Bolivia
English: Bolivia

Bolivia
Estado Plurinacional de Bolivia
Bulivya Mamallaqta
Wuliwya Suyu
Flag of Bolivia.svgCoat of arms of Bolivia.svg
Standardo di BoliviaBlazono di Bolivia
Nacionala himno:
Bolivianos, el hado principio
LocationBolivia.svg
Urbi:
Chefurbo:La Paz (sideyo dil guvernerio)
Sucre (konstitucala chef-urbo)
Precipua urbo:Santa Cruz de la Sierra
Lingui:
Oficala lingui:Hispana
Quechua, Aymara
Guvernerio:
Tipo:Republiko
· Prezidanto:Evo Morales
Surfaco: (28ma granda)
· Totala:1 098 581 km²
· Aquo:1,29 %
Habitanti: (83ma granda)
· Totala:11 383 094[1] (2019)
Plusa informi:
Valuto:Boliviano
Veho-latero:dextre
ISO:BO
BOL
068
Reto-domeno:.bo*
Precipua religio:katolikismo, 88,3%


Bolivia esas republiko jacanta an Sud-Amerika. Lua nomo homajas Simón Bolívar, heroo di la movado por nedependantesko di la Hispana kolonii en Sud-Amerika.

Bolivia havas kom vicini Brazilia norde ed este, Paraguay sud-este, Arjentinia sude, e Chili e Peru weste.

Bazala fakti pri Bolivia

Historio

La Puerta del Sol (la pordo di la suno), simbolo di la kulturo Tiwanaku o Tiahuanako.
 Precipua artiklo: Historio di Bolivia

Ja existis civilizuro en la regiono Tiahuanako de la 4ma til la 10ma yarcento. Tamen, arkeologiisti poke savas pri ta civilizuro, ecepte ke lu kreis granda petra konstrukturi kun imaji pri animali. Posible ta populo dekadis pos la 10ma yarcento. Cirkume la yaro 1200 inkai okupis la regiono e vicina monti. L'imperio Inka developis til 1535, kande Hispani destruktis ol.[2]

Hispani establisis kolonii en la regiono dum la 16ma e la 17ma yarcenti. Pos deskovrir arjento en Potosí Hispania koncentris lua atenco en Bolivia, e nomizis la regiono Alto Perú. En 1559 la regiono divenis parto dil Vicerejio di Peru, kun chef-urbo en Sucre[2]. Dum koloniala periodo eventis multa indijena revolti sensucese, note de la fino dil 18ma yarcento til la komenco dil 19ma yarcento.

Bolivia nedependanteskis de Hispania ye la 6ma di agosto 1825. Simón Bolívar helpis Antonio José de Sucre dum la milito por nedependantesko. Por ca motivo, la lando recevis la nomo Bolivia. En 1826 Antonio José de Sucre divenis l'unesma prezidanto di Bolivia.[2]

Dum l'administrado da Andrés de Santa Cruz en 1836, Bolivia invadis Peru e formacis lora Kunfederuro Bolivia-Peru. Kun la falio dil invado, la kunfederuro finis.

Inter 1879 e 1883 eventis la milito di Pacifiko: Bolivia e Peru luktis kontre Chili. Konseque, Bolivia perdis lua aceso al Oceano Pacifiko.

En 1903, per la kontrato di Petrópolis, Bolivia perdis la regiono Acre por Brazilia, kambie de indemno e de la konstrukto di la ferofoyo Madeira-Mamoré. Dum l'unesma mondomilito Bolivia restis neutra. De 1932 til 1935 Bolivia militis kontre Paraguay dum la milito di Chaco. Konseque de la milito, Bolivia perdis granda parto di la regiono Chaco por Paraguay.

De 1935 til 1952 eventis diversa armeala revolti. En 1943 la lando deklaris milito kontre nacional-socialista Germania ma ne sendis soldati por kombatar en Europa. En 1945 Bolivia divenis membro dil Unionita Nacioni.[2]

CIA entrenis e furnisis pekunio a Boliviana militisti dum la yari 1960ma. Che Guevara mortigesis ye la 9ma di oktobro 1967 dal Boliviana militisti helpita da CIA. En 1979 ed en 1981 eventis elekti kun akuzi pri fraudi. Inter l'elekti eventis stato-stroki ed militistala administri. Dum la militistala guvernisteso eventis violenti kontre la homala yuri, augmentis la vendo di drogi, e kreskis l'ekonomiala kaoso kun grand augumento dil inflaciono. Pos armeala revolto en 1981 e dum la kaoso politikala ed ekonomiala, la generalo Gido Vildoso Calderón asumis la povo en 1982 e proklamis valida la rezulto dil elekti qui eventis en 1980. Do, Hernán Siles Suazo povis asumar la povo e guvernar til 1985. Ta yaro eventis anticipita elekti, e Víctor Paz Estenssoro asumis la povo por guvernar 4 yari, til 1989.

