სან-ფრანცისკო

ქალაქი
სან-ფრანცისკო
San Francisco
SF From Marin Highlands3.jpg
სან-ფრანცისკოს ოქროს კარიბჭე
დროშაგერბი
Flag of San Francisco.svgSFSEAL.svg

ქვეყანააშშ-ის დროშა აშშ
შტატიკალიფორნია
ოლქისან-ფრანცისკო
შიდა დაყოფა64 უბანი
კოორდინატები37°46′45″ ჩ. გ. 122°25′09″ დ. გ. / 37°46′45″ ჩ. გ. 122°25′09″ დ. გ. / 37.77917; -122.41917
ქალაქის მერიედვინ მ. ლეე
დაარსდა29 ივნისი, 1776
ფართობი600.7 კმ²
ცენტრის სიმაღლე16
მოსახლეობა825 863 კაცი (2012)
სიმჭიდროვე6 803 კაცი/კმ²
აგლომერაცია4 335 391
სასაათო სარტყელიUTC-8, ზაფხულში UTC-7
სატელეფონო კოდი415
საფოსტო ინდექსი94101-94188
ოფიციალური საიტიsfgov.org
ფოტო სატელიტიდანSanFranCity2.jpg
სან-ფრანცისკო — აშშ
სან-ფრანცისკო
სან-ფრანცისკო — კალიფორნია
სან-ფრანცისკო

სან-ფრანცისკო (ინგლ. San Francisco; [sæn frənˈsɪskoʊ], ოფიციალურად სან-ფრანცისკოს ქალაქი და ოლქი) — ჩრდილოეთ კალიფორნიისა და სან-ფრანცისკოს ყურის ფინანსური და კულტურული ცენტრი.

სან-ფრანცისკოს ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთით, კალიფორნიაში შექმნილი ეს თვითმართვადი ქალაქი გადაჭიმულია 121 კმ²(46.9 კვადრატული მილი)-ის ფართობის ტერიტორიაზე.[1] აქ ყოველ კვადრატულ კილომეტრზე 6,803 ადამიანი ცხოვრობს. იგი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქალაქია მთელ კალიფორნიაში, ხოლო ამერიკის შეერთებულ შტატებში მეორე, პირველი ადგილი კი ნიუ-იორკს ეკუთვნის.[2] სან-ფრანცისკოს მოსახლეობა 2013 წლის აღწერით 837,442-ს შეადგენს და ამ მაჩვენებლით იგი კალიფორნიის შტატში მეოთხე ყველაზე ხალხმრავალი ქალაქია ლოს-ანჯელესის, სან-დიეგოსა და სან-ხოსეს შემდეგ, ამერიკის შეერთებულ შტატებში კი მხოლოდ მეთოთხმეტე.[3] ქალაქი ასევე წარმოადგენს თავისი რეგიონის კულტურულ და ფინანსურ ცენტრს.

სან-ფრანცისკოს დაარსება 1976 წლის 29 ივნისით თარიღდება და ესპანელ კოლონიზატორებს მიეწერებათ..[4] 1849 წელს დაწყებულმა კალიფორნიის ოქროს ციებ-ცხელებამ ქალაქის მოსახლეობის სწრაფი ზრდა გამოიწვია და ამ დროისთვის სან-ფრანცისკო უკვე ამერიკის დასავლეთ სანაპიროს ყველაზე ხალხმრავალ ქალაქი არის. მოსახლეობის ზრდამ კი 1856 წელს, თავის მხრივ, ქალაქის თვითმართვად ერთეულად ჩამოყალიბება განაპირობა.[5] სან-ფრანცისკოს სერიოზული პრობლემები შეუქმნა 1906 წლის მიწისძვრამ და ხანძარმა, რამაც მისი სამი-მეოთხედი ნაწილი მიწასთან გაასწორა,[6] თუმცაღა იგი მალევე ფეხზე დადგა და 1915 წელს პანამის კონტინენტურ ექსპოზიციას უმასპინძლა. ქალაქი აქტიურად იყო ჩართული მეორე მსოფლიო ომშიც. ომის შემდეგ მასიურმა იმიგრაციამ, მოსახლეობის ლიბერალურმა მისწრაფებებმა და მრავალმა სხვა ფაქტორმა ქალაქს სიყვარულის ზაფხულისკენ უბიძგა, რამაც სან-ფრანცისკო ლიბერალიზმის კერად აქცია მთელ ამერიკაში.

სან-ფრანცისკოს, რომელიც ცნობილია თავისი თავბრუდამხვევი ზაფხულით, ნისლით, ციცაბო ბორცვებით, დახვეწილი არქიტექტურითა და ისეთი ღირსშესანიშნაობებით, როგორიცაა: ოქროს კარიბჭე, ტრამვაი ქსელი, ალკატრასის ციხე, ალკატრასის კუნძული, ჩაინა თაუნი და ლომბარდიის ქუჩა, მუდამ აღტაცებაში მოჰყავს ტურისტები.[7]

ისტორია

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : სან-ფრანცისკოს ისტორია.

