Peru

Peru
República del Perú
Flag of Peru.svgEscudo nacional del Perú.svg
Standardo di PeruBlazono di Peru
Nacionala himno:
Somos libres, seámoslo siempre
LocationPeru.svg
Urbi:
Chefurbo:Lima
Precipua urbo:Lima
Lingui:
Oficala lingui:Hispana
Guvernerio:
Tipo:Republiko
· Prezidanto:Martín Vizcarra
(2018-2021)
· Chefa ministro:César Villanueva
Surfaco: (20ma granda)
· Totala:1 285 220 km²
· Aquo:8,8 %
Plusa informi:
Valuto:Nuevo Sol
Veho-latero:dextre
ISO:PE
PER
604
Reto-domeno:.pe*
Precipua religio:kristanismo 97,2% (katolikismo: 95,7%)


Panorama Machu Picchu

Peru esas lando jacant an la westala rivo di Sud-Amerika. Lua vicina landi esas Chili ye la sudo, Bolivia ye la sud-esto, Brazilia ye l'esto, Kolumbia ye nord-esto, ed Equador ye la nordo. En la westo jacas oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Peru

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Peru

La unesma atesto pri homala habiteso di Peru evas de 11000 aK. Plura kulturi ( Chavín, Paracas, Mochica, Nazca, Wari e Chimu) prosperis en la regiono. Dum la 14ma yarcento l' Inkai aparis kom povoza stato e formacis la maxim vasta imperio di Amerika ante l'arivo da Cristoforo Colombo.

Hispani komandita da Francisco Pizarro konquestis Peru en 1532 pos vinkir la lasta Inkao-chefo, Atahualpa. En 1542 la Hispani formacis la Vice-Rejio di Peru, e minado divenis lua maxim importanta ekonomiala agado. La vice-reji havis la misiono defensar la litoro de Franca kontrabando e de Angla e Nederlandana pirati. Li konstruktis fortresi en la portui di Valdivia, Valparaíso, Arica e Callao. Malgre to, la Britaniana korsar-navo Henry Morgan spoliis Panama-Urbo en 1670.

Dum la periodo dil vice-rejio, revolti ofte eventis. Cirkum 1656 Pedro Bohórquez kronizis su kom "inkao" (imperiestro) ed instigis indijeni a revolto. En 1742 eventis revolto kontre la Hispana dominaco, komandita da Juan Santos Atahualpa, ed en 1780 eventis altra revolto, komandita da Tupac Amaru 2ma.

José de San Martín proklamis Peru nedependanta de Hispania en 28 di julio, 1821 e fondis republiko. Dum la frua yari pos la nedependo-deklaro, intensa disputi inter militestri por dominaco efektigis politikala nestabileso. De 1879 til 1883 Peru partoprenis la Pacifiko-milito kun Bolivia kontre Chili e konseque perdis la provinci Arica e Tarapacá.

Pos la milito kontre Chili, Peru facis extraordinara esforco por rikonstruktar su. En 1894 Nicolás de Piérola organizis militeto, renversis Andrés Avelino Cáceres e riasumis la povo en 1895. Il finis sua duesma guvernisteso en 1899 e komencis fiskala, armeala, religiala e civila reformi. Dum la guvernisteso di Augusto B. Leguía Usana kapitalo recevis facilesi, e borgezi favoresis.

Pos la ekonomiala krizo en 1929 Peru experiencis periodi di demokratio e di autoritala rejimi. En 1968 generalo Juan Velasco Alvarado renversis la guverno di prezidanto Fernando Belaúnde Terry per stato-stroko. En 1975 nova stato-stroko, komandita da Francisco Morales Bermúdez, renversis la guverno di Velasco Alvarado, qua preparis ri-establiso di demokratio.

Dum 1980a yari Peru sufris pro extera debajo, alta inflaciono, kresko di komerco di drogi, e kresko di violento[1]. Dum la guverno da Alberto Fujimori Peru komencis rekuperar sua antea stando, ma akuzi pri korupto, autokratismo e violaco di homala yuri koaktis Fujimori renuncar en 2000. Pos la fino dil rejimo di Fujimori, Peru esforcis kombatar korupto e mantenar ekonomiala kresko[2].