Politiko

Palaco dil Guvernerio, en La Paz.
Sideyo dil kongreso di Bolivia.

Bolivia esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato e chefo di guvernerio di la lando, ed elektesas dal populo por 5 yari. Nun la ministraro konsistas ek 20 ministri.

La Kongreso (Asamblea Legislativa Plurinacional) havas 2 chambri: Senato kun 27 membri, e Chambro di Deputati kun 130 membri. La nuna konstituco adoptesis la 7ma di februaro 2009.

La judiciala povo konsistas ek la Supra Judicieyo, kun 7 membri qui elektesas dal Kongreso, ed ek departmentala tribunali e lokala judicieyi. Existas la Konstitucala Tribunalo por diskutar se ula lego konfliktas o ne kun la konstituco.

Bolivia havas 2 chef-urbi: la judiciala chef-urbo esas Sucre, ube jacas la Supra Judicieyo di la lando, e l'administrala chef-urbo esas La Paz.

Geografio

Satelital imajo di Bolivia.
Nevado Sajama (6.452 metri di altitudo).

Bolivia esas la 28ma maxim vasta lando de la mondo, e la 5ma maxim vasta de Sud-Amerika. La montaro Andi jacas adweste ed adsud-weste, an la frontiero kun Peru e Chili, e kovras 28% de la teritorio di Bolivia, kun altitudi qui superiras 3.000 metri super marala nivelo. La plana regiono (Llanos) kovras 29% de Boliviana teritorio, de la bazo di Andi til la baseno dil fluvio Paraguay. Altra 30% kovresas dal Equatorala Amazoniana foresto adnorde, an la norda departmento Beni. Este e sud-weste jacas la plana regiono Chaco. La reliefo di la lando varias multe: la minima altitudo esas 70 metri sur marala nivelo en Chaco, kontre ke la maxima altitudo esas 6 542 metri sur la marala nivelo, che la monto Nevado Sajama, en Andi. La mezavalora altitudo di La Paz, chef-urbo e duesma maxim populoza urbo di Bolivia, esas 3 650 metri sur la marala nivelo.

Salar (sika saloza lago) di Uyuni.
Yungas, proxim La Paz.

Bolivia havas granda biodiverseso, e variita reliefo e klimati. En la regiono Andiana vivas 39% de la habitantaro. Ol havas kolda e sika klimato dum tota yaro. Existas vasta platajo kun mezavalora altitudo di 3 800 metri. En ta regiono jacas l'urbi El Alto (nune la maxim populoza de Bolivia), Oruro e Potosí, ed anke Lago Titicaca, la maxim alta navigebla lago del mondo.

Inter l'alta platajo e la basa tereni en la regiono di Chaco existas regiono kun mezavalora altitudo di 2.000 metri, ube jacas la Vali de Bolivia (Los Valles de Bolivia) e la regiono konocita kom Yungas. La departmento Cochabamba e parto dil departmento di Santa Cruz de la Sierra jacas en Los Valles de Bolivia. La regiono Yungas konsistas ek boski e foresti di altitudo. Ta regiono biogeografiala trairas la teritorii di Peru, Bolivia e la nordo di Arjentinia. Granda parto di Boliviana fluvii qui fluas vers la baseni di Amazon o dil fluvio Plata naskas en o trairas la regiono Yungas.

Ekonomio

Ministi en Bolivia.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Bolivia

La precipua produkturi por exportacajo di Bolivia esas hidrokarbidi (45%), minerali (27%), industriala vari (24%) ed agrokultivala produkturi (4%). Ol esas la 8ma maxim granda produktero di plombo, la 9ma maxim granda produktero di arjento e la 10ma maxim granda produktero di zinko del mondo.

Bolivia havas la duesma maxim granda jaceyo di naturala gaso de Sud-Amerika, quankam ol reprezentas nur 1% de omna jaceyi del mondo. Nun existas programo por exportacar elektro produktita en termoelektrala e hidroelektrala centrali.

