Guyana
English: Guyana

Guyana
Co-operative Republic of Guyana
Flag of Guyana.svgCoat of arms of Guyana.svg
Standardo di GuyanaBlazono di Guyana
Nacionala himno:
Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains
Guyana in its region.svg
Urbi:
Chefurbo:Georgetown
· Habitanti:239.227 (2009)
Precipua urbo:Georgetown
Lingui:
Oficala lingui:Angliana
Guvernerio:
Tipo:Republiko
· Prezidanto:David Granger
· Chefa ministro:Moses Nagamootoo
Surfaco: (84ma granda)
· Totala:214 790 km²
· Aquo:8,4 %
Habitanti: (166ma granda)
· Totala:740 685[1] (2018)
· Denseso di habitantaro:3,5 hab./km²
Plusa informi:
Valuto:Dolaro di Guyana
Veho-latero:sinistre
ISO:GY
GUY
328
Reto-domeno:.gy*
Precipua religio:kristanismo 50%, Hinduismo 35%, islamo 10%
Oficala retosituo:http://www.parliament.gov.gy/


Guyana esas lando jacanta an la nordo di Sud-Amerika. Ol havas kom vicini Suriname este, Brazilia sude e sud-weste, e Venezuela weste. Karibia jacas norde.

Chef-urbo: Georgetown.

Bazala fakti pri Guyana:

Historio

 Precipua artiklo: Historio di Guyana

Guyana habitesis dal indijeni de rasi Arawak e Karib ante l'arivo dil Europani. Cristoforo Colombo vizitis la regiono dum la 15ma yarcento, ma l'unesma kolonii fondesis da nederlandani en 1621. Nederlandani fondis Essequibo en 1616, Berbice en 1627 e Demerara en 1752. Li plantacis tabako en la kolonio.

Flago di Britaniana Guyana.

Britaniani okupis la regiono en 1814. Depos sklavo-libereso en 1834, Chiniani ed Indiani agrokultivisti kontratesis. Li laboris precipue en la kultivo di sukrokano.

L'unesma moderna politikala partiso di Guyana, la Progresema Partiso dil Populo (People's Progressive Party, PPP) establisesis ye la 1ma di januaro 1950, kun Forbes Burnham - decendanto de Afrikani - kom lua chefo, e Cheddi Jagan - decendanto de Indiani - kom lua viceprezidanto. PPP ganis 18 de la 24 sideyi en l'unesma elekti dum kolonial epoko, en 1953. Cheddi Jagan divenis chefo dil parlamento e ministro dil Agrokultivo dum kolonial administado. Tamen, la marxista ideologio di Jagan efektigis sucii en Usana guvernerio. Ye la 9ma di oktobro 1953, kin monati pos l'elekto, Unionita Rejio suspensis la konstituco e sendis trupi a Guyana pro, segun lu, "impedar Jagan transformar Guyana en komunista stato". Britaniani anke stimulis Burnham krear la partiso Nacionala Kongreso dil Populo (People's National Congress).

De 1963 til 1964 eventis konflikti, nomizita "la trubli" dal Britaniani, kun striko komandita da Afro-Guyanani qua duris dum 90 dii, note en la urbi. La striko stimulesis da Usa, kontre lokal administrado komandita da Indiana-Guyanani. Britaniani alterne represis o permisis la kontinuajo dil striko. Li enkarcerigis Jagan ed altra chefi di PPP.

Ye la 26ma di mayo 1966 Guyana divenis nedependanta de Unionita Rejio. Ol divenis republiko en 1970. Usa ed Unionita Rejio suportis Forbes Burnham, de partiso People's National Congress - PNC -, unesme kom chefa ministro de 1966 til 1980 e pose kom prezidanto de 1980 til 1985, kontre lua opozanto Cheddi Jagan. L'administrado di Burnham gradope divenis autokratala, e l'elekti qui eventis dum ta epoko konsideresis frauzoda.