ადამიანთა მოსახლეობის უძველესი კვალი სან-ფრანცისკოს ტერიტორიაზე ძვ.წ 3,000 წლით თარიღდება.[8] სან-ფრანცისკოს ტერიტორიაზე ჯერ კიდევ 1769 წლის 2 იანვრამდე მხოლოდ ადგილობრივი იელამუს ტომი მოსახლეობდა, სანამ აღნიშნულ ტერიტორიას ესპანელი კოლონიზატორები არ მოადგნენ გასპარ დე პორტოლას მეთაურობით.[9] 7 წლის შემდეგ, 1776 წლის 28 მარტს ფრანცისკე ასიზელის ორდენის წევრებმა ხუან ბაუტისტა დე ანზას თაოსნობით პრესიდიო დააარსეს.[4]

1821 წელს დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ეს ტერიტორია მექსიკამ იგდო ხელთ. მექსიკის შემადგენლობაში ყოფნისას სან-ფრანცისკოს ტერიტორიაზე ორდენის მმართველობა დასრულდა და მიწების პრივატიზება დაიწყო. პირველი თავისუფალი მესაკუთრე ინგლისელი უილიამ რიჩარდსონი არის, რომელმაც 1835 წელს ააშენა კარმიდამო[10] დღევანდელი პორტსმუთის სკვერის ტერიტორიაზე.მერთან ერთად სწორედ ამ პიროვნებას მიუძღვის უდიდესი წვლილი ამ მზარდი ტერიტორიის დაპროექტებასა და ქალაქ იერბა-ბუენად ჩამოყალიბებაში. ამერიკა-მექსიკის ომისას, 1846 წლის 7 ივლისს კომოდორ ჯონ დრეიკ სლოუტიმ იერბა-ბუენა მოითხოვა. მომდევნო წლის 30 იანვარს ქალაქს სახელი შეუცვალეს და სან-ფრანცისკო დაარქვეს და ქალაქიც ოფიციალურად გადავიდა ამერიკის შეერთებული შტატების საკუთრებაში. მიუხედავად მიმზიდველი მდებარეობის, როგორც საპორტო, ისე სანაოსნო თვალსაზრისით, სან-ფრანცისკო მაინც პატარა დასახლებად რჩებოდა, რომელსაც გეოგრაფიული თავისებურებები კიდევ უფრო არასტუმართმოყვარეს ხდიდა.[11]

სან-ფრანცისკოს პორტი 1851 წელს
პორტსმუთის სკვერი 1851 წელს

სან-ფრანცისკოს ცხოვრებაში ახალი ეტაპი დგება 1848 წელს. კალიფორნიის ოქროს ციებ-ცხელებამ ქალაქში საფუარით გამომცხვარი პურის კმაყოფაზე მყოფი[12] უამრავი ოქროს მაძიებელი შეყარა,[13] რამაც მოსახლეობის მკვეთრი ზრდა გამოიწვია: თუ 1848 წელს სან-ფრანცისკოს მოსახლეობა 1,000-ს უდრიდა, 1849 წლისთვის ეს რიცხვი 25,000-მდე გაიზარდა.[14] ჯადოსნური გამდიდრების სურვილითა და იმედით შეპყრობილი ჯგუფები უკანმოუხედავად ტოვებდნენ გემებს და თავქუდმოგლეჯილნი გარბოდნენ ოქროს საბადოებისკენ.[15] სან-ფრანცისკო მომთაბარეთა მცირე დასახლებიდან დიდ ქალაქად იქცა, მოკირწყლული ქუჩებით, ეკლესიებით, სკოლებით და სამთავრობო დაწესებულებებით. მრავალი ქალაქი აშენდა მთელს კალიფორნიაში. შეიქმნა კანონთა სისტემა და მთავრობა, რის გამოც კალიფორნია 1850 წელს აშშ-ის შტატად გამოცხადდა. ვერცხლის საბადოების აღმოჩენამ კი 1959 წელს ოპორტუნისტთა ახალი ჯგუფი მიიზიდა.[16] მიუხედავად ბევრი დადებითი შედეგისა ოქროს ციებ-ცხელებამ სან-ფრანცისკო გარყვნილების, თაღლითობის, პროსტიტუციისა და უკანონობის კერად აქცია.[17]

მეწარმეებმა სცადეს ოქროს ციებ-ცხელებისას დაგროვებული ქონების კაპიტალიზირება. ყველაზე ადრე დაწინაურდა საბანკო ინდუსტრია და 1852 წელს წარმოიქმნა კალიფორნიის ბანკი, ხოლო 1864 წელს უელს ფარგო. 1869 წელს გაყვანილი პირველი ტრანსკონტინენტალური რკინიგზის (რომლის მშენებლობაშიც ქალაქი უხალისოდ მონაწილეობდა[18]) მეშვეობით სან-ფრანცისკო მალე აღმოსავლეთის შტატებს დაუკავშირდა, რამაც მის სავაჭრო პოტენციალის ამაღლებას შეუწყო ხელი. მოსახლეობის კიდევ უფრო ზრდამ, ისევე, როგორც მათი მოთხოვნებისამ, ახალი ბიზნეს იდეების გაღვივებას შეუწყო ხელი და ამდენად, მალევე დაარსდა ლევი სტრაუსის ჯინსების კომპანია და დომინგო ჩირარდელის შოკოლადის მწარმოებელი კომპანია. იმიგრირებული მუშები ქალაქის ყურადსაღებ ნაწილს შეადგენდნენ, მაგალითად, 1870 წლისთვის აზიელები ქალაქის მოსახლეობის 8%-ს შეადგენდნენ.[19] მოსახლეობის ამგვარმა ეთნიკურმა სურათმა ასახვა ჰპოვა ქალაქის შემდგომ განვითარებაზე და შეიქმნა ჩინური კვარტალიც, რომელსაც ჩაინათაუნის სახელით ვიცნობთ. 1870 წელს ქლეი სთრითზე პირველი ტრამვაი გამოჩნდა. აქაურები თანდათან აშენებდნენ სკოლებს, ეკლესიებს, თეატრებსა და პარკებს სამოქალაქო ცხოვრების უზრუნველსაყოფად. ამავე პერიოდში შეიქმნა ცნობილი გოლდენ გეით პარკიც. ამ ხანებში პრესიდიო ამერიკის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანეს სამხედრო კომპლექსად იქცა.[20] 1890 წლისთვის ქალაქის მოსახლეობამ 300,000 შეადგინა და ამ მაჩვენებლით მან ამერიკის ქალაქებს შორის სიდიდის მიხედვით მერვე პოზოცია დაიკავა.

XX საუკუნის დასაწყისში ქალაქს სერიოზული წინააღმდეგობების გადალახვა მოუხდა. მას ჯერ ჭირის ეპიდემია დაატყდა თავს, რომელმაც 1900-დან 1904 წლამდე გასტანა.[21] 1906 წლის 18 აორილის დილის ექვსის თორმეტ წუთზე კი სან-ფრანცისკო და ჩრდილოეთ ცალიფორნია მიწისძვრის ეპიცენტრში აღმოჩნდა. მიწისძვრამ შენობების ნგრევასთან ერთად მწყობრიდან გამოიყვანა გაზის სისტემა. გაზის მილები დაზიანდა, რაც ხანძრის მიზეზი შეიქნა, ხანძრისა, რომელიც მელაევე მთელ ქალაქს მოედო და მდგომარეობა რამდენიმე დღე უკონტროლო იყო. ვინაიდან მწყობრიდან გამოვიდა სახანძრო სისტემა ხანძრის წინააღმდეგ ბრძოლა არტილერისტებს მოუხდათ. ისინი შენობებს აფეთქებდნენ და ცდილობდნენ იგი ერთგვარ ჯებირად ექციათ.[22] ხანძრის შედეგად ქალაქის 3/4 ნაწილი ნანგრევებად იქცა, მათ შორის იყო ქალაქის საქმიანი ნაწილი.[6] თანადროული წყაროების მიხედვით ამ უბდურებას 498 ადამიანი ემსხვერპლა, თუმცაღა თანამედროვენი თვლიან, რომ მათი რიცხვი რამდენიმე ათას ადამიანს უნდა შეადგენდეს.[23] ქალაქის 400,000 მოსახლიდან ნახევარი სახლის თავშესაფრის გარეშე დარჩა.[24] მათ თავი პრესიდიოში, გოლდენ გეით პარკსა და ოკეანის სანაპიროზე სახელდახელოდ შექმნილ კარვების ქალაქს შეაფარა თავი, ხოლო ნაწილმა თავს აღმოსავლეთ სანაპიროზე გაქცევით უშველა.