L'exportacaji kreskis plu kam 30% de 2010 til 2011. Brazilia (33%), Arjentinia (11%), Usa (10%), Japonia (6%), Peru (5%), Sud-Korea (5%), Belgia (4%), Populala Republiko di Chinia (3%) e Venezuela esas la precipua merkati por Boliviana produkturi.

Demografio

Segun etnio, cirkume 30% de Boliviana habitantaro esas indijeni Quechua, e 25% Aymara. Altra indijeni populi esas Chiquitani (180 000) e Guarani (150 000). Dop l'indijeni pura, la sequanta grupo esas la mestici. Blanki decendanti de Europani esas la 3ma rasala grupo. La decendanti de Afrikani esas nur 0,5% de la habitantaro.

L'urbala habitantaro esas 64%. La maxim populoza urbo esas Santa Cruz de la Sierra, kun 2 102 998 habitanti en 2010.[3] La maxim populoza departmenti esas La Paz, Santa Cruz e Cochabamba. La tri koncentras plu kam 70% de la habitantaro.

Ceremonio dil populo aymara en Copacabana.
Procesiono katolika en Calamarca.

Cirkume 96% de la habitantaro savas lektar e skribar. Pos 2006 adoptesis programi qui permisis alfabetizar cirkume 820.000 personi en tota lando, precipue indijeni e rurani.[4] Ultre la Hispana, la konstituco di Bolivia agnoskas 37 altra idiomi de origino indijena kom oficala: aymara, araona, baure, bésiro, canichana, cavineño, cayubaba, chácobo, chimán, ese ejja, guaraní, guarasuawe, guarayu, itonama, leco, machajuyai-kallawaya, machineri, maropa, mojeño-trinitario, mojeño-ignaciano, moré, mosetén, movima, pacawara, puquina, quechua, sirionó, tacana, tapiete, toromona, uruchipaya, weenhayek, yaminawa, yuki, yuracaré e zamuco. Anke segun la konstituco, omna publika funcioneri mustas savar adminime 1 indijena linguo ultre la Hispana.

Segun la demografiala kontado di 2001, 78% de la habitantaro deklaris esar katolila, 19% deklaris esar protestanta, cirkume 2,5% deklaris ne havar religio e min kam 0,2% deklaris praktikar altra religio, exemple la testi di Iehovah, Mohamedani, le Bahá'i, ed altri.

Segun internaciona statistiki, 1.6 milion Boliviani vivas exterlande, precipue en Arjentinia, Usa e Hispania, ube rezidas cirkume 230.000 Boliviani.

Kulturo

Tradicionala vestari dum festo en Bolivia.
Diablada en la karnavalo di Oruro.

La kulturo di Bolivia havas influi del indijeni Quechua ed Aymara, e de altra populala kulturi di Latin-Amerika. La lando havas richa folkloro. Lua folklorala muziki e dansi esas distingiva e variata. Diablada, la "Danso dil diablo", eventas dum la karnavalo di Oruro, ed esas un ek la maxim importanta folklorala eventi di Sud-Amerika. La karnavalo di Oruro judikesas kom Kulturala Patrimonio di la Homaro dal Unesco.

La kulturala developo dividesas en 3 historiala epoki: preKolumbiana periodo, koloniala periodo e republiko. Importanta arkeologiala ruini restas de preKolumbiana periodo, note en Tiahuanako, El Fuerte de Samaipata, Incallajta ed Iskanawaya.

Pordo di la kirko San Lorenzo, en Potosí. Arkitekturo de barok-epoko.

Hispaniani adportis lua kulturo e religiala arto, qua mixis kun lokala kulturi indijena e kreis richa e distingiva stilo por l'arkitekturo, pikto e skulto, konocata kom "mestica baroko". La precipua piktisto de barok-epoko esis Melchor Pérez de Holguín (1660-1732).

La maxim anciena exempli pri skulto en Bolivia evas del epoko di Tiahuanako, exemple la figuri skultita en la Pordo di Suno (Puerta del Sol). Dum kolonial epoko, la katolik artisto de raso aymara Tito Yupanqui skultis la Virgino di Copacabana en la kirko Nia Damo di Copacabana, la maxim anciena religiala imajo qua mixas influi Europana ed Indijena. Dum republikana epoko inauguresis la Skolo di Bel Arti en La Paz, e nomi quale Emiliano Luján, Hugo Almarás e precipue Marina Núñez del Prado[5] ganis notoreso.

