Ñɩɣtʊ ñɩɣɖɛ

Banded Iron formation - Michigan

Ñɩɣtʊ ñɩɣɖɛ kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ wonuu nakʊyʊ. Kɩ-mayaɣ lɛ Fe. Kɩ-pʊyʊ ñɩɩɩ yusaɣ kɛlɛ mayaɣ 26. Ñɩɣlɩm nabʊyʊ wɛɛ nɛ payaɣ-pʊ nɛ Fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «métaux de transition». Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ kɛ ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa lɛɛbʊ. Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ nɛ ñɩɣtʊ ndʊ payaɣ se ruteniyɔɔm nɛ osimiyɔɔm nɛ kobalɩtɩ nɛ nikɛɛlɩ (nickel) yɔ palɩ ɖama pɩdɩɩfɛyɩ. Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ nɖɩ ɖɩ-mayaɣ kɛ 56 yɔ ɖɩkɩlɩna yuŋ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ lɛɛtʊ tɩŋɛ. Ñɩɣtʊ ndʊ payaɣ se silisiyɔɔm yɔ poyolosaa nɛ palabɩna ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ.

Castingiron

Payaɣ tɩnzɩ nasɩyɛ se tɩnzɩ kɩsɛmsɩ sɔsɔsɩ. Tɩnzɩ nzɩ sɩ-hɛkʊ taa lɛ, ñɩɣtʊ ñɩɣla kɩlɩna tɔyʊʊ. Ñɩɣtʊ ñɩɣla kɩlɩna tɔyʊʊ ɖɔɖɔ tɩŋgbɛzɩyaa taa. Mbʊ pʊcɔ wɩsɩ kpɛɛɛ nɛ pɩta nɛ payaɣ-wɛ nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «planêtes» waa yɔ, pɛ-hɛkɩŋ taa lɛ, ñɩɣtʊ ñɩɣla kɩlɩna tɔyʊʊ ɖɔɖɔ.

Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ kɩlɩna wazaɣ ɛyʊ wezuu caɣʊ taa paa evemiye nɖɩ. Ñɩɣtʊ ñɩɣɖɛ nɖɩ petesidi ɖɩ-taa nabʊyʊ yɔ ɖɩkɛ ñɩɣlɩm pʊyʊ mbʊ payaɣ se «métal de transition ductile» yɔ. Yee pesidi ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ nɛ mbʊ payaɣ se karɩbɔɔnɩ nɛ ñɩɣtʊ lɛɛtʊ yɔ, pɩpɩsɩɣ mbʊ payaɣ se asiyee yɔ.

iron oxide

Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ nɖɩ palɩzɩ-ɖɩ nɛ tɛtʊ tɛɛ yɔ, petesidi ɖɩ-taa nabʊyʊ. Kolu nɛ ñɩɣtʊ tʊmɩyɛ yɔɔ tɩlɩyʊ palakɩna ñɩɣlɩm ñɩɣla. Ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ huwaa pɩtalɩ miiliyaaɖɩ waa 2,4 pɩnaɣ 2010 taa. Siini ɛjaɖɛ taa pakɩlɩɣ lɩzɩɣ ñɩɣlɩm ñɩɣla. Ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, panaɣ ñɩɣlɩm ñɩɣla 37,5 Siini ɛjaɖɛ taa. Ositraalii ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 17,5 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Biresiili ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 15,4 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 10,8 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Ruusii ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 4,2 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Ukurɛnɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 3,0 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Kedeŋa kpeekpe yɔɔ ñɩɣlɩm ñɩɣla wena akaza tɛtɛɛ se papɩzɩɣ pohuyi yɔ, atalɩ tɔɔnɩ waa miiliyaaɖɩ waa 180. Ajɛya wena a-taa papɩzɩɣ pehiɣ ñɩɣlɩm ñɩɣla wena akazaa tɛtɛɛ yɔ, anaa yɔ : Ukrɛɛnɩ nɛ Presiili nɛ Ruusii.

