Yuudaayism

Présentation de la Loi, Edouard Moyse (1860) - Musée d'art et d'histoire du Judaïsme.jpg
Star of David.svg

Yuuda n̄ɩma tɛ Ɛsɔ sɛtʋ yaa Ɛsɔ tɛɛ luŋuu ŋgbɛyɛ payaɣ se Yuudayism. Patɩlɩ Ɛsɔ tɩlʋʋ mbʋ nɛ paɣtʋ ndʋ tɩ-yɔɔ pɔɖɔŋ nɛ sɔnzɩ ndɩ ndɩ nzɩ palakɩ yɔ, pɩtɩŋa payɩ mbʋ yɔ pɩkpɛndaa nɛ payaɣ se Yuudayism. Yuuda samaɣ kɛ Izirɛɛlɩ piya liɖe taa n̄ɩma. Yuuda n̄ɩma mba pɛkɛ "orthodoxe" taa ɛyaa yɔ, ɛzɩ weyi payaɣ se Daaniyɛɛlɩ Boyarin mbʋ yɔ, ɛtɔŋ se Yuudayism tɛkɛ Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ, pɩtɛkɛ ɖɔɖɔ Ɛsɔ yɔɔ lidaʋ wɛnaʋ nabʋyʋ, ɛlɛ, pɩkɛ Izirɛɛlɩ n̄ɩma tɛ sɔnzɩ nɛ pa-lakasɩ lɛɛsɩ ndɩ ndɩ. Pɩtasɩɩna piɖeke, Yuudayism ŋgbɛyɛ taa ɛyaa ɖɔŋ ɖɔɖɔ Ɛsɔ sɛtʋ paɣtʋ taa natʋyʋ yɔɔ.

Ɛsɔ kaɖʋ Nɔɔ Haʋ ɛ nɛ ɖɔ-cɔzɔ Abrɩham pɛ-hɛkʋ taa. Nɔɔ Haʋ mbʋ pʋ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ Yuudayism ŋgbɛyɛ n̄ɔ. Izirɛɛlɛ cɔzɔnaa nɛ Yuuda n̄ɩma mba pɛkɛ pe-liɖe taa n̄ɩma yɔ pɛ-ŋgbɛyɛ kɛlɛ. Pɛwɛna paɣtʋ takayɩsɩ, nzɩɩ payaɣ se Tooraa nɛ Nevi'im nɛ Ketouvim. Takayɩsɩ nzɩ sɩkpɛndɩna kpɛm nɛ payaɣ se Taanaakɩ yaa Migra yaa Hebra n̄ɩma Takayaɣ kiɖeɖeɣa yaa pɛ-tɛ Biibili. Ka-taa pama pa-paɣtʋ tɩŋɛ nɛ pe-lidaʋ ŋgʋ pɛwɛna Ɛsɔ yɔɔ yɔ kʋ-tɔm. Pʋwayɩ lɛ, Ɛsɔ ɖʋ Nɔɔ Haʋ mbʋ ɛ nɛ Mooyiizi pɛ-hɛkʋ taa ɖɔɖɔ. Yee mbʋ ɖɔ-cɔzɔ Abrɩham Ɛsɔ tɛɛ luŋuu ŋgbɛyɛ yɔɔ Yuuda n̄ɩma tɩŋnaa nɛ palɩzɩ Yuudayism ŋgbɛyɛ. Ɛsɔ cɛlɩ Mooyiizi paɣtʋ ndʋ yɔ, tɩ-yɔɔ pɔɖɔŋ.

Yuudayism ŋgbɛyɛ sɩma Ɛsɔ kʋɖʋm ɖeke koŋ, ɛnʋʋ lɛ Abrɩham tɛ Ɛsɔ, Iizaakɩ tɛ Ɛsɔ, Yaakɔɔbʋ tɛ Ɛsɔ. Paaleɣyi nɛ Ɛsɔ ɛnʋ ɛ-hɩɖɛ yem. Ɛkɛ Maatɛŋ Ɛsɔ payaɣ-ɩ se "Yaave" (YHWH). Ɛkɛ Ɛsɔ Ɖoŋ tɩŋɛ tʋ, payaɣ-ɩ se "Elohim". Ɛnʋ kɩlɩna pɩtɩŋɛ, ɛnʋʋ lɛ kɩpaɣlaa taa KƖPAƔLƲ, payaɣ-ɩ se "Adonaï". Ɛkɛ kʋɖʋm koŋ, eɖeke ɛwɛna. Ɛkɛ Ɖoŋ tɩŋɛ tʋ. Ɛsɩma pɩtɩŋɛ. Natʋyʋ fɛyɩ-ɩ mɛsaɣ tɛɛ. Ɛwɛ siɣsiɣ nɛ ɛkɛ pʋdɔdɩyɛ nayʋ.

Pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖisusuu se ɖoŋ tɩŋɛ kpeɣli "Eloohim" cɔlɔ. Ɛnʋ lɩzɩna kedeŋa kpeekpe nɛ kɔ-yɔɔ wondu tɩŋɛ. Ɛnʋʋ lɛ kiɖeɖeu. Ɛnʋ lɩzɩna Izirɛɛlɩ piya Egipiti ɛjaɖɛ taa.Yerusaalɛm Ɛsɔ kuduyuu tɛɛ cɔjɔnaa lizaɣ Ɛsɔ kelizasɩ. Cɔjɔnaa mbaa payawaɣ se "Kohanim waa". Ɛlɛ, Yuuda n̄ɩma nabɛyɛ, Esseeni liɖe taa n̄ɩma kʋyaɣ cɔjɔnaa mba pɔ-yɔɔ. Pʋ-yɔɔ pɔhɔkɩ Ɛsɔ kuduyuu ŋgʋ, ɛlɛ paɖaɣnɩ-kʋ kʋsʋʋ. Nabʋlɛ n̄ɔkʋʋ ɖeɖe Yuudayism ŋgbɛyɛ taa n̄ɩma mɩzɩ kedeŋa kpeekpe. Mbʋ yebina nɛ Yuuda n̄ɩma Ɛsɔ sɛtʋ ŋgbɛyɛ tɔyɩ kedeŋa kpeekpe.

Izirɛɛlɩ samaɣ taa n̄ʋndɩnaa payaɣ se "rabbanim waa". Mba kpeɣlina nɛ pama pa-paɣtʋ takayaɣ sɔsɔɔ. Ŋgaa payaɣ se "Talmud". Ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ, payaɣ-ɖɩ se "Karayisme" ɖɩ-taa n̄ɩma n̄ekizi paɣtʋ ndʋ tɩ-yɔɔ ɖɔm. Mba payaɣ paba se "Beta Izirɛɛlɩ waa" nɛ pɛwɛ Etiopii ɛjaɖɛ taa yɔ, paba n̄aasɩŋ paɣtʋ takayaɣ ŋga.

Yuudayism ŋgbɛyɛ wɛ aŋgba wena alɛyɩ n̄ɔʋ kedeŋa yɔɔ cɩna yɔ a-taa. Ɛsɔ kʋɖʋm ɖeke koŋ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩsɩma. Halɩ nɛ sɔnɔ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩwɛɛ. Yuuda n̄ɩma sɔnzɩ nɛ pɔ-tɔm yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ Krɩstianism nɛ Iizilaam pɛ-aŋgbɛ n̄ɔ ɖɔɖɔ. Akɛ ɖɔ-cɔzɔ Abrɩham Ɛsɔ sɛtʋ tɛ aŋgba. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ pʋ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ "Samaritanism" nɛ Zoroastrism" aŋgba n̄ɔn̄ɔ. "Zoroastrism" n̄ɛkɛ "Mazdéism" ŋgbɛyɛ piliŋa nakɛyɛ.

