Mexíkóborg
English: Mexico City

Mexíkóborg
Ciudad de México
Coat of arms of Mexican Federal District.svg
Mexíkóborg er staðsett í Mexíkó
LandMexíkó
Íbúafjöldi8.841.916 (2009)
Flatarmál1500 km²
Póstnúmer01000, 16999

Mexíkóborg er höfuðborg Mexíkó. Hún liggur í Mexíkódalnum, í um 2.240 metra hæð yfir sjávarmáli, umkringd eldfjöllum sem rísa í um 4.000 til 5.500 metra yfir sjávarmál.

Útvíkkuð merking Mexíkóborgar vísar til alls stórborgarsvæðisins nær út fyrir Sambandssvæðið og tekur til nokkurra sveitarfélaga sem tilheyra Mexíkóríki, Norður, austur og vestur af Sambandssvæðinu og norður í Ríkið Hidalgo.

  • saga

Saga

Upphaflega var borgin reist af Astekum árið 1325 sem Tenochtitlan, og varð fljótlega miðpunktur hins vaxandi veldis Asteka. Þar sem borgin stóð á eyju í Texcoco vatni neyddust Astekarnir fljótlega til að byggja fleiri eyjur og mynda kerfi skurða milli búsvæðanna. Þó vatnið væri salt byggðu Astekarnir stíflur þannig að borgin var umlukin ferskvatni frá vatnsföllunum sem runnu í vatnið. Vatnsveitur tryggðu vatn fyrir þvotta og hreingerningar.

Hinn spænski Hernán Cortés kom fyrst á svæðið árið 1519. Honum tókst þó ekki að sigra heimamenn og ná yfirráðum í borginni fyrr en 13. ágúst 1521, eftir 79 daga umsátur sem eyddi að mestu hinni fornu borg Astekanna.

Frá 1525 var hin endurbyggða borg höfuðborg og aðsetur nýlendustjóranna í Nýja Spáni og stjórnmála og menningarlegur miðpunktur Mexíkó. Þaðan var Gvatemala, Flórída, Kúbu og Filippseyjum stjórnað. Á nýlendu tímanum voru m.a. Dómkirkjan og Guadalupe Basilikkan reistar í barrokkstíl.

Dómkirkjan
Höll hinna fögru lista

Sjálfstæðisstríð Mexíkana árið 1810, og fullt sjálfstæði Mexíkó 1821 breytti engu um mikilvægi borgarinnar. Mexíkóborg varð heimili fyrsta stjórnanda Mexíkanska keisaradæmisins Agustin de Iturbide, sem og lýðveldisins sem leysti það af hólmi árið 1823.

Stríð við Bandaríkin og borgaralegur órói breytti litlu um stöðu borgarinnar sem varð vettvangur hverrar ríkisstjórnarinnar á fætur annarrar. Einni slíkri stjórn var komið á fót 1864 sem stjórn seinna Mexíkanska keisaradæmisins. Þó hin konunglega stjórn Maximilian af Habsborg sæti ekki lengi við völd hóf hún endurbyggingu Chapultepec kastalans og kom að annarri skipulagningu varðandi vöxt borgarinnar.

Valdatími Porfirio Díaz einræðisherra í þrjá áratugi setti franskan svip á Mexíkóborg. Engill Sjálfstæðisins var reistur til að minnast aldar afmælis upphafs frelsisstríðs Mexíkana. Meðal annarra merkja um tíma Diaz má nefna Höll hinna fögru lista.

Stjórnvöld í Mexíkó eftir mexíkönsku byltinguna 1910 lögðu áherslu á uppbyggingu Mexíkóborgar. Mestur vöxtur hljóp í borgina á seinni hluta 20. aldarinnar, árið 1950 voru íbúarnir um 3 milljónir manna. Árið 2000 var talið að milljónirnar væru orðnar 18.

Borgin hýsti Ólympíuleikana sumarið 1968. Úrslitakeppni HM í knattspyrnu fór fram í borginni árið 1970 og aftur 1986.

Klukkan 07:17 19. september, 1985, skalf borgin í jarðskjálfta sem mældist 8,1 á stig. Þá létust um 5.000 manns samkvæmt opinberum tölum og um 50.000-90.000 manns misstu heimili sín.

Fram til 1998 hafði forseti Mexíkó ávallt valið borgarstjórann, sá fyrsti sem var kjörinn borgarstjóri af íbúum borgarinnar var Cuauhtémoc Cárdenas.