Znamoensk iron bridge, Olast Kaliningrad, Russia
Other Languages
Afrikaans: Yster
Alemannisch: Eisen
አማርኛ: ብረት
aragonés: Fierro
Ænglisc: Īsen
العربية: حديد
ܐܪܡܝܐ: ܦܪܙܠܐ
অসমীয়া: লো
asturianu: Fierro
azərbaycanca: Dəmir
تۆرکجه: دمیر
башҡортса: Тимер
žemaitėška: Gelžės
беларуская: Жалеза
беларуская (тарашкевіца)‎: Жалеза
български: Желязо
भोजपुरी: लोहा
Bislama: Aien
Bahasa Banjar: Wasi
বাংলা: লোহা
བོད་ཡིག: ལྕགས།
brezhoneg: Houarn
bosanski: Željezo
буряад: Түмэр
català: Ferro
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Tiék
Cebuano: Yero
ᏣᎳᎩ: ᏔᎷᎩᏍᎩ
کوردی: ئاسن
corsu: Ferru
čeština: Železo
Чӑвашла: Тимĕр
Cymraeg: Haearn
dansk: Jern
Deutsch: Eisen
Zazaki: Asın
ދިވެހިބަސް: ދަގަނޑު
Ελληνικά: Σίδηρος
English: Iron
Esperanto: Fero
español: Hierro
eesti: Raud
euskara: Burdina
estremeñu: Hierru
فارسی: آهن
suomi: Rauta
Võro: Raud
føroyskt: Jarn
français: Fer
Nordfriisk: Stälj
furlan: Fier
Frysk: Izer
Gaeilge: Iarann
贛語:
Gàidhlig: Iarann
galego: Ferro
Avañe'ẽ: Itakandua
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: लोखण
Bahasa Hulontalo: Wuwate
ગુજરાતી: લોખંડ
Gaelg: Yiarn
客家語/Hak-kâ-ngî: Thiet
עברית: ברזל
हिन्दी: लोहा
Fiji Hindi: Loha
hrvatski: Željezo
Kreyòl ayisyen: Fè (non)
magyar: Vas
հայերեն: Երկաթ
interlingua: Ferro
Bahasa Indonesia: Besi
Interlingue: Ferre
Ido: Fero
íslenska: Járn
italiano: Ferro
日本語:
Patois: Ayan
la .lojban.: tirse
Basa Jawa: Wesi(fèrum)
ქართული: რკინა
Qaraqalpaqsha: Temir
Taqbaylit: Uzzal
Kongo: Kibende
Gĩkũyũ: Iron
қазақша: Темір
ಕನ್ನಡ: ಕಬ್ಬಿಣ
한국어:
Перем Коми: Кӧрт
Ripoarisch: Eisen
kurdî: Hesin
коми: Кӧрт
kernowek: Horn
Кыргызча: Темир
Latina: Ferrum
Lëtzebuergesch: Eisen
лакку: Мах
лезги: Ракь
Limburgs: Iezer
Ligure: Færo
lumbaart: Fer
lingála: Ebendé
lietuvių: Geležis
latviešu: Dzelzs
मैथिली: लोहा
Malagasy: Vy
Māori: Rino
македонски: Железо
മലയാളം: ഇരുമ്പ്
मराठी: लोखंड
Bahasa Melayu: Besi
Malti: Ħadid
မြန်မာဘာသာ: သံ (သတ္တု)
эрзянь: Кшни
Napulitano: Fierro
Plattdüütsch: Iesen
Nedersaksies: Iezer
नेपाली: फलाम
नेपाल भाषा: नँ
Nederlands: IJzer (element)
norsk nynorsk: Jern
norsk: Jern
Nouormand:
Diné bizaad: Béésh (Fe)
occitan: Fèrre
Livvinkarjala: Raudu
ଓଡ଼ିଆ: ଲୁହା
ਪੰਜਾਬੀ: ਲੋਹਾ
Papiamentu: Heru
Norfuk / Pitkern: Aiyen
polski: Żelazo
Piemontèis: Fer
پنجابی: لوہا
پښتو: وسپنه
português: Ferro
Runa Simi: Khillay
română: Fier
armãneashti: Heru
русский: Железо
русиньскый: Желїзо
संस्कृतम्: अयः
саха тыла: Тимир
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱢᱮᱬᱦᱮᱫ
sardu: Ferru
sicilianu: Ferru
Scots: Airn
سنڌي: لوھ
srpskohrvatski / српскохрватски: Željezo
සිංහල: යකඩ
Simple English: Iron
slovenčina: Železo
slovenščina: Železo
Soomaaliga: Xadiid
shqip: Hekuri
српски / srpski: Гвожђе
Seeltersk: Iersen
Basa Sunda: Beusi
svenska: Järn
Kiswahili: Chuma
தமிழ்: இரும்பு
తెలుగు: ఇనుము
тоҷикӣ: Оҳан
ไทย: เหล็ก
Tagalog: Bakal
Türkçe: Demir
татарча/tatarça: Тимер
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: تۆمۈر
українська: Залізо
اردو: لوہا
oʻzbekcha/ўзбекча: Temir
vèneto: Fero
vepsän kel’: Raud
Tiếng Việt: Sắt
West-Vlams: Yzer (element)
Volapük: Ferin
walon: Fier
Winaray: Puthaw
吴语:
хальмг: Төмр
ייִדיש: אייזן
Yorùbá: Iron
Vahcuengh: Diet
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Thih
粵語: