Zambia

Zambia
Republic of Zambia
Flag of Zambia.svgCoat of arms of Zambia.svg
Standardo di ZambiaBlazono di Zambia
Nacionala himno:
Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
LocationZambia.svg
Urbi:
Chefurbo:Lusaka
· Habitanti:1 460 566 (2010)[1]
Precipua urbo:Lusaka
Lingui:
Oficala lingui:Angliana
Guvernerio:
Tipo:Republiko
· Prezidanto:Edgar Lungu
Surfaco: (39ma granda)
· Totala:752 618 km²
· Aquo:1 %
Habitanti: (71ma granda)
· Totala:12 935 000[2] (2009)
· Denseso di habitantaro:17,2 hab./km²
Plusa informi:
Valuto:kwacha di Zambia
Veho-latero:sinistre
ISO:ZM
ZMB
894
Reto-domeno:.zm*
Precipua religio:kristanismo
Oficala retosituo:http://www.statehouse.gov.zm


Zambia esas lando qua jacas en sudal Afrika. Lua vicina landi esas la Demokratial Republiko Kongo norde, Tanzania nord-este, Malawi este; Mozambik, Zimbabwe e Namibia sude; ed Angola weste. Lua chef-urbo esas Lusaka. Ol esas lando senlitora.

La lando nomesis pro la fluvio Zambezi, quo fluas ek la nordwesto di la republiko.

Bazala fakti pri Zambia.

Historio

Kranio dil Homo rhodesiensis
 Precipua artiklo: Historio di Zambia

La teritorio di la nuna Zambia habitabis dal anciena hominidi, nune nomizita Homo rhodesiensis, cirkume 200 mil yari ante nun, segun indikas kranio trovita en 1921 che la regiono Kabwe.[3] La teritorio habitesis dal populi Khoisan til cirkume la yaro 300, kande populi bantua[4] komencis ekmigrar vers la regiono. La populi Tonga e Nkoya de bantua raso arivis a la regiono dum la 12ma e la 13ma yarcenti.

L'unesma Europano qua arivis en la regiono esis Portugalana Francisco de Lacerda, dum la fino dil 18ma yarcento. Lacerda komandis expediciono qua iris de Mozambik til la regiono Kazembe, en nuna Zambia. Ilu probis trairar la sudo di Afrika, ma mortis ante finar ol. Lua amiko Francisco Pinto finis l'expediciono.

En 1855 l'Angla explorero David Livingstone deskovris la granda katarakti dil fluvio Zambezi, e nominis ol Victoria Falls ( aquofalo Viktoria). En 1888 Cecil Rhodes proklamis la regiono parto di Britanian imperio.

Til 1964 Zambia nomesis Nordala Rodezia. Ol divenis nedependanta de Unionita Rejio ye la 24ma di oktobro 1964. L'unesma prezidanto esis Kenneth Kaunda. Dum la sequanta yardeko, Kaunda komence suportis UNITA en Angola[5], l'Uniono di Afrikana Populi (Angle: ZAPU) en Zimbabwe, l' ANK en Sudafrika e la SWAPO en Namibia. La guvernerio di Kaunda anke mantenis forta diplomacala relati kun Sovietia e kun la rejimo di Saddam Hussein en Irak.

La konflikto kun Rodezia rezultis en la klozado di la frontiero en 1973 e boikoto en la furniso di energio. Tamen, la mashinaro por produktar elektro en l'aquobarilo Kariba duris funcionar. La konstrukturo di ferovoyo til la portuo di Dar es Salaam en Tanzania kun la helpo di la Populala Republiko di Chinia helpis diminutar la dependo de Rodezia.

Dum la fino dil yari 1970ma Portugalana kolonii en Afrika ja esis nedependanta, Rodeziana rejimo finis e Rodezia transformesis en Zimbabwe, tamen la problemi di Zambia duris. Interna militi en Angola e Mozambik produktis granda nombro di refujanti ed enduktis serioza problemi en la sistemo di transporto.

En junio 1990 komencis rebelesi kontre guvernerio di Kaunda. Multa manifesteri mortigesis kande la guvernerio probis kontrolar la protesti. En 1991 Kaunda aceptis riinstitucar plurpartisala demokratio. Frederick Chiluba elektesis prezidanto ed asumis povo ye la 2ma di novembro 1991. En 1996 ilu rielektesis e guvernis til 2001.

Dum la yari 2000ma, l'ekonomio stabileskis, l'inflaciono atingis singla cifro en 2006 e 2007, internaciona komerco kreskis e la procento di interesti diminutis.

Politiko

Zambia divenis prezidantala republiko nemediate pos lua nedependo. La prezidanto di la republiko esas chefo di stato e chefo di guvernerio di lando. Pos la 23ma di septembro 2011 esas Michael Sata. Pos 1991 lando permisas l'existo di multa partisi.

