Кәді

Кәді
Solanum melongena ja02.jpg
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі:Өсімдіктер
Бөлімі:Гүлді өсімдіктер
Табы:Қос жарнақтылар
(unranked)Asterids
Сабы:Solanales
Тұқымдасы:Solanaceae
Кіші тұқымдасы:Solanoideae
Тайпасы:Solaneae
Тегі:Solanum
Түрі:S. melongena
Екі-есімді атауы
Solanum melongena
L.Carolus
Кәді, шикі
Nutritional value per 100 g (3.5 oz)
Energy 20 kcal   100 kJ
Carbohydrates    5.7 g
- Sugars  2.35 g
- Dietary fiber  3.4 g  
Fat0.19 g
Protein1.01 g
Thiamin (Vit. B1)  0.039 mg  3%
Riboflavin (Vit. B2)  0.037 mg  2%
Niacin (Vit. B3)  0.649 mg  4%
Pantothenic acid (B5)  0.281 mg 6%
Vitamin B6  0.084 mg6%
Folate (Vit. B9)  22 μg 6%
Vitamin C  2.2 mg4%
Calcium  9 mg1%
Iron  0.24 mg2%
Magnesium  14 mg4% 
Phosphorus  25 mg4%
Potassium  230 mg  5%
Zinc  0.16 mg2%
Manganese 0.25 mg
Percentages are relative to US
recommendations for adults.
Source: USDA Nutrient database

Кәді (Баялды лат. Solanum melongena) – алқалар тұқымдасына жататын бір жылдық көкөніс дақылы. Отаны – Оңүстік және Орталық Америка. Кәді пішіні бұтақты, тамыр жүйесі кіндік типтес, жақсы дамыған дақыл. Жапырақтары ірі, қатты, бестармақты. Гүлдері дара жынысты, бір үйлі, айқас тозаңданады. Жемісі сопақша, домалақ, цилиндр тәріздес, түсі сары немесе ақ сары және қатты келеді. Дақыл топырақ құнарлылығын талап етеді, қуаңшылыққа төзімді, бірақ көп өнім алу үшін көп суғару қажет. Кәді көшет арқылы және көшетсіз тәсілдермен өсіріледі. Өсімдіктің өсіп-өнуіне қолайлы темперетура 25 – 27°С аралығы. К 2l3 – ерте пісетін (40 – 60 күн) дақыл. Өнімділігі 1 га-дан 200 – 1000 ц-ге дейін. Жас жемістері өңделгеннен соң тағамға, консерві өнеркәсібінде шикізат, малға азық ретінде пайдаланылады. Жемістерінде 5 – 6% құрғақ зат, 2,5% қант, 0,55% протеин, 0,13% май, С витамині, минералдық тұздар, органикалық қышқылдар, т.б. заттар бар. Кәдіні тұздауға, бұқтыруға, қуыруға болады және одан кәді уылдырығы жасалады. Қазақстандағы ең көп тараған, ерте пісетін, суыққа төзімді сорты – «Грибовский 37».[1]

Аспаздық анықтама

Қуырылған кәді

Ірілеу кәдіні тазартыл, шамамен 2—3 ем қалыңдықта дөңгелектеп турап, татымына қарай тұз салып, ұнға аунатады да, қызарып, қабыршақтанып піскенше майға куырады. Қуырылған кәдіге қаймақ жағыл, 5—7 минут духовкаға немесе плитаға қояды, қаймақтат жеке берсе де болады.

Көкөніспен фаршталған кәді

Ірілеу кәдіні тазартыg қалыңдығын 4—5 ем етіп дөңгелектеп кеседі, ас қасықпен ішіндегі өзегін дәнімен қосса алып тастанды. Содан соң тұзды суға салып, шала пісіріп (8—10 минут) алады да, елекке не кепсерге салып сорғытады, салқындатады және көкөіс фаршымен дәмдендіреді. Фаршталған кәдіні кастрюльге, немесе шұңғыл табаға салып, қаймақ соусын қосады, қақпағын жауып, әзір болғанша 20 минуттей бұқтырады да, ауық-ауық соус қосып отырады. Дастарқанға қояр алдында қаймақ соусын қатып, укроп себеді. Фарш жасау үшін тазартылған сәбіз бен пиязды жіңішкелеп немесе төрт бұрыштан турап, жайлап қуырады, оған пісірілген күріш, тұз, ұнтақталған бұрыш, жұқалап тілінген қызанақ, петрушка немесе аскөк қосып араластырады. Фаршқа қызанақтың орнына үгітілген жұмыртқа қосады. 1 кг кәдіге: 4 ас қасық күріш, 2—3 сәбіз, 2—3 пияз, 3 ас қасық сары май, 2—3 (200 г) қызанақ немесе 2 жұмыртқа, 1,5 стакан қаймақ соусы, тұз және дәмі татығанша бұрыш қосады.