En 1978 Guyana ganis internaciona atenco kande Usana religiala chefo Jim Jones e 300 altra adepti del sekto Popula Templo (Peoples Temple) suocidis kune. Du opozanti dil rejimo di Burnham, jurnalisto Bernard Darke e historiisto Walter Rodney, asasinesis en 1979 e 1980, rispektive. On kredas ke agenti dil rejimo esis responsiva pri la du morti.

Burnham mortis en 1985, e lore chefa ministro Desmond Hoyte asumis provizore e pose elektesis en decembro ta yaro. Hoyte gradope modifikis la politiki di Burnham. En 1992 eventis elekti e Cheddi Jagan elektesis prezidanto.

En mayo 2008 lor prezidanto Bharrat Jagdeo signatis la konstitucanta kontrato di UNASUR, qua establisas doganal uniono inter Sud-Amerikana landi.

Politiko

Edifico dil parlamento di Guyana.
Prezidanto David Granger

Guyana esas prezidantala republiko. La prezidanto di la republiko esas la chefo di stato e chefo di guvernerio ed elektesas da la parlamento, kustume por 5 yari. Segun la konstituco la prezidanto havas la autoritato por dissolvar la parlamento. La nuna prezidanto esas David Arthur Granger, pos la yaro 2015. La parlamento anke elektas la chefa ministro, qua mustas esar parlamentano, e esas nur la chefo dil ministraro.

La Parlamento (Nacional Asemblajo, National Assembly) havas unika chambro kun 53 membri, qui elektesas dal populo til la dissolvo dil parlamento, qua eventas admaxime 5 yari pos l'antea elekto.

La Judiciala povo esas nedependanta de l' exekutiva e legifala povi. La maxim alta korto di la lando esas la Supra Korto, qua indikesas dal prezidanto di la republiko.

La nuna konstituco adoptesis ye la 6ma di oktobro 1980. Ol havas 232 artikli, e til nun recevis 12 emendi. L'antea konstituco adoptesis en 1966, pos la nedependo.

Geografio

Mapo di Guyana.
Savano en Rupununi.

Guyanana teritorio jacas inter la latitudi 1º e 9º N, e la longitudi 56º e 59º W. Ol povas dividesar en kin regioni: basa tereni proxim litoro, ube vivas granda parto di lua habitantaro; un teritorio kovrata per sablo ed argilo ube jacas granda parto di la minerali di lando; l'Equatorala foresto qua kovras granda parto di lua teritorio ed esas lua precipua vejetantaro; la montoza regiono an la sudo di la lando, e la savano sud-weste. La maxim alta monto di Guyana esas Monto Roraima, kun 2.835 metri di altitudo, an la frontiero kun Brazilia e Venezuela.

Lua precipua fluvio esas Essequibo, longa de 1.100 km, qua naskas en la frontiero kun Brazilia e Venezuela. Altra importanta esas la fluvio Courantyne (Corantijn en Nederlandana) longa de 742 km an la frontiero kun Suriname, e la fluvio Berbice (longa de 595 km) e Demerara (longa de 346 km). Lua litoro en Karibia esas longa de 459 km.

La klimato esas tropikala kun du pluvoza sezoni: l'unesma de mayo til meze agosto, e la duesma de meze novembro til meze januaro. En Georgetown la mezavalora maxima temperaturo esas 32º C e la mezavalora minima temperaturo esas 26ºC.

Ekonomio

 Precipua artiklo: Ekonomio di Guyana

La bazo dil ekonomio esas l'agrokultivo (note rizo e sukrokano), extraktado di bauxito, oro ed altra minerali, la produktado di ligno, e la pesko di kreveto.

Demografio

Pueri kun skolala uniformo en Georgetown.
Anglikana kirko en Guyana.