"ისტორიას არ ახსოვს არცერთი ქალაქი, რომელიც ასე ერთბაშად განადგურებულა. სან-ფრანცისკო გაქრა." – ჯეკ ლონდონის სიტყვები, წარმოთქმული 1906 წლის სან-ფრანცისკოს მიწისძვრის შემდეგ.[25]
"ისტორიას არ ახსოვს არცერთი ქალაქი, რომელიც ასე ერთბაშად განადგურებულა. სან-ფრანცისკო გაქრა." – ჯეკ ლონდონის სიტყვები, წარმოთქმული 1906 წლის სან-ფრანცისკოს მიწისძვრის შემდეგ.[25]

ადგილობრივებმა დახმარების ლოდინს საქმის სწრაფად დაწყება ამჯობინეს და მართლაც, აღდგენითი სამუშაოები სწრაფად და მასშტაბურად დაიწყო და ასევე გაგრძელდა.[26] დაზარალებულებს გვერდში ამოუდგა ამერიკის ბანკის დამაარსებელი და დირექტირი ამადეო გიანინი, რომელმაც სესხები გასცა მოსახლეობის იმ ნაწილზე, რომელიც უსახლკაროდ დარჩა. 1910 წელს შეიქმნა სან-ფრანცისკოს დაგეგმარებისა ურბანული კვლევის ასოციაცია, რომელსაც მოსახლეობის ხელახლა დასახლებაზე უნდა ეზრუნა.[27] მიწისძვრამ დააჩქარა ქალაქის დასავლეთით მდებარე დასახლებების განვითარება, მათ შორის ფასიფიქ ჰეითი, სადაც მრავალმა მდიდარმა დაიდო ბინა.[28] მენშენ ჰილზე დანგრეული სასახლეების ადგილი სასტუმროებმა დაიკავეს. ხელახლა, ბოზ-არტის სტილში აშენდა სან-ფრანცისკოს სითი ჰოლი და ქალაქმა საბოლოოდ ხელახლა დაბადება 1915 წელს აღნიშნა პანამის კონტინენტურ ექსპოზიციაზე.[29]

Other Languages
Afrikaans: San Francisco
Alemannisch: San Francisco
azərbaycanca: San-Fransisko
башҡортса: Сан-Франциско
Boarisch: San Francisco
беларуская: Сан-Францыска
беларуская (тарашкевіца)‎: Сан-Францыска
български: Сан Франциско
bamanankan: San Francisco
bosanski: San Francisco
català: San Francisco
Chavacano de Zamboanga: San Francisco
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Gô-gĭng-săng
Tsetsêhestâhese: San Francisco
čeština: San Francisco
Cymraeg: San Francisco
Deutsch: San Francisco
Ελληνικά: Σαν Φρανσίσκο
emiliàn e rumagnòl: San Francisco
English: San Francisco
Esperanto: San-Francisko
estremeñu: San Franciscu
Na Vosa Vakaviti: San Francisco
føroyskt: San Francisco
français: San Francisco
Gaeilge: San Francisco
贛語: 舊金山
Gàidhlig: San Francisco
客家語/Hak-kâ-ngî: San Francisco
Hawaiʻi: Kapalakiko
Kreyòl ayisyen: San Francisco, Kalifòni
interlingua: San Francisco
Bahasa Indonesia: San Francisco
Interlingue: San Francisco
Ilokano: San Francisco
íslenska: San Francisco
italiano: San Francisco
Basa Jawa: San Francisco
Taqbaylit: San Francisco
Kabɩyɛ: Sanfransiskoo
Gĩkũyũ: San Francisco
къарачай-малкъар: Сан-Франциско
kernowek: San Francisco
Lëtzebuergesch: San Francisco
Limburgs: San Francisco
lumbaart: San Francisco
lingála: San Francisco
لۊری شومالی: سان‌ فرانسیسکو
lietuvių: San Fransiskas
latviešu: Sanfrancisko
Malagasy: San Francisco
олык марий: Сан-Франциско
македонски: Сан Франциско
кырык мары: Сан-Франциско
Bahasa Melayu: San Francisco
Dorerin Naoero: San Francisco
Plattdüütsch: San Francisco
Nederlands: San Francisco
norsk nynorsk: San Francisco
Diné bizaad: Naʼníʼá Hóneezí
occitan: San Francisco
Deitsch: San Francisco
română: San Francisco
саха тыла: Сан Франсиско
sicilianu: San Franciscu
srpskohrvatski / српскохрватски: San Francisco
Simple English: San Francisco
slovenčina: San Francisco
slovenščina: San Francisco
Soomaaliga: San Fransisko
српски / srpski: Сан Франциско
Seeltersk: San Francisco
svenska: San Francisco
Kiswahili: San Francisco
ślůnski: San Francisco
Türkçe: San Francisco
татарча/tatarça: Сан-Франциско
reo tahiti: San Francisco
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: San Fransisko
українська: Сан-Франциско
oʻzbekcha/ўзбекча: San Fransisko
vèneto: San Francisco
vepsän kel’: San Francisko
Tiếng Việt: San Francisco
Volapük: San Francisco
Winaray: San Francisco
吴语: 舊金山
მარგალური: სან-ფრანცისკო
Yorùbá: San Francisco
中文: 旧金山
文言: 舊金山
Bân-lâm-gú: San Francisco
粵語: 三藩市