Етпен фаршталған кәді

Кәдіні етпен фарштау тәсілі овощты фарнгтаумен бірдей. Фарштау үшін етті ет тартқыштан 2 рет өткізеді, оған пісірілген (суытылған күйінде) күріш немесе үгітілген арпа жармасының ботқасын, кесілген және қуырылған пияз, аздаған су, тұз, ұнтақталған бұрыш, томат не қаймақ соусын қосып, духовкада 30—40 минут пісіреді. Дастарқанға қояр алдында жоғарыда аталған соустардың бірін қатып, үстіне петрушка мен аскөк себеді. 1 кг кәдіге: 200 сүрп ет, 1/2 стакан күріш немесе арпа жармасы, 1 пияз, 1 ас қасық өсімдік майы немесе сары май, 11/2 г стакан томат немесе қаймақ соусы, дәмі татығанша тұз бен бұрыш қажет.

Брынза қосылған кәді

Кәдіні тазартыл, оны сопақшалап тіледі, тұздайды, ұнға аунатып шамалы қуырады. Жартылай қуырылған кәдіні май жағылған табаға салып, жұмыртқа мен майда туралған петрушка араласқан үгітілген брынза себеді. Оның үстіне қалған кәдіні салады. Бұған айран және жақсылап араластырылған жұмыртқа құяды да, духовкаға салып, қабықтанып, қызарғанша пісіреді. 1 кг кәдіге: 1 стақан үгітілген брынза, 3 жұмыртқа, 11/2 стакан айран, дәм, татымына қарай тұз қажет.[2]

Other Languages
Аҧсшәа: Абаклаџьан
Acèh: Truëng
አማርኛ: ባዚንጀን
Ænglisc: Ǣgwyrt
العربية: باذنجان
azərbaycanca: Badımcan
تۆرکجه: بادیمجان
Bikol Central: Talong
беларуская: Баклажан
български: Патладжан
भोजपुरी: बैगन
Bislama: Obesin
বাংলা: বেগুন
བོད་ཡིག: རྡོ་ལུ་མ།
brezhoneg: Berjinez
bosanski: Patlidžan
català: Albergínia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Giò (sĭk-ŭk)
کوردی: باینجان
Cymraeg: Planhigyn ŵy
dansk: Aubergine
Deutsch: Aubergine
dolnoserbski: Oberžina
ދިވެހިބަސް: ބަށި
Ελληνικά: Μελιτζάνα
English: Eggplant
Esperanto: Melongeno
eesti: Baklažaan
euskara: Alberjinia
فارسی: بادنجان
suomi: Munakoiso
français: Aubergine
Nordfriisk: Aubergine
Gaeilge: Ubhthoradh
galego: Berenxena
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Vaingim
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌰𐌳𐌳𐌾𐌰𐌺𐍂𐌰𐌽
ગુજરાતી: રીંગણ
客家語/Hak-kâ-ngî: Khiò
עברית: חציל
हिन्दी: बैंगन
hrvatski: Patlidžan
hornjoserbsce: Oberžina
Kreyòl ayisyen: Berejèn
magyar: Padlizsán
Հայերեն: Բադրիջան
Bahasa Indonesia: Terung
Ilokano: Tarong
íslenska: Eggaldin
日本語: ナス
Basa Jawa: Térong
ქართული: ბადრიჯანი
Qaraqalpaqsha: Baklajan
Kabɩyɛ: Kela
Kongo: Kitsukulu
ಕನ್ನಡ: ಬದನೆ
한국어: 가지 (식물)
कॉशुर / کٲشُر: وانٛگُن
kurdî: Balîcan
Кыргызча: Баклажан
Ladino: Berendjena
лакку: Бадуржан
lingála: Sóló
lietuvių: Baklažanas
latviešu: Baklažāns
македонски: Модар патлиџан
മലയാളം: വഴുതന
मराठी: वांगे
Bahasa Melayu: Terung
မြန်မာဘာသာ: ခရမ်းပင်
مازِرونی: وینگوم
Napulitano: Mulignana
नेपाली: भान्टा
Nederlands: Aubergine (plant)
norsk nynorsk: Aubergine
norsk: Aubergine
occitan: Aubergina
ଓଡ଼ିଆ: ବାଇଗଣ
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੈਂਗਨ
Kapampangan: Balasenas
Picard: Oubàrjine
پنجابی: بتاؤں
پښتو: بانجان
português: Beringela
română: Vânătă
armãneashti: Vinitâ
русский: Баклажан
Kinyarwanda: Urutoryi
संस्कृतम्: वृन्ताकः
sicilianu: Milinciana
سنڌي: واڱڻ
srpskohrvatski / српскохрватски: Patlidžan
Simple English: Aubergine
slovenščina: Jajčevec
српски / srpski: Патлиџан
Basa Sunda: Térong
svenska: Aubergine
Kiswahili: Mbiringani
தமிழ்: கத்தரி
ತುಳು: ಗುಳ್ಳ
తెలుగు: వంకాయ
тоҷикӣ: Бодинҷон
ትግርኛ: መለንዛና
Tagalog: Talong
lea faka-Tonga: Paingani
Türkçe: Patlıcan
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Çeyze
українська: Баклажан
اردو: بینگن
oʻzbekcha/ўзбекча: Baqlajon
Tiếng Việt: Cà tím
West-Vlams: Aubergine
walon: Belindjele
Winaray: Tarong
吴语: 落苏
ייִדיש: פאטלעזשאן
Vahcuengh: Lwggwz
中文:
Bân-lâm-gú: Kiô-á
粵語: 矮瓜