La muziko havas Andiana, Aymarana, Afrikana e Hispana influi. Bailecito, Kullawada, Tonada (o, direte Tinku), Taquirari, Carnavalito, Lamento, Saya, Tuntuna, Taki Taki e Cueca esas populala stili en Bolivia. Existas diversa populara muzikisti qui kunfuzas moderna urbala muziko kun tradicionala ritmi e muzikala instrumenti. Ank existas multa tradicionala dansi en omna departmenti di Bolivia, quale la Danza del Sol y de la Luna e Danza de los Macheteros en Beni, Tinku e Cueca de Potosí en la departmento Potosí, edc.

Boliviana literaturo subisis l'efekti di la politikala nestabileso: multa skriptisti ekmigris o suspensis lua verko dum epoki opresiva. Anciena skriptisti, exemple Ricardo Jaimes Freyre, Adela Zamudio, Oscar Alfaro, e Franz Tamayo duras esar importanta.

Sporto

Stadio Hernando Siles, en La Paz.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Bolivia. Unesma partio di futbalo en Bolivia eventis en 1896. Lua precipua esquadi esas Bolívar (de La Paz), The Strongest (La Paz), Club Deportivo Jorge Wilstermann (de Cochabamba), Blooming (de Santa Cruz de la Sierra), Oriente Petrolero (Santa Cruz de la Sierra), San José (de Oruro), Real Potosí (de Potosí), Universitario (Sucre) e Aurora (Cochabamba).

Altra populara sporti esas volebalo, basketbalo, la lokala sporto nomizita raket-balo*, biciklismo, automobilismo, e monto-acenso.