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Guyana havis 740 685 habitanti,[1] di qui cirkume 90% habitas proxim la litoro. La maxim multa (39,8%) esas Est-Indiani, 29,3% esis negri, 19,9% esis mestici, 10,5% esis indijeni, e 0,5% esis de altra etnii (Portugalani, Chiniani, blanki).[1]

L'oficala linguo di la lando esas Angla. La kreola linguo di Guyana, indijena lingui (inkluzite Karib ed Arawak), Indiana lingui (inkluzite Hindustani) e la Chiniana anke parolesas.[1]

Segun statistiki de 2012, la religio kun maxima nombro di adepti en Guyana - 34,8% de la habitantaro - esas protestantismo. Hindui esas 24,8%, Katoliki esas 7,1%, Mohamedani esas 6,8%, Testi di Jehova esas 1,3%, Rastafariani esas 0,5%, altra Kristani esas 20,9%, e 0,9% praktikis altra religii, e 3,1% havis nula religio.[1]

La maxim populizita urbo esas la chef-urbo, Georgetown. Altra importanta urbi esas Linden e New Amsterdam.

Kulturo

Eddy Grant
E. R. Braithwaite

La kulturo di Guyana esas simila ad Angla-parolanta landi e teritorii de Karibia. Lua mixo di Afro-Guyanana ed Indo-Guyanana kulturi esas simila a Trinidad. Lua koquarto mixas Afrikana, Kreola, Est-Indiana, Portugalana, Indijena, Chiniana e Britaniana influi.

Pri literaturo, la maxim importanta skriptisti esas Wilson Harris, Jan Carew, Denis Joseph Williams, Roy Heath, Fred D'Aguiar ed Eustace Edward Ricardo Braithwaite. Braithwaite skribis la libro To Sir, With Love, qua inspiris filmo e kansono samnoma.

La muziko di Guyana mixas elementi Afrikana, Indiana, Europana e Latin-Amerikana. La maxim populara ritmo esas calypso, ma reggae, chutney-muziko (mixo inter Indiana muziko e la lokala ritmi), Soca, merengue, reggaeton ank esas multe populara. Yen kelka famoza Guyanana muzikisti e kantisti: Eddy Grant, Dave Martins & the Tradewinds, Aubrey Cummings e Nicky Porter.

La maxim populara sporti en Guyana esas kriketo e futbalo. En 2007 Guyana gastigis la Mondala Kupo pri Kriketo, e konstruktis la stadio Providence, por 15.000 spektanti.

