Ֆրիդմանի տիեզերք

Ֆրիդմանի տիեզերք (Ֆրիդման-Լեմետր-Ռոբերտսոն-Ուոլքերի չափականություն), հարաբերականության ընդհանուր տեսության դաշտի հավասարումներին բավարարող տիեզերագիտական մոդելներից մեկը, տիեզերքի ոչ ստացիոնար մոդելներից առաջինը։ Ստացել է Ալեքսանդր Ֆրիդմանը 1922 թվականին։ Ֆրիդմանի մոդելը նկարագրում է ընդհանուր դեպքում ոչ ստացիոնար համասեռ իզոտրոպ տիեզերք, որն ունի դրական, զրոյական կամ բացասական հաստատուն կորություն։ Ֆրիդմանի այս աշխատանքը Այնշտայնի աշխատություններից հետո հարաբերականության ընդհանուր տեսության առաջին հիմնական տեսական զարգացումն է։

Բացահայտման պատմություն

Ֆրիդմանի լուծումը հրատարակվել է ֆիզիկայի հեղինակավոր Zeitschrift für Physik ամսագրում 1922 թվականին[1] և 1924 թվականին (բացասական կորության համար)[2]։ Ֆրիդմանի լուծումը սկզբում բացասաբար է ընդունվել Ալբերտ Այնշտայնի կողմից (որը ենթադրում էր, որ տիեզերքը ստացիոնար է և ստացիոնարությունը ապահովելու համար անգամ հատուկ փոփոխական էր ներմուծել հարաբերականության ընդհանուր տեսության դաշտի հավասարումներում՝ այսպես կոչված կոսմոլոգիական հաստատունը), սակայն հետագայում նա ընդունեց Ֆրիդմանի իրավացիությունը։ Այնուհանդերձ Ֆրիդմանի աշխատանքները սկզբում մնացին չճանաչված (Ֆրիդմանը մահացավ 1925 թվականին)։

Տիեզերքի ոչ ստացիոնարությունը հաստատվեց տարածությունից գալակտիկաների կարմիր շեղման կախվածության բացահայտումով (Էդվին Հաբլ, 1929 թվական)։ Անկախ Ֆրիդմանից, նկարագրված մոդելը ավելի ուշ մշակեցին Լեմետրը (1927), Ռոբերտսոնը և Ուոքերը (1935), այդ պատճառով հաստատուն կորությամբ համասեռ իզոտրոպ տիեզերք նկարագրող Այնշտայնի դաշտի հավասարումների լուծումը անվանում են Ֆրիդման-Լեմետր-Ռոբերտսոն-Ուոլքերի մոդել։

Այնշտայնը քանիցս նշել է, որ ընդարձակվող տիեզերքի տեսության հիմքը դրել է Ֆրիդմանը։

Ֆրիդմանի աշխատություններում հարաբերականության տեսությանը վերաբերող աշխատանքները առաջին հայացքից կարող են բավական անսովոր թվալ։ Նախկինում նա հիմնականում աշխատում էր տեսական հիդրոմեխանիկայի և դինամիկ օդերևութաբանության բնագավառներում։

Ըստ Վլադիմիր Ֆոկի վկայության՝ հարաբերականության տեսությունը Ֆրիդմանը դիտարկում էր առավելապես մաթեմատիկորեն․ «Ֆրիդմանը քանիցս ասել է, որ իր գործը Այնշտայնի հավասարումների հնարավոր լուծումները ցույց տալն է, իսկ ֆիզիկոսները թող դրա հետ վարվեն՝ ինչպես որ ուզում են»[3]։

Սկզբնապես Ֆրիդմանի հավասարումները կիրառում էին զրո տիեզերագիտական հաստատունով դաշտի հավասարումները։ Ընդհուպ մինչև 1998 թվականը գերիշխում էին այդ մոդելները (բացի 1960-ականների հետքրքրության կարճատև բռնկումից)։[4]։ Այդ թվականին լույս տեսան երկու աշխատություններ, որոնք որպես ցուցիչ էին կիրառում տարածությունը՝ Ia տիպի գերնոր աստղերը։ Դրանցում համոզիչ կերպով ցույց է տրվում, որ մեծ հեռավորությունների վրա Հաբլի օրենքը խախտվում է և տիեզերքն ընդարձակվում է արագացումով, ինչը պահանջում է մութ էներգիայի առկայություն, որի հայտնի հատկությունները համապատասխանում են Λ-անդամին։

Ժամանակակից մոդելը՝ այսպես կոչված «ΛCDM մոդելը» Ֆրիդմանի մոդելի ընդլայնումն է՝ հաշվի առնելով ինչպես տիեզերագիտական հաստատունը, այնպես էր մութ նյութը։

Other Languages
català: Mètrica FLRW
slovenščina: Metrika FLRW
татарча/tatarça: Fridman Ğäläme