Referi

  1. Population of Bolivia (Plurinational State of) (en Angla). URL vidita ye la 20ma di aprilo 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Enciclopédia Delta Universal, vol 3 - pag. 1337 til 1343. Editora Delta, Rio de Janeiro, Brasil, 1989
  3. "The World Gazetteer"
  4. Bolivia erradicó el analfabetismo.
  5. Caserita (s/d). Marina Núñez del Prado: Escultora boliviana (en Hispana). (HTML) URL vidita ye la 6ma di septembro 2012.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana
Other Languages
Аҧсшәа: Боливиа
Acèh: Bolivia
адыгабзэ: Боливие
Afrikaans: Bolivië
Alemannisch: Bolivien
አማርኛ: ቦሊቪያ
aragonés: Bolivia
Ænglisc: Bolifia
العربية: بوليفيا
مصرى: بوليفيا
asturianu: Bolivia
Aymar aru: Wuliwya
azərbaycanca: Boliviya
تۆرکجه: بولیوی
башҡортса: Боливия
Boarisch: Bolivien
žemaitėška: Buolėvėjė
Bikol Central: Bolibya
беларуская: Балівія
беларуская (тарашкевіца)‎: Балівія
български: Боливия
भोजपुरी: बोलीविया
Bislama: Bolivia
bamanankan: Bolivia
বাংলা: বলিভিয়া
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: বলিভিয়া
brezhoneg: Bolivia
bosanski: Bolivija
буряад: Боливи
català: Bolívia
Chavacano de Zamboanga: Bolivia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Bolivia
нохчийн: Боливи
Cebuano: Bolibiya
ᏣᎳᎩ: ᏉᎵᏫᎠ
کوردی: بۆلیڤیا
corsu: Bolivia
qırımtatarca: Boliviya
čeština: Bolívie
Чӑвашла: Боливи
Cymraeg: Bolifia
dansk: Bolivia
Deutsch: Bolivien
Zazaki: Bolivya
dolnoserbski: Boliwiska
डोटेली: बोलिभिया
ދިވެހިބަސް: ބޮލީވިއާ
eʋegbe: Bolivia
Ελληνικά: Βολιβία
English: Bolivia
Esperanto: Bolivio
español: Bolivia
eesti: Boliivia
euskara: Bolivia
estremeñu: Bolívia
فارسی: بولیوی
suomi: Bolivia
Võro: Boliivia
føroyskt: Bolivia
français: Bolivie
arpetan: Bolivie
Nordfriisk: Boliiwien
Frysk: Bolivia
Gaeilge: An Bholaiv
Gagauz: Boliviya
Gàidhlig: Boilibhia
galego: Bolivia
Avañe'ẽ: Vorívia
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: बोलिव्हिया
ગુજરાતી: બોલીવિયા
Gaelg: Yn Volivia
Hausa: Bolibiya
客家語/Hak-kâ-ngî: Bolivia
עברית: בוליביה
हिन्दी: बोलिविया
Fiji Hindi: Bolivia
hrvatski: Bolivija
hornjoserbsce: Boliwiska
Kreyòl ayisyen: Bolivi
magyar: Bolívia
հայերեն: Բոլիվիա
interlingua: Bolivia
Bahasa Indonesia: Bolivia
Interlingue: Bolivia
Igbo: Bolivia
Ilokano: Bolivia
íslenska: Bólivía
italiano: Bolivia
日本語: ボリビア
Patois: Bolivia
la .lojban.: bolivias
Jawa: Bolivia
ქართული: ბოლივია
Qaraqalpaqsha: Boliviya
Taqbaylit: Bolivia
Kabɩyɛ: Polivi
Kongo: Bolivia
Gĩkũyũ: Bolivia
қазақша: Боливия
kalaallisut: Bolivia
ಕನ್ನಡ: ಬೊಲಿವಿಯ
한국어: 볼리비아
къарачай-малкъар: Боливия
kurdî: Bolîvya
kernowek: Bolivi
Кыргызча: Боливия
Latina: Bolivia
Ladino: Bolivia
Lëtzebuergesch: Bolivien
лезги: Боливия
Lingua Franca Nova: Bolivia
Limburgs: Bolivia
Ligure: Bolivia
lumbaart: Bulivia
lingála: Bolivia
لۊری شومالی: بۊلیڤی
lietuvių: Bolivija
latgaļu: Boliveja
latviešu: Bolīvija
Malagasy: Bolivia
олык марий: Боливий
Māori: Poriwia
македонски: Боливија
മലയാളം: ബൊളീവിയ
монгол: Боливи
кырык мары: Боливи
Bahasa Melayu: Bolivia
Malti: Bolivja
Mirandés: Bolíbia
эрзянь: Боливия
مازِرونی: بولیوی
Dorerin Naoero: Boribiya
Nāhuatl: Bolivia
Napulitano: Bolivia
Plattdüütsch: Bolivien
नेपाली: बोलिभिया
नेपाल भाषा: बोलिभिया
Nederlands: Bolivia
norsk nynorsk: Bolivia
norsk: Bolivia
Novial: Bolivia
occitan: Bolívia
Livvinkarjala: Bolivii
Oromoo: Boliiviyaa
ଓଡ଼ିଆ: ବୋଲିଭିଆ
Ирон: Боливи
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੋਲੀਵੀਆ
Pangasinan: Bolivia
Kapampangan: Bolivia
Papiamentu: Bolivia
Pälzisch: Bolivien
Norfuk / Pitkern: Boliwya
polski: Boliwia
Piemontèis: Bolivia
پنجابی: بولیویا
پښتو: بولیویا
português: Bolívia
Runa Simi: Wuliwiya
rumantsch: Bolivia
romani čhib: Boliviya
Kirundi: Boliviya
română: Bolivia
русский: Боливия
русиньскый: Болівія
Kinyarwanda: Boliviya
संस्कृतम्: बोलिविया
саха тыла: Боливия
sardu: Bolìvia
sicilianu: Bolivia
Scots: Bolivie
سنڌي: بوليويا
davvisámegiella: Bolivia
srpskohrvatski / српскохрватски: Bolivija
Simple English: Bolivia
slovenčina: Bolívia
slovenščina: Bolivija
Gagana Samoa: Polevia
chiShona: Bolivia
Soomaaliga: Booliifiya
shqip: Bolivia
српски / srpski: Боливија
SiSwati: IBholiviya
Seeltersk: Bolivien
Sunda: Bolivia
svenska: Bolivia
Kiswahili: Bolivia
ślůnski: Boliwijo
தமிழ்: பொலிவியா
తెలుగు: బొలీవియా
tetun: Bolívia
тоҷикӣ: Боливия
Türkmençe: Boliwiýa
Tagalog: Bolivia
Tok Pisin: Bolivia
Türkçe: Bolivya
татарча/tatarça: Боливия
удмурт: Боливия
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: بولىۋىيە
українська: Болівія
اردو: بولیویا
oʻzbekcha/ўзбекча: Boliviya
vèneto: Bołivia
vepsän kel’: Bolivii
Tiếng Việt: Bolivia
West-Vlams: Bolivië
Volapük: Bolivän
walon: Boliveye
Winaray: Bolivia
Wolof: Boliibi
吴语: 玻利维亚
მარგალური: ბოლივია
ייִדיש: באליוויע
Yorùbá: Bòlífíà
Vahcuengh: Bolivia
Zeêuws: Bolivia
中文: 玻利維亞
文言: 玻利維亞
Bân-lâm-gú: Bolivia
粵語: 玻利維亞