudanas
latviešu: Sudāna
Malagasy: Sodana
македонски: Судан
മലയാളം: സുഡാൻ
монгол: Судан
मराठी: सुदान
кырык мары: Судан
Bahasa Melayu: Sudan
Malti: Sudan
မြန်မာဘာသာ: ဆူဒန်နိုင်ငံ
эрзянь: Судан
مازِرونی: سودان
Dorerin Naoero: Tudan
Nāhuatl: Sudan
Plattdüütsch: Sudan
Nedersaksies: Soedan
नेपाली: सुडान
नेपाल भाषा: सुदान
Nederlands: Soedan
norsk nynorsk: Sudan
norsk: Sudan
Novial: Sudan
Sesotho sa Leboa: Sudan
Chi-Chewa: Sudan
occitan: Sodan
Livvinkarjala: Sudan
Oromoo: Sudaan
ଓଡ଼ିଆ: ସୁଦାନ
Ирон: Судан
ਪੰਜਾਬੀ: ਸੁਡਾਨ
Kapampangan: Sudan
Papiamentu: Sudan
Deitsch: Sudan
पालि: सूडान
Norfuk / Pitkern: Sudan
polski: Sudan
Piemontèis: Sudan
پنجابی: سوڈان
پښتو: سوډان
português: Sudão
Runa Simi: Sudan
rumantsch: Sudan
română: Sudan
tarandíne: Sudan
русский: Судан
русиньскый: Судан
Kinyarwanda: Sudani
संस्कृतम्: सूडान
саха тыла: Судаан
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱥᱩᱫᱟᱱ
sardu: Sudan
sicilianu: Sudan
Scots: Sudan
davvisámegiella: Sudan
Sängö: Sudäan
srpskohrvatski / српскохрватски: Sudan
Simple English: Sudan
slovenčina: Sudán
slovenščina: Sudan
Gagana Samoa: Sudan
chiShona: Sudan
Soomaaliga: Suudaan
shqip: Sudani
српски / srpski: Судан
SiSwati: ISudani
Sesotho: Sudan
Seeltersk: Sudan
Sunda: Sudan
svenska: Sudan
Kiswahili: Sudan
ślůnski: Sudan
தமிழ்: சூடான்
తెలుగు: సూడాన్
тоҷикӣ: Судон
ትግርኛ: ሱዳን
Türkmençe: Sudan
Tagalog: Sudan
Türkçe: Sudan
Xitsonga: Sudan
татарча/tatarça: Судан
удмурт: Судан
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: سۇدان
українська: Судан
اردو: سوڈان
oʻzbekcha/ўзбекча: Sudan
vèneto: Sudan
vepsän kel’: Sudan
Tiếng Việt: Sudan
Volapük: Sudän
Winaray: Sudan
Wolof: Sudaan
吴语: 苏丹
მარგალური: სუდანი
ייִדיש: סודאן
Yorùbá: Sudan
Vahcuengh: Sudan
Zeêuws: Soedan
中文: 苏丹
文言: 蘇丹
Bân-lâm-gú: Sudan
粵語: 蘇丹
isiZulu: ISudan