La parlamento havas unika chambro, la Nacional Asemblajo (National Assembly) kun 158 membri qui elektesas dal populo por 5-yara periodo. La nuna konstituco adoptesis en 1996 ma la komitato Mungo'mba por konstitucala revizo preparis texto di nova konstituco en 2010[6].

Geografio

Mapo di Zambia kun lua precipua urbi.
La fluvio Luangwa, longa de 770 km, enfluas en Zambezi.

Zambia esas la 39ma maxim granda lando del mondo, pos Chili. Lua tereno esas precipue platajo kun kelka kolini e monti. La maxim alta monto di Zambia jacas en Mafinga Hills e havas 2.339 metri di altitudo.

Fluvio Zambezi esas la precipua di la lando, e fluas de weste adsude e pose adeste. Ol havas importanta enfluanti en Zambia: la fluvii Kafue (1.600 km), Luangwa (770 km) e Lungwebungu (645 km). L' aquofalo Viktoria che la fluvio Zambezi konsideresas la maxim larja del mondo. An la frontiero kun Zimbabwe jacas lago Kariba, aquobarilo konstruktita de 1958 til 1963, qua furnisas elektro a la du landi. La fluvii norde de la lando e la lago Tanganyika, naturala lago an la frontiero kun Tanzania e la Demokratial Republiko Kongo apartenas a la baseno dil fluvio Kongo.

La klimati di Zambia esas tropikala kun influi di altitudo, o subtropikala humida. Existas du sika sezoni: de mayo o junio til agosto esas sika e kolda, dum ke de septembro til oktobro o novembro esas varma. La pluvoza sezono eventas de novembro til aprilo.

Existas 14 ekosistemi en Zambia, esante la savano la dominacanta, sive kun gramini, sive kun arbusti. Ma anke existas foresti, marshi ed inundebla regioni.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Zambia

La precipua ekonomiala produkturo di Zambia esas kupro, quankam la guvernerio persequas l'ekonomikala diverseso. Cirkume 68% ek omna habitantaro vivas sub la povreso-lineo.[7]

Demografio

Cirkume 44% de Zambiani vivas en urbi, la maxim multa proxim Lusaka od en la regiono konocita kom Copperbelt, norde de la lando. Chomeso en urbala regioni esas alta.

La lando havas 72 rasala grupi, ma preske 90% ek la habitantaro apartenas a 9 precipua rasala grupi: Nyanja-Chewa, Bemba, Tonga, Tumbuka, Lunda, Luvale, Kaonde, Nkoya e Lozi.

Kulturo

Admiranto di futbalo en Zambia.

Kulturo di Zambia mixas bantua kun Europana influi. Un ek la rezulti di kolonial epoko esis l'augmento di habitantaro che l'urbi e la mixo di kulturi.

L'Angla linguo esas oficala ed uzata en aferi, guvernerio ed eduko. La precipua lokala linguo esas Nyanja. Futbalo esas la maxim populara sporto en Zambia.