Politiko

Kongreso di Peru.

Depos sua nedependo-deklaro Peru sempre esis republiko. La prezidanto esas la chefo di stato e chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. Depos 28 di julio 2011 la prezidanto esas Ollanta Humala Tasso. Il indikas la chefo di la ministraro, qua ne esas exakte "chefministro" por ne esar la chefo di guvernerio.

Segun la nuna konstituco, adoptita en 31 di decembro 1993, la parlamento (Congreso de la República) havas unika chambro kun 120 membri, qui elektesas por 5-yara periodo. Antee, segun la 1979- konstituco, ol havis du chambri e 240 membri.

La judiciala povo konsistas ek korti di unesma instanco, korti di paco, supera judiciala korti e, super omni altra, la Supera Korto di la Republiko, konsistanta ek 3 sektori: civila sektoro, kriminala sektoro e konstitucala e sociala sektoro.

Peru esas fondera membro di Andiana komuneso di nacioni (Hispane: Comunidad Andina, CAN).

Geografio

Topografiala mapo di Peru.

La Andi-montaro trairas la lando de nordo til sudo paralele al litoro e dividas Peru en 3 regioni. La costa (rivo) en la westo esas vasta ed arida planajo, precipue en la sudo (Arequipa, Tacna). En la sierra (montaro) stacas la maxim alta monto di la lando: Huascarán, kun altitudode 6 768 metri. En la esto jacas la 3ma regiono: selva ( Amazoniana junglo), qua kovras preske 60% dil teritorio.

Lua maxim importanta fluvii esas Ucayali, Marañón, Putumayo, Yavarí, Huallaga, Urubamba, Mantaro ed Amazon. Peru dividas Lago Titicaca kun Bolivia.

Quankam ol jacas proxim Equatoro, Peru ne havas klimato nur equatorala, pro l'influi da Andi e Humbolt-aquofluo, qui multe variigas la klimato. La litoro havas moderema temperaturi, poka pluvi e granda humideso. En la Andina regiono, la pluvo esas intensa dum somero, e la temperaturi e humideso diminutas ye granda altitudi. En la regiono di junglo la pluvi esas intensa e la temperaturi esas alta, ecepte en la sudo, qua havas kolda vintri[3].

La chef-urbo e maxim granda urbo di la lando esas Lima. Altra importanta urbi esas Arequipa, Trujillo e Callao.

Ekonomio

La portuo di Callao.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Peru

La Peruan ekonomio kreskis mezvalore 6.4 omnayare depos 2002 e mantenas preske stabila kurso di kambio e basa inflaciono[4]. Tamen, segun informo de 2010 cirkume 31.3% di lua habitantaro esas povra, inkluzite 9.8% extreme povra.

Servadi justifikas 53% de KLP, sequita de la industrio (22%), extraktal aktivesi (15%) ed imposti (9.7%)[5]. Minado, agrokultivo, peskado ed edukado esas la precipua ekonomiala agadi di Peru. Callao esas la precipua portuo di la lando.

Demografio

Habitantaro di Peru segun regioni en 2007.

Kun 29.5 milion habitanti, Peru havas la 4ma maxim granda habitantaro di Sud-Amerika. Granda parto di lua habitantaro koncentras su en la provinco di Lima ed en Callao. Cirkume 32% esas indijeni, 47% esas mestici, 18.5% esas blanka (precipue de Hispana origino), 2% esas nigra e 0.5% decendas de Est-Aziani[6].

Segun la konstituco adoptita en 1993, l'oficala lingui di Peru esas la Hispana, parolata da plu kam 83% di lua habitantaro, ed Amerindiana lingui (precipue Quechua ed Aymara).

Segun demografiala kontado en 2007 81.3% dil adulta habitantaro (evanta plu kam 12 yari) deklaris su kom katoliki, 12.5% esis evangeliala, 3.3% esis de altra religii, e 2.9% deklaris ne havar religio[7].