Referi

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 The World Factbook - Guyana. CIA. URL vidita ye la 19ma di novembro 2018.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana
Other Languages
Acèh: Guyana
адыгабзэ: Гайанэ
Afrikaans: Guyana
Alemannisch: Guyana
አማርኛ: ጋያና
aragonés: Guyana
Ænglisc: Guyana
العربية: غيانا
مصرى: جويانا
asturianu: Guyana
Aymar aru: Wayana
azərbaycanca: Qayana
تۆرکجه: قویان
башҡортса: Гайана
Boarisch: Guyana
žemaitėška: Gajana
Bikol Central: Guyana
беларуская: Гаяна
беларуская (тарашкевіца)‎: Гаяна
български: Гвиана
भोजपुरी: गयाना
Bislama: Guyana
বাংলা: গায়ানা
བོད་ཡིག: གུ་ཡ་ན།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: গায়েনা
brezhoneg: Guyana
bosanski: Gvajana
буряад: Гайана
català: Guyana
Chavacano de Zamboanga: Guyana
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Guyana
нохчийн: Гайана
Cebuano: Guyana
کوردی: گویانا
qırımtatarca: Gayana
čeština: Guyana
Чӑвашла: Гайана
Cymraeg: Gaiana
dansk: Guyana
Deutsch: Guyana
Zazaki: Guyana
dolnoserbski: Guyana
डोटेली: गुयाना
ދިވެހިބަސް: ގުޔާނާ
eʋegbe: Guyana
Ελληνικά: Γουιάνα
English: Guyana
Esperanto: Gujano
español: Guyana
eesti: Guyana
euskara: Guyana
estremeñu: Guyana
فارسی: گویان
suomi: Guyana
Võro: Guyana
føroyskt: Gujana
français: Guyana
arpetan: Guyana
Nordfriisk: Guyaana
Frysk: Guyana
Gaeilge: An Ghuáin
Gagauz: Gayana
Gàidhlig: Guiana
galego: Güiana
Avañe'ẽ: Gujána
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: गयाना
ગુજરાતી: ગુયાના
Gaelg: Geeaaney
客家語/Hak-kâ-ngî: Guyana
עברית: גיאנה
हिन्दी: गयाना
Fiji Hindi: Guyana
hrvatski: Gvajana
hornjoserbsce: Guyana
Kreyòl ayisyen: Giyàn
magyar: Guyana
հայերեն: Գայանա
interlingua: Guyana
Bahasa Indonesia: Guyana
Interlingue: Guyana
Igbo: Guyana
Ilokano: Guyana
íslenska: Gvæjana
italiano: Guyana
日本語: ガイアナ
Patois: Gayana
la .lojban.: gudjanas
Jawa: Guyana
ქართული: გაიანა
Qaraqalpaqsha: Gayana
Kongo: Guyana
Gĩkũyũ: Guyana
қазақша: Гайана
kalaallisut: Guyana
ಕನ್ನಡ: ಗಯಾನ
한국어: 가이아나
къарачай-малкъар: Гайана
kurdî: Guyana
kernowek: Gwayana
Кыргызча: Гайана
Latina: Guiana
Ladino: Guyana
Lëtzebuergesch: Guyana
Lingua Franca Nova: Guiana
Limburgs: Guyana
Ligure: Guyana
lumbaart: Gujana
lingála: Gwiana
lietuvių: Gajana
latgaļu: Gajana
latviešu: Gajāna
мокшень: Гайана
олык марий: Гайана
македонски: Гвајана
മലയാളം: ഗയാന
монгол: Гайана
मराठी: गयाना
кырык мары: Гайана
Bahasa Melayu: Guyana
Malti: Gujana
မြန်မာဘာသာ: ဂိုင်ယာနာနိုင်ငံ
مازِرونی: گویان
Dorerin Naoero: Guyana
Plattdüütsch: Guyana
नेपाली: गयाना
Nederlands: Guyana
norsk nynorsk: Guyana
norsk: Guyana
Novial: Guyana
occitan: Guyana
Livvinkarjala: Gaijana
Oromoo: Gayaanaa
ଓଡ଼ିଆ: ଗାୟନା
Ирон: Гайанæ
ਪੰਜਾਬੀ: ਗੁਇਆਨਾ
Kapampangan: Guyana
Papiamentu: Guiana
पालि: गयाना
Norfuk / Pitkern: Gwiiana
polski: Gujana
Piemontèis: Gujan-a
پنجابی: گیانا
پښتو: ګویانا
português: Guiana
Runa Simi: Wayana
română: Guyana
armãneashti: Gaiana
русский: Гайана
Kinyarwanda: Giyana
संस्कृतम्: गयाना
саха тыла: Гайана
sardu: Guyana
sicilianu: Gujana
Scots: Guyana
سنڌي: گيانا
davvisámegiella: Guyana
srpskohrvatski / српскохрватски: Gvajana
සිංහල: ගයනාව
Simple English: Guyana
slovenčina: Guyana (štát)
slovenščina: Gvajana
chiShona: Guyana
Soomaaliga: Guyana
shqip: Guajana
српски / srpski: Гвајана
Sranantongo: Kayanakondre
Seeltersk: Guyana
Sunda: Guyana
svenska: Guyana
Kiswahili: Guyana
ślůnski: Gujana
தமிழ்: கயானா
తెలుగు: గయానా
tetun: Giana
Türkmençe: Gaýana
Tagalog: Guyana
Tok Pisin: Giana
Türkçe: Guyana
татарча/tatarça: Гайана
удмурт: Гайана
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: گايانا
українська: Гаяна
اردو: گیانا
oʻzbekcha/ўзбекча: Gayana
vèneto: Guyana
vepsän kel’: Gajan
Tiếng Việt: Guyana
Volapük: Gvayän
walon: Gwiyane
Winaray: Guyana
Wolof: Guyaana
吴语: 圭亚那
მარგალური: გაიანა
ייִדיש: גייאנע
Yorùbá: Gùyánà
Vahcuengh: Guyana
Zeêuws: Huyana
中文: 圭亚那
文言: 圭亞那
Bân-lâm-gú: Guyana
粵語: 圭亞那