Referi


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando
Other Languages
Acèh: Zambia
Afrikaans: Zambië
Alemannisch: Sambia
አማርኛ: ዛምቢያ
aragonés: Zambia
العربية: زامبيا
مصرى: زامبيا
asturianu: Zambia
azərbaycanca: Zambiya
تۆرکجه: زامبیا
башҡортса: Замбия
žemaitėška: Zambėjė
Bikol Central: Sambya
беларуская: Замбія
беларуская (тарашкевіца)‎: Замбія
български: Замбия
भोजपुरी: जांबिया
Bahasa Banjar: Zambia
bamanankan: Zanbia
བོད་ཡིག: ཛམ་བི་ཡ།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: জাম্বিয়া
brezhoneg: Zambia
bosanski: Zambija
буряад: Замби
català: Zàmbia
Chavacano de Zamboanga: Zambia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Zambia
нохчийн: Замби
Cebuano: Zambia
Tsetsêhestâhese: Zambia
کوردی: زامبیا
qırımtatarca: Zambiya
čeština: Zambie
Чӑвашла: Замби
Cymraeg: Sambia
dansk: Zambia
Deutsch: Sambia
Zazaki: Zambiya
dolnoserbski: Sambija
डोटेली: जाम्बिया
ދިވެހިބަސް: ޒެމްބިއާ
eʋegbe: Zambia
Ελληνικά: Ζάμπια
English: Zambia
Esperanto: Zambio
español: Zambia
eesti: Sambia
euskara: Zambia
estremeñu: Zámbia
فارسی: زامبیا
suomi: Sambia
Võro: Sambia
føroyskt: Sambia
français: Zambie
arpetan: Zambie
Nordfriisk: Sambia
Frysk: Sambia
Gaeilge: An tSaimbia
Gagauz: Zambiya
Gàidhlig: Saimbia
galego: Zambia
Gaelg: Yn Tambia
Hausa: Zambiya
客家語/Hak-kâ-ngî: Zambia
עברית: זמביה
हिन्दी: ज़ाम्बिया
Fiji Hindi: Zambia
hrvatski: Zambija
hornjoserbsce: Sambija
Kreyòl ayisyen: Zanbi
magyar: Zambia
հայերեն: Զամբիա
interlingua: Zambia
Bahasa Indonesia: Zambia
Interlingue: Zambia
Igbo: Zambia
Ilokano: Zambia
íslenska: Sambía
italiano: Zambia
日本語: ザンビア
Patois: Zambia
la .lojban.: zambias
Basa Jawa: Zambia
ქართული: ზამბია
Qaraqalpaqsha: Zambiya
Taqbaylit: Zambya
Kabɩyɛ: Sambii
Kongo: Zambia
Gĩkũyũ: Zambia
қазақша: Замбия
ភាសាខ្មែរ: ប្រទេសហ្សំប៊ី
ಕನ್ನಡ: ಜಾಂಬಿಯ
한국어: 잠비아
kurdî: Zambiya
kernowek: Zambi
Кыргызча: Замбия
Latina: Zambia
Ladino: Zambia
Lëtzebuergesch: Sambia
лезги: Замбия
Lingua Franca Nova: Zambia
Luganda: Zambia
Limburgs: Zambia
Ligure: Zambia
lumbaart: Zambia
lingála: Zambia
lietuvių: Zambija
latgaļu: Zambeja
latviešu: Zambija
македонски: Замбија
മലയാളം: സാംബിയ
монгол: Замби
मराठी: झांबिया
кырык мары: Замби
Bahasa Melayu: Zambia
Malti: Żambja
မြန်မာဘာသာ: ဇမ်ဘီယာနိုင်ငံ
مازِرونی: زامبیا
Nāhuatl: Zambia
Plattdüütsch: Sambia
नेपाल भाषा: जाम्बिया
Nederlands: Zambia
norsk nynorsk: Zambia
norsk: Zambia
Novial: Zambia
Sesotho sa Leboa: Zambia
Chi-Chewa: Zambia
occitan: Zambia
Livvinkarjala: Zambii
Oromoo: Zaambiyaa
ଓଡ଼ିଆ: ଜାମ୍ବିଆ
Ирон: Замби
ਪੰਜਾਬੀ: ਜ਼ਾਂਬੀਆ
Kapampangan: Zambia
Papiamentu: Zambia
polski: Zambia
Piemontèis: Zambia
پنجابی: زیمبیا
پښتو: زېمبيا
português: Zâmbia
Runa Simi: Sambya
română: Zambia
русский: Замбия
русиньскый: Замбія
Kinyarwanda: Zambiya
संस्कृतम्: जाम्बिया
саха тыла: Замбия
sardu: Zàmbia
sicilianu: Zambia
Scots: Zambie
سنڌي: زيمبيا
davvisámegiella: Zambia
Sängö: Zambïi
srpskohrvatski / српскохрватски: Zambija
සිංහල: සැම්බියා
Simple English: Zambia
slovenčina: Zambia
slovenščina: Zambija
Gagana Samoa: Zambia
chiShona: Zambia (nyika)
Soomaaliga: Saambiya
shqip: Zambia
српски / srpski: Замбија
SiSwati: IZambiya
Sesotho: Zambia
Seeltersk: Sambia
Basa Sunda: Zambia
svenska: Zambia
Kiswahili: Zambia
ślůnski: Zambijo
தமிழ்: சாம்பியா
తెలుగు: జాంబియా
тоҷикӣ: Замбия
ትግርኛ: ዛምቢያ
Türkmençe: Zambiýa
Tagalog: Zambia
Setswana: Zambia
Türkçe: Zambiya
Xitsonga: Zambiya
татарча/tatarça: Замбия
chiTumbuka: Zambia
удмурт: Замбия
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: زامبىيە
українська: Замбія
اردو: زیمبیا
oʻzbekcha/ўзбекча: Zambiya
vèneto: Zanbia
vepsän kel’: Zambii
Tiếng Việt: Zambia
Volapük: Zambiyän
Winaray: Zambia
Wolof: Saambi
吴语: 尚比亚
isiXhosa: EZambia
მარგალური: ზამბია
ייִדיש: זאמביע
Yorùbá: Sámbíà
中文: 赞比亚
文言: 尚比亞
Bân-lâm-gú: Zambia
粵語: 贊比亞
isiZulu: IZambiya