Other Languages
Acèh: Yahudi
адыгабзэ: Джурт
Afrikaans: Judaïsme
Alemannisch: Judentum
አማርኛ: አይሁድና
aragonés: Chudaísmo
العربية: يهودية
ܐܪܡܝܐ: ܝܗܘܕܝܘܬܐ
مصرى: يهوديه
অসমীয়া: ইহুদি ধৰ্ম
asturianu: Xudaísmu
azərbaycanca: İudaizm
تۆرکجه: یهودیلیک
башҡортса: Йәһүдилек
Boarisch: Judndum
žemaitėška: Jodaėzmos
беларуская: Іўдаізм
беларуская (тарашкевіца)‎: Юдаізм
български: Юдаизъм
Bahasa Banjar: Agama Yahudi
brezhoneg: Yuzevegezh
bosanski: Judaizam
буряад: Иудаизм
català: Judaisme
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Iù-tái-gáu
нохчийн: ЯхӀудийн дин
Cebuano: Hudaismo
qırımtatarca: Yeudilik
čeština: Judaismus
Чӑвашла: Иудаизм
Cymraeg: Iddewiaeth
dansk: Jødedom
Deutsch: Judentum
Zazaki: Cıhudiye
ދިވެހިބަސް: ޔަހޫދީދީން
Ελληνικά: Ιουδαϊσμός
English: Judaism
Esperanto: Judismo
español: Judaísmo
eesti: Judaism
euskara: Judaismo
estremeñu: Judaísmu
فارسی: یهودیت
Võro: Judaism
føroyskt: Jødadómur
français: Judaïsme
arpetan: Judâismo
Nordfriisk: Juudendoom
furlan: Ebraisim
Frysk: Joadendom
Gaeilge: An Giúdachas
Gàidhlig: Iùdhachd
galego: Xudaísmo
ગુજરાતી: યહૂદી ધર્મ
Gaelg: Yn Ewaghys
客家語/Hak-kâ-ngî: Yù-thai-kau
עברית: יהדות
हिन्दी: यहूदी धर्म
Fiji Hindi: Yahudi
hrvatski: Judaizam
Kreyòl ayisyen: Jidayis
interlingua: Judaismo
Bahasa Indonesia: Agama Yahudi
Interlingue: Judeisme
Igbo: Judaism
Ilokano: Hudaismo
ГӀалгӀай: Жугтий ди
íslenska: Gyðingdómur
italiano: Ebraismo
日本語: ユダヤ教
Patois: Juudizim
Basa Jawa: Agama Yahudi
ქართული: იუდაიზმი
Taqbaylit: Tihudit
қазақша: Яһудилік
kalaallisut: Juutit
한국어: 유대교
къарачай-малкъар: Иудейлик
Ripoarisch: Jüddedom
kurdî: Cihûtî
kernowek: Yedhoweth
Кыргызча: Иудаизм
Ladino: Djudaizmo
Lëtzebuergesch: Juddentum
лезги: Иудаизм
Lingua Franca Nova: Iudisme
Limburgs: Joededom
Ligure: Ebraiximo
lumbaart: Judaism
lingála: Boyúda
لۊری شومالی: جیدیٱت
lietuvių: Judaizmas
latviešu: Jūdaisms
Malagasy: Jodaisma
Baso Minangkabau: Agamo Yahudi
македонски: Јудаизам
മലയാളം: യഹൂദമതം
монгол: Иудаизм
मराठी: ज्यू धर्म
Bahasa Melayu: Agama Yahudi
Malti: Ġudaiżmu
Mirandés: Judaísmo
မြန်မာဘာသာ: ဂျူးဘာသာ
مازِرونی: یهودیت
Nāhuatl: Judaísmo
Napulitano: Giurieismo
Plattdüütsch: Jodendom
Nedersaksies: Jeudendom
नेपाली: यहुदी धर्म
नेपाल भाषा: यहुद धर्म
Nederlands: Jodendom
norsk nynorsk: Jødedommen
norsk: Jødedom
Nouormand: Judaïsme
Sesotho sa Leboa: Sejuda
occitan: Judaïsme
Oromoo: Judaayizimii
Ирон: Иудаизм
ਪੰਜਾਬੀ: ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ
Papiamentu: Judaismo
Picard: Judaïme
Deitsch: Yuddedum
Norfuk / Pitkern: Judaism
polski: Judaizm
Piemontèis: Giudaism
پنجابی: یہودیت
پښتو: يهوديت
português: Judaísmo
Runa Simi: Huriyu iñiy
rumantsch: Giudaissem
română: Iudaism
русский: Иудаизм
русиньскый: Юдаїзм
саха тыла: Иудаизм
sicilianu: Judaismu
Scots: Judaism
srpskohrvatski / српскохрватски: Judaizam
ၽႃႇသႃႇတႆး : ၸၢဝ်းၸိဝ်း
සිංහල: ජුදා ආගම
Simple English: Judaism
slovenčina: Judaizmus
slovenščina: Judovstvo
Soomaaliga: Yuhuuda
shqip: Jehudizmi
српски / srpski: Јудаизам
Seeltersk: Juudendum
svenska: Judendom
Kiswahili: Uyahudi
ślůnski: Judajizm
தமிழ்: யூதம்
తెలుగు: జుడాయిజం
тоҷикӣ: Яҳудият
Türkmençe: Ýehudylykda
Tagalog: Hudaismo
Tok Pisin: Judaisim
Türkçe: Yahudilik
Xitsonga: Vuyuda
татарча/tatarça: Яһүд дине
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: يەھۇدى دىنى
українська: Юдаїзм
اردو: یہودیت
oʻzbekcha/ўзбекча: Yahudiylik
Tiếng Việt: Do Thái giáo
walon: Djudayisse
Winaray: Judaismo
吴语: 犹太教
მარგალური: იუდაიზმი
ייִדיש: יידישקייט
中文: 犹太教
文言: 猶太教
Bân-lâm-gú: Iû-thài-kàu
粵語: 猶太教