Útsýni yfir Paseo de la Reforma frá Chapultepec kastalanum

Mexíkóborg státar sig af stærsta neðanjarðarlestakerfi í rómönsku Ameríku (207 km), sem hóf rekstur árið 1969. Neðanjarðarlestakerfið flytur daglega um 4 milljónir farþega á milli staða. Rekstur kerfisins er kirfilega niðurgreiddur af stjórnvöldum hvar hver ferð kostar um MXN $2 (u.þ.b. 20 krónur).

Í Mexíkóborg er Benito Juárez Alþjóðlegi flugvöllurinn MEX, nefndur eftir fyrrum forseta Mexíkó Benito Juárez.

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Other Languages
Afrikaans: Meksikostad
Alemannisch: Mexiko-Stadt
aragonés: Ciudat de Mexico
Ænglisc: Mexicoburg
العربية: مدينة مكسيكو
Aymar aru: Mïxiku marka
azərbaycanca: Mexiko
تۆرکجه: مکزیکو سیتی
башҡортса: Мехико
Boarisch: Mexiko Stod
žemaitėška: Meksėks
Bikol Central: Mexico (ciudad)
беларуская: Мехіка
беларуская (тарашкевіца)‎: Мэхіка
български: Мексико (град)
brezhoneg: Kêr-Vec'hiko
буряад: Мехико хото
Chavacano de Zamboanga: Ciudad de Mexico
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: México Chê
нохчийн: Мехико
Чӑвашла: Мехико
Cymraeg: Dinas Mecsico
Deutsch: Mexiko-Stadt
Zazaki: Meksiko City
English: Mexico City
Esperanto: Meksik-urbo
eesti: México
euskara: Mexiko Hiria
estremeñu: Ciá de Méjicu
suomi: México
Võro: México
føroyskt: Meksikobýur
français: Mexico
Gàidhlig: Meagsago (baile)
Avañe'ẽ: Táva Méhiko
客家語/Hak-kâ-ngî: México Sṳ
Fiji Hindi: Mexico City
hornjoserbsce: Mexiko-město
Kreyòl ayisyen: Meksiko
հայերեն: Մեխիկո
Արեւմտահայերէն: Մեքսիքօ
interlingua: Citate de Mexico
Bahasa Indonesia: Kota Meksiko
Interlingue: Cité de Mexico
ГӀалгӀай: Мехико
Ido: México
Patois: Mexiko Siti
la .lojban.: mexygu'e tcadu
ქართული: მეხიკო
Qaraqalpaqsha: Mexiko
Gĩkũyũ: Mexico City
қазақша: Мехико
kalaallisut: Mexico City
한국어: 멕시코시티
kurdî: Meksîko
kernowek: Cita Mexico
Кыргызча: Мехико
Latina: Mexicopolis
Lëtzebuergesch: Mexiko-Stad
лезги: Мехико
Limburgs: Mexico-stad
lietuvių: Meksikas
latviešu: Mehiko
Malagasy: Mexico
олык марий: Мехико
македонски: Мексико (град)
монгол: Мехико
кырык мары: Мехико
Bahasa Melayu: Bandar Raya Mexico
မြန်မာဘာသာ: မက္ကဆီကိုမြို့
эрзянь: Мехико
مازِرونی: مکزیکوسیتی
Nederlands: Mexico-Stad
norsk nynorsk: Mexico by
norsk: Mexico by
Chi-Chewa: Mexico City
Livvinkarjala: Mehiko
Ирон: Мехико
Papiamentu: Ciudad di Mexico
Picard: Méssico
Norfuk / Pitkern: Meksikoe Citii
Piemontèis: Sità dël Méssich
پنجابی: میکسیکو شہر
português: Cidade do México
Runa Simi: Mihiku llaqta
rumantsch: Citad da Mexico
русский: Мехико
русиньскый: Мексіко Сіті
саха тыла: Мехико
davvisámegiella: Meksiko gávpot
srpskohrvatski / српскохрватски: Ciudad de Mexico
Simple English: Mexico City
slovenčina: Mexiko (mesto)
slovenščina: Ciudad de México
Gagana Samoa: Mexico Siti
chiShona: Mexico City
српски / srpski: Мексико Сити
svenska: Mexico City
Kiswahili: Mexico (mji)
ślůnski: Meksyk (mjasto)
тоҷикӣ: Мехико
Türkmençe: Mehiko
Türkçe: Meksiko
татарча/tatarça: Мехико
удмурт: Мехико
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: مېكسىكا شەھىرى
українська: Мехіко
oʻzbekcha/ўзбекча: Mexiko shahri
vepsän kel’: Mehiko
Tiếng Việt: Thành phố México
吴语: 墨西哥城
მარგალური: მეხიკო
Zeêuws: Mexico-Stad
中文: 墨西哥城
文言: 墨西哥城
Bân-lâm-gú: México Chhī
粵語: 墨西哥城