En 2007 on kalkulis ke 92,9% dil adulti savis lektar e skribar. La procento en rurala zoni esis nur 80.3%kontre 96.3% en urbala zoni[8].

Kulturo

La Peruana kulturo mixas Hispana ed indijena influi[9] ma anke Afrikana ed Aziana ed altra Europan influi. La Inkai facis arkitekturala prodaji, quale la konstrukto di Machu Picchu. Dum la Hispana koloniala periodo, la baroko dominacis la kolonial arto, quankam ol recevis influi de indijena kulturo.

Lua literaturo produktis nomi quale Ciro Alegría, José María Arguedas e César Vallejo[10]. Pos la duesma duimo dil 20ma yarcento la maxim importanta nomo esas Mario Vargas Llosa, Nobel-laureato pri literaturo en 2010.

Lua muziko havas Andina, Afrikana ed Hispan influi. Folklorala dansi inkluzas marinera, tondero e huayno.

La maxim populala sporto en Peru esas futbalo.

Referi

  1. Klarén, Peter. Peru: society and nationhood in the Andes. New York: Oxford University Press, 2000.
  2. The Economist Peru. Rekuperita ye 18 di julio 2007
  3. Instituto de Estudios Histórico-Marítimos del Perú, El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico, pp. 26-27.
  4. CIA - The World Factbook Peru
  5. Banco Central de Reserva. Memoria 2006. pp. 204 URL vidita ye la 27 di decembro 2010.
  6. POBLACION-DE-PERU http://internacional.universia.net
  7. Instituto Nacional de Estadística e Informática, Perfil sociodemográfico del Perú, p. 132
  8. Instituto Nacional de Estadística e Informática, Perfil sociodemográfico del Perú, p. 93
  9. Víctor Andrés Belaunde, Peruanidad, p. 472.
  10. Gerald Martin, "Narrative since c. 1920"

Extera ligili

Commons
Wikimedia Commons havas kontenajo relatante a: Peru


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana
Other Languages
Аҧсшәа: Перу
Acèh: Pèru
адыгабзэ: Перу
Afrikaans: Peru
Akan: Peru
Alemannisch: Peru
አማርኛ: ፔሩ
aragonés: Perú
Ænglisc: Peru
العربية: بيرو
مصرى: بيرو
asturianu: Perú
Aymar aru: Piruw
azərbaycanca: Peru
تۆرکجه: پرو
башҡортса: Перу
Boarisch: Peru
žemaitėška: Perū
Bikol Central: Peru
беларуская: Перу
беларуская (тарашкевіца)‎: Пэру
български: Перу
भोजपुरी: पेरू
Bislama: Peru
bamanankan: Peru
বাংলা: পেরু
བོད་ཡིག: པེ་རུ།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: পেরু
brezhoneg: Perou
bosanski: Peru
буряад: Перу
català: Perú
Chavacano de Zamboanga: Peru
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Peru
нохчийн: Перу
Cebuano: Peru
Chamoru: Perú
کوردی: پێروو
corsu: Perù
qırımtatarca: Peru
čeština: Peru
Чӑвашла: Перу
Cymraeg: Periw
dansk: Peru
Deutsch: Peru
Zazaki: Peru
dolnoserbski: Peru
डोटेली: पेरू
ދިވެހިބަސް: ޕެރޫ
eʋegbe: Peru
Ελληνικά: Περού
English: Peru
Esperanto: Peruo
español: Perú
eesti: Peruu
euskara: Peru
estremeñu: Perú
فارسی: پرو
Fulfulde: Peru
suomi: Peru
Võro: Peruu
Na Vosa Vakaviti: Peru
føroyskt: Peru
français: Pérou
arpetan: Pèrou
Nordfriisk: Peruu
Frysk: Perû
Gaeilge: Peiriú
Gagauz: Peru
Gàidhlig: Pearù
galego: Perú
Avañe'ẽ: Perũ
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: पेरू
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍀𐌰𐌹𐍂𐌿
ગુજરાતી: પેરુ (દેશ)
Gaelg: Yn Pheroo
Hausa: Peru
客家語/Hak-kâ-ngî: Peru
עברית: פרו
हिन्दी: पेरू
Fiji Hindi: Peru
hrvatski: Peru
hornjoserbsce: Peru
Kreyòl ayisyen: Pewou
magyar: Peru
հայերեն: Պերու
interlingua: Peru
Bahasa Indonesia: Peru
Interlingue: Perú
Igbo: Peru
Ilokano: Peru
íslenska: Perú
italiano: Perù
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐱᕉ
日本語: ペルー
Patois: Peruu
la .lojban.: perus
Basa Jawa: Peru
ქართული: პერუ
Qaraqalpaqsha: Peru
Kabɩyɛ: Peruu
Kongo: Peru
Gĩkũyũ: Peru
қазақша: Перу
kalaallisut: Peru
ಕನ್ನಡ: ಪೆರು
한국어: 페루
kurdî: Perû
коми: Перу
kernowek: Perou
Кыргызча: Перу
Latina: Peruvia
Ladino: Peru
Lëtzebuergesch: Peru
лезги: Перу
Lingua Franca Nova: Peru
Limburgs: Peru
Ligure: Perù
lumbaart: Perù
lingála: Peru
لۊری شومالی: پرۊ
lietuvių: Peru
latgaļu: Peru
latviešu: Peru
Malagasy: Però
олык марий: Перу
Māori: Perū
македонски: Перу
മലയാളം: പെറു
монгол: Перу
मराठी: पेरू
кырык мары: Перу
Bahasa Melayu: Peru
Malti: Perù
Mirandés: Peru
မြန်မာဘာသာ: ပီရူးနိုင်ငံ
مازِرونی: پرو
Dorerin Naoero: Peru
Nāhuatl: Peru
Napulitano: Perù
Plattdüütsch: Peru
नेपाली: पेरू
नेपाल भाषा: पेरु
Nederlands: Peru
norsk nynorsk: Peru
norsk: Peru
Novial: Peru
Nouormand: Pérou
Sesotho sa Leboa: Peru
Diné bizaad: Dibénééz Bikéyah
occitan: Peró
Livvinkarjala: Peru
Oromoo: Peeruu
ଓଡ଼ିଆ: ପେରୁ
Ирон: Перу
ਪੰਜਾਬੀ: ਪੇਰੂ
Pangasinan: Peru
Kapampangan: Peru
Papiamentu: Peru
पालि: पेरु
Norfuk / Pitkern: Peruu
polski: Peru
Piemontèis: Perù
پنجابی: پیرو
پښتو: پيرو
português: Peru
Runa Simi: Piruw
rumantsch: Peru
Romani: Peru
română: Peru
русский: Перу
русиньскый: Перу
Kinyarwanda: Peru
संस्कृतम्: पेरु
саха тыла: Перу
sardu: Perù
sicilianu: Perù
Scots: Peru
davvisámegiella: Peru
srpskohrvatski / српскохрватски: Peru
සිංහල: පේරූ
Simple English: Peru
slovenčina: Peru
slovenščina: Peru
Gagana Samoa: Peru
chiShona: Peru
Soomaaliga: Peru
shqip: Peruja
српски / srpski: Перу
SiSwati: IPheru
Seeltersk: Peru
Basa Sunda: Péru
svenska: Peru
Kiswahili: Peru
ślůnski: Peru
தமிழ்: பெரு
తెలుగు: పెరూ
tetun: Perú
тоҷикӣ: Перу
Türkmençe: Peru
Tagalog: Peru
Tok Pisin: Peru
Türkçe: Peru
татарча/tatarça: Перу
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: پېرۇ
українська: Перу
اردو: پیرو
oʻzbekcha/ўзбекча: Peru
vèneto: Perù
vepsän kel’: Peru
Tiếng Việt: Peru
Volapük: Peruvän
walon: Perou
Winaray: Perú
Wolof: Peru
吴语: 秘鲁
მარგალური: პერუ
ייִדיש: פערו
Yorùbá: Perú
Vahcuengh: Peru
Zeêuws: Peru
中文: 秘鲁
文言: 秘魯
Bân-lâm-gú: Peru
粵語: 秘魯
isiZulu: Peru