Ежелгі дүние

Ежелгі дүние – тарих ғылымында адамзат қоғамы дамуының Рим империясы құлағанға дейінгі (біздің заманымыздың 5 ғасыры) кезеңін сипаттау үшін қолданылатын термин. Алғашқы адамдар туыстық байланыстар бойынша (ру мен тайпа) бірлесіп өмір сүрген. Бірте-бірте рулар мен тайпалар арасындағы өзара соғыстар нәтижесінде қоғам мүшелері арасынан ақсүйектер мен құлдар келіп шықты. Біздің заманымыздан бұрынғы 4 – 3-мыңжылдықта Тигр мен Евфрат өзендері аралығында шумер мәдениеті пайда болды. Шумерлердің Орталық Азиядан бұл өлкеге қалай, қашан көшіп келгені ғылымда әлі анықталған жоқ. Кейіннен Месопотамияда шумерлердің орнына Вавилон мемлекеті (оңтүстікте) мен Ассирия мемлекеті (солтүстікте) құрылды. Шумерлермен қатар Ніл өзені жағалауында ежелгі Мысыр мемлекеті (шамамен біздің заманымыздан бұрынғы 3000 жыл) дүниеге келді. Б.з.б. 2000 ж. Қытайда да алғашқы мемлекет құрылып, Ся әулеті билік құрды. Шамамен осы мезгілде Крит мәдениеті мен Хетт патшалығы өмір сүрді. Тайпалардың шығыстан батыс пен оңтүстікке жаппай қоныс аударуы нәтижесінде Кіші Азия, Сирия, Палестина, Мысыр халықтары толығымен жаңарып, адамзат тарихында темір дәуірі басталды. Таяу Шығыста шығу тегі белгісіз «теңіз халықтары» пайда болып, Жерорта теңізі жағалауларына өз бақылауын орнатты. Біздің заманымыздан бұрынғы 2500 ж. шамасында Инд өзені бойында үнді мәдениетінің негізі қаланды. Көп ұзамай Үндістанға Орталық Азиядан арий тайпалары басып кіріп, шамамен біздің заманымыздан бұрынғы 1500 ж. бүкіл Солтүстік Үндістанды басып алды. Біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырда Инд өзенінен Қара және Каспий теңіздеріне, сондай-ақ, Мысыр мен Грекияға дейін созылып жатқан парсы патшалығы (Ахемен әулеті мемлекеті) құрылды. Біздің заманымыздан бұрынғы 336 – 321 ж. онан да алып Александр Македонский империясы құрылып, грек-македон және шығыс мәдениеттері араласа бастады. Шамамен осы кезеңде Орталық Азияны мекендеген ғұн тайпалары бірлесіп алып мемлекет құрды. Олар шығыста Қытайды Ұлы қытай қорғанын тұрғызуға мәжбүр етті. Біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырда Рим күшейіп, Италиядағы латын мемлекеттерін өзіне бағындыра бастады. Императорлар Цезарь мен Августин тұсында Рим Жерорта теңізі жағалауларына толық өз үстемдігін орнатқан әлемдік державаға айналды. Біздің заманымыздың 3 ғасырынан бастап империя әлсіреп, 395 ж. Батыс және Шығыс Рим империяларына бөлінді. 3 ғасырдан бастап Орталық Азияны мекендеген көшпелі ғұн тайпалары жаппай батысқа жылжып, Балтық және Қара теңіздердің аралығын мекендеген герман тайпаларын әрі қарай ығыстырды. Ғұндардан ығысқан германдықтар Батыс және Шығыс Рим империяларына басып кірді. Кейбір герман тайпаларымен одақтасқан ғұн тайпалары да Аттиланың (Еділдің) басшылығымен Батыс Рим империясына басып кіріп, 452 ж. Рим қаласын қоршауға алды, бірақ төлем алғаннан кейін қаланы қиратпай, кері шегініп кетті. Көп ұзамай Батыс Рим империясы біржолата (476) жойылды. Осы империяның жойылуымен ежелгі дәуір тарихы да аяқталды.

Other Languages
Alemannisch: Altertum
العربية: تاريخ قديم
asturianu: Edá Antigua
azərbaycanca: Qədim Dünya
Boarisch: Oitadum
žemaitėška: Senuobės istuorėjė
беларуская: Старажытны свет
български: Древност
brezhoneg: Henamzer
bosanski: Stari vijek
català: Edat antiga
čeština: Starověk
Чӑвашла: Авалхи тĕнче
Cymraeg: Yr Henfyd
Deutsch: Altertum
Zazaki: Tarixo Antik
Ελληνικά: Αρχαία Ιστορία
Esperanto: Antikva epoko
español: Edad Antigua
eesti: Vanaaeg
euskara: Antzinaroa
suomi: Antiikki
Võro: Vanaaig
français: Antiquité
Frysk: Aldheid
Gaeilge: An Chianaois
galego: Idade Antiga
hrvatski: Stari vijek
Kreyòl ayisyen: Lantikite
magyar: Ókor
հայերեն: Հին աշխարհ
interlingua: Antiquitate
Bahasa Indonesia: Sejarah kuno
íslenska: Fornöld
italiano: Storia antica
日本語: 古代
한국어: 고대사
Кыргызча: Байыркы дүйнө
Latina: Antiquitas
Lëtzebuergesch: Antiquitéit
Lingua Franca Nova: Anticia
lumbaart: Età Antìca
latviešu: Senie laiki
Malagasy: Andro Taloha
македонски: Стар век
Napulitano: Età antica
Nederlands: Oudheid
norsk nynorsk: Antikken
norsk: Oldtiden
Novial: Antiquitate
occitan: Antiquitat
português: Idade Antiga
română: Antichitatea
русский: Древний мир
русиньскый: Старовік
srpskohrvatski / српскохрватски: Stari vijek
Simple English: Ancient history
slovenčina: Starovek
slovenščina: Stari vek
српски / srpski: Стари век
Türkçe: Antik Çağ
татарча/tatarça: Борынгы дөнья
українська: Стародавній світ
Tiếng Việt: Thời kỳ cổ đại
walon: Antikité
中文: 古代史
Bân-lâm-gú: Kó͘-tāi le̍k-sú
粵語: 古代史