Չիլի
English: Chile

Չիլի
República de Chile (Spanish)
Չիլիի դրոշԶինանշան
Flag of Chile.svg
Coat of arms of Chile.svg
Chile in South America (+Easter Islands).svg
Կարգավիճակերկիր և ինքնիշխան պետություն
Ներառում էԱրևմուտքի կղզիները
Պետական լեզուՉիլիի իսպաներեն
ՄայրաքաղաքՍանտյագո
Պետական կարգՆախագահական համակարգ
Օրենսդիր մարմինNational Congress of Chile?
Երկրի ղեկավարՍեբաստիան Պինյերա
Կառավարության ղեկավարՍեբաստիան Պինյերա
Մակերես756,950 կմ²
Ջրային %1,07% ջրային
Ազգաբնակչություն17 789 267 մարդ
Խտություն22,81 մարդ/կմ²
ԿրոնՔրիստոնեություն
ՀիմնNational Anthem of Chile?
ԿարգախոսPor la razón o la fuerza և By Right or Might
Հիմնադրված էսեպտեմբերի 18, 1810 թ.
ԱրժույթՉիլիական պեսո[1]
Կենտրոնական բանկCentral Bank of Chile?
Ժամային գոտի-3
Հեռախոսային կոդ+56
Ինտերնետ-դոմեն.cl
Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս0,832[2]

Չիլի (իսպաներեն՝ Chile), պաշտոնապես՝ Չիլիի Հանրապետությունը երկիր է Հարավային Ամերիկայում՝ Խաղաղ օվկիանոսի ափին։ Զբաղեցնում է օվկիանոսամերձ նեղ, երկար ցամաքային տարածություն։ Մայրաքաղաքն է Սանտյագոն։Հարավից սահմանակից է Պերուի հետ, հարավ-արևելքից Բոլիվիային և արևելքից Արգենտինային:

Կլիմա

Հյուսիսային Չիլին ունի արևադարձային (միջին ամսական ջերմաստիճանը 12-22°C է, տարեկան տեղումները՝ մինչև 50մմ), միջին Չիլին՝ չոր մերձարևադարձային (ջերմաստիճանը՝ 8-22°C, տեղումները՝ 100-2500մմ), հարավային Չիլին՝ չափավոր օվկիանոսային (ջերմաստիճանը՝ 3-14°C, տեղումները՝ 3000-7000մմ) կլիմա։

Ներքին ջրեր

Գետերը կարճ են, պատկանում են Խաղաղ օվկիանոսի ավազանին։ Հարավում կան բազմաթիվ լճեր (գլխավորապես սառցադաշտային)։ խոշոր գետերն են Լոան, ՈՒասկոն, Լիմարին, Մաուլեն, Բիո Բիոն, Բեյկերը։

Բնակչություն

Չիլիի քաղաքները

Ավելի քան 90%–ը չիլիացիներ են։ Բնակվում են նաև զանազան հնդկացիական ցեղեր, Զատկի կղզում՝ պոլինեզիացիներ։ Պաշտոնական լեզուն իսպաներենն է, կրոնը՝ կաթոլիկությունը, պաշտոնական տոմարը՝ գրիգորյանը։ Խոշոր քաղաքներն են Սանտյագոն, Վալպարաիսոն, Վինյա դել Մարը, Կոնսեպսիոնը, Տալաուանոն, Անտոֆագաստան, Տեմուկոն։

Վարչական բաժանում

Չիլին ունիտար պետություն է։ Անհրաժտշտության չափով պետական կառավարումը օրենքով ֆունկցիոնալ և աշխարհագրական առումով ապակենտրոնացված է ամեն վարչմիավորի համար։

Ժամանակակից բաժանում

Չիլիի տարածշրջանները

Վարչականորեն Չիլին բաժանված է հետևյալ միավորների՝

  1. 15 Տարածաշրջաններ (regiones), վարչական բաժանման 1-ին աստիճան
  2. 54 Նահանգներ (provincias), վարչական բաժանման 2-րդ աստիճան
  3. 346 Համայնքներ (comunas), վարչական բաժանման 3-րդ աստիճան

Տարածաշրջաններ

Տարածաշրջանային կառավարությունը գլխավորում է ինտենդանտը (intendente), ում նշանակում է երկրի նախագահը։ Ինտենդանտին թեկնածությունը հանձնարարում է Տարածաշրջանի նախարարությնա քարթուղարը (Secretaría Regional Ministerial կամ SEREMI)[3]։ Տարածաշրջանի վարչությունը կազմված է տարածաշրջանային կառավարությունից, որի մեջ մտնում են ինտենդանտը և Տարածաշրջանային Խորհուրդը (Consejo Regional

Նահանգներ

Ամեն նահանգի կառավարությունը և վարչությունը կազմված են նահանգային նահանգապետանաից (Gobernación Provincial), որորնք գլխավորում են երկրի նախագահի կողմից նշանակվող նահանգապետը (gobernador)։ Նա իրականացնում է իր լիազորությունները տարածաշրջանային ինտենդանտից եկող հրահանգներին համաձայն։ Նահանգապետի թեկնածությունը առաջարկում է Նահանգային Տնտեսական և Սոցիալական հարցերի Խորհուրդը (Consejo Económico y Social Provincial կամ CESPRO)։

Միակ բացառությունն է Սանտյագո նահանգը, որը իր գործունեության մեջ բացառում է նահանգային կառավարության ազդեցությունը։ Դրա փոխարեն, այդ հնարավորությունը ունի Սանտյագո մայրաքաղաքային տարածաշրջանի (Región Metropolitana de Santiago) ինտենդանտը, ով իրականացնում է նահանգի նահանգապետի ֆունկցիաները։

Համայնքներ

Ամեն համայնքի կամ համայնքների խմբերի տեղական կառավարություն միավորվում է մունիցիպալիտետների (իսպ.՝ municipalidad), որոնք կազմված են ալկալդից (իսպ.՝ alcalde) և ամեն 4 տարի ընտրվող Համայնքային խորհրդից (իսպ.՝ Consejo Comuna

Մունիցիպալիտետները կենտրոնական կառավարման ապակենտրոնացման ցուցանիշ են։ Նրանք ձևավորվում են Տնտեսական և Սոցիալական Համայնքային Խորհրդից (Consejo Económico y Social Comunal կամ CESCO), որը կազմված է համայնքի կարևորագույն կազմակերպությունների և ձեռնարկությունների ներկայացուցիչներից։

Չիլիում այժմ կա 346 համայն և 345 մունիցիպալիտետ, քանի որ Կաբո դե Օրնոս (abo de Hornos) մունիցիպալիտետը կառավարում է միանգամից երկու համայնք՝ Կապե Օրնը (Cape Horn) և Անտարկտիկան (Antártica)։ Քարտուղարությունը Նոր համայնքների

Կան Քարտուղարության և Վարչական մարմինների (Subsecretaría de Desarrollo Regional y Administrativo կամ SUBDERE) կողմից կազմվող նոր համայնքներ ստեղծելու առաջարկներ

Ժամանակակից վարչական միավորների ցանկ

ՏարածաշրջանՎարչկենտրոնՆահանգներՎարչկենտրոնՀամայնքներ
XV Արիկա և ՊարինակոտաԱրիկաԱրիկաԱրիկա

Արիկա
Կամարոնես

ՊարինակոտաՊուտրե

Խեներալ Լագոս
Պուտրե

I ՏարապակաԻկիկեՏամարուգալՊոսո Ալմոնտե

Կամինյա
Կոլչանե
Ուարա
Պիկա
Պոսո Ալմոնտե

ԻկիկեԻկիկե

Իկիկե
Ալտո Օսպիսիո

II ԱնտոֆագաստաԱնտոֆագաստաՏոկոպիլյաՏոկոպիլյա

Մարիա Էլենա
Տոկոպիլյա

Էլ ԼոաԿալամա

Կալամա
Չիլի
Սան Պեդրո դե Ատակամա

ԱնտոֆագաստաԱնտոֆագաստա

Անտոֆագաստա
Մեխիլյոնես
Սիերրա Գորդա
Տալտալ

III ԱտակամաԿոպյապոՉանյարալՉանյարալ

Չանյարալ
Դիեգո դե Ալմագրո

ԿոպյապոԿոպյապո

Կոպյապո
Կալդերա
Տիերրա Ամարիլյա

ՈւասկոՎալյենար

Վալյենար
Ֆրեյրինա
Ուասկո
Ալտո դել Կարմեն

IV ԿոկիմբոԼա ՍերենաԷլկիԿոկիմբո

Անդակոլյո
Կոկիմբո
Լա Իգերա
Լա Սերենա
Պայգուանո
Վիկունյա

ԼիմարիՕվալյե

Օվալյե
Ռիո Ուրտադե
Մոնտե Պատրիա
Կոմբարբալա
Պունիտակի

ՉոապաԻլյապել

Իլյապել
Սալամանկա
Լոս Վիլոս
Կանելա

V ՎալպարաիսոՎալպարաիսոՊետորկաԼա Լիգուա

Լա Լիգուա
Կաբիլդո
Սապալյար
Պապուդո
Պետորկա

Լոս ԱնդեսԼոս Անդես

Լոս Անդես
Սան Էստեբան
Կալյե Լարգա
Ռինկոնադա

Սան Ֆելիպե դե ԱկոնկագուաՍան Ֆելիպե

Սան Ֆելիպե
Լյայլյայ
Պուտաենդո
Սանտա Մարիա
Կատեմու
Պանկեուե

ԿիլյոտաԿիլյոտա

Կիլյոտա
Լա Կալերա
Նոգալես
Իխոելաս
Լա Կրուս

ՎալպարաիսոՎալպարաիսո

Վալպարաիսո
Վինյա դել Մար
Կոնկոն
Կինտերո
Պուչունկավի
Կասաբլանակա
Խուան Ֆերնանդես

Marga MargaQuilpué

Quilpué
Limache
Olmué
Villa Alemana

Սան ԱնտոնիոՍան Անտոնիո

Ալգարրոբո
Էլ Կիսկո
Էլ Տաբո
Կարտախենա
Սան Անտոնիո
Սանտո Դոմինգո

Զատկի կղզիԱնգա ՌոաԶատկի կղզի
VI Օ'ՀիգինսՌանկագուաԿաչապոալՌանկագուա

Կոդեգուա
Կոինկո
Կոլտաուկո
Դոնյիուե
Գրաներոս
Լաս Կաբրաս
Մաչալի
Մալյոա
Օլիվար
Պեումո
Պիչիդեգուա
Կինտա դե Տիլկոկո
Ռանկագուա
Ռեկինոա
Ռենգո
Մոստասալ
Սան Վիսենտե դե Տագուա

ԿոլչագուաՍան Ֆերնանդո

Չեպիկա
Չիմբարոնգո
Լոլոլ
Նանկագուա
Պալմիլյա
Պերալիլյո
Պլասիլյա
Պումանկե
Սան Ֆերնանդո
Սանտա Կրուս

Կարդենալ ԿարոՊիչիլեմու

Լա Էստրելյա
Լիտուեչե
Մարչիուե
Նավիդադ
Պարեդոնես
Պիչիլեմու

VII ՄաուլեՏալկաԿուրիկոԿուրիկո

Կուրիկո
Ուալանյե
Լիկանտեն
Մոլինա
Ռաուկո
Ռոմերալ
Սագրադա Ֆամիլիա (Չիլի)
Տենո
Վիչուկեն

TalcaTalca

Տալկա
Սան Կլեմենտե
Պելարկո
Պենկաուե
Մաուլե
Սան Ռաֆաել
Կուրեպտո
Կոնստիտուսյոն
Էմպեդրադո
Ռիո Կլարո

ԼինարեսԼինարես

Լինարես
Սան Խավյեր դե Լանկոմիլյա
Պարրալ
Վիլյա Ալեգրե
Լոնգավի
Կոլբուն
Ռետիրո
Յերբաս Բուենաս

ԿաուկենեսԿաուկենես

Կաուկենես
Չանկո
Պելյուե

VIII ԲիոբիոԿոնսեպսյոնՆյուբլեՉիլյան

Բուլնես
Չիլյան
Չիլյան Վյեխո
Կոբկեկուրա
Կոելեմու
Կոյուեկո
Էլ Կարմեն
Նինուե
Նյիկեն
Պեմուկո
Պինտո
Պորտեսուելո
Կիլյոն
Կիրիուե
Ռանկիլ
Սան Կառլոս
Սան Ֆաբիան
Սան Իգնասիո
Սան Նիկոլաս
Տրեգուակո
Յունգայ

Տես նաև

Ծանոթագրություններ

Other Languages
Аҧсшәа: Чили
Acèh: Chili
адыгабзэ: Чили
Afrikaans: Chili
Akan: Chile
Alemannisch: Chile
አማርኛ: ቺሌ
aragonés: Chile
Ænglisc: Cile
العربية: تشيلي
ܐܪܡܝܐ: ܬܫܝܠܝ
مصرى: تشيلى
অসমীয়া: চিলি
asturianu: Chile
авар: Чили
Aymar aru: Chili
azərbaycanca: Çili
تۆرکجه: شیلی
башҡортса: Чили
Boarisch: Chile
žemaitėška: Čilė
Bikol Central: Tsile
беларуская: Чылі
беларуская (тарашкевіца)‎: Чылі
български: Чили
भोजपुरी: चिली
Bislama: Chile
Banjar: Cili
bamanankan: Chile
বাংলা: চিলি
བོད་ཡིག: ཅི་ལི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: চিলি
brezhoneg: Chile
bosanski: Čile
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Chili
буряад: Чили
català: Xile
Chavacano de Zamboanga: Chile
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Chile
нохчийн: Чили
Cebuano: Tśile
Chamoru: Chile
ᏣᎳᎩ: ᏥᎵ
Tsetsêhestâhese: Chile
کوردی: چیلی
corsu: Cile
qırımtatarca: Çile
čeština: Chile
kaszëbsczi: Chile
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Чилє
Чӑвашла: Чили
Cymraeg: Tsile
dansk: Chile
Deutsch: Chile
Thuɔŋjäŋ: Cile
Zazaki: Şili
dolnoserbski: Chilska
डोटेली: चिली
ދިވެހިބަސް: ޗިލީ
ཇོང་ཁ: ཅི་ལེ
eʋegbe: Chile
Ελληνικά: Χιλή
emiliàn e rumagnòl: Cîl
English: Chile
Esperanto: Ĉilio
español: Chile
eesti: Tšiili
euskara: Txile
estremeñu: Chili
فارسی: شیلی
Fulfulde: Ciile
suomi: Chile
Võro: Tsiili
Na Vosa Vakaviti: Chile
føroyskt: Kili
français: Chili
arpetan: Ch·ili
Nordfriisk: Chiile
furlan: Cile
Frysk: Sily
Gaeilge: An tSile
Gagauz: Çili
贛語: 智利
kriyòl gwiyannen: Chili
Gàidhlig: An t-Sile
galego: Chile
گیلکی: شيلي
Avañe'ẽ: Chíle
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: चिली
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍄𐍃𐌾𐌹𐌻𐌴𐌹
ગુજરાતી: ચીલી
Hausa: Chile
客家語/Hak-kâ-ngî: Chile
Hawaiʻi: Kile
עברית: צ'ילה
हिन्दी: चिली
Fiji Hindi: Chile
hrvatski: Čile
hornjoserbsce: Chilska
Kreyòl ayisyen: Chili
magyar: Chile
interlingua: Chile
Bahasa Indonesia: Chili
Interlingue: Chile
Igbo: Chile
Iñupiak: Cili
Ilokano: Chile
Ido: Chili
íslenska: Síle
italiano: Cile
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᓕ
日本語: チリ
Patois: Chili
la .lojban.: tciles
Jawa: Cilé
ქართული: ჩილე
Qaraqalpaqsha: Chili
Taqbaylit: Cili
Адыгэбзэ: Чили
Kabɩyɛ: Silii
Kongo: Chile
Gĩkũyũ: Chile
қазақша: Чили
kalaallisut: Chile
ភាសាខ្មែរ: ឈីលី
ಕನ್ನಡ: ಚಿಲಿ
한국어: 칠레
Перем Коми: Чили
къарачай-малкъар: Чили
Ripoarisch: Chile
kurdî: Şîle
коми: Чили
kernowek: Chile
Кыргызча: Чили
Latina: Chilia
Ladino: Chile
Lëtzebuergesch: Chile
лакку: Чилй
лезги: Чили
Lingua Franca Nova: Txile
Luganda: Chile
Limburgs: Chili
Ligure: Cile
lumbaart: Cile
lingála: Shíle
لۊری شومالی: شیلی
lietuvių: Čilė
latgaļu: Čile
latviešu: Čīle
मैथिली: चिली
Basa Banyumasan: Chile
мокшень: Чиле
Malagasy: Silia
олык марий: Чили
Māori: Hiri
Minangkabau: Chili
македонски: Чиле
മലയാളം: ചിലി
монгол: Чили
मराठी: चिली
кырык мары: Чили
Bahasa Melayu: Chile
Malti: Ċili
Mirandés: Chile
эрзянь: Чили Мастор
مازِرونی: شیلی
Dorerin Naoero: Tsire
Nāhuatl: Chile
Napulitano: Cile
Plattdüütsch: Chile
Nedersaksies: Chili
नेपाली: चिली
नेपाल भाषा: चिली
Nederlands: Chili
norsk nynorsk: Chile
norsk: Chile
Novial: Chile
Nouormand: Chili
Sesotho sa Leboa: Chile
Chi-Chewa: Chile
occitan: Chile
Livvinkarjala: Čili
Oromoo: Chiilii
ଓଡ଼ିଆ: ଚିଲି
Ирон: Чили
ਪੰਜਾਬੀ: ਚਿਲੀ
Pangasinan: Chile
Kapampangan: Chile
Papiamentu: Chile
Picard: Kili
Deitsch: Chile
Pälzisch: Chile
पालि: चिले
Norfuk / Pitkern: Chili
polski: Chile
Piemontèis: Cile
پنجابی: چلی
Ποντιακά: Χιλε
پښتو: چیلی
português: Chile
Runa Simi: Chili
rumantsch: Chile
romani čhib: Chile
Kirundi: Chili
română: Chile
armãneashti: Cile
tarandíne: Cile
русский: Чили
русиньскый: Чіле
Kinyarwanda: Shili
संस्कृतम्: चिलि
саха тыла: Чиили
sardu: Cile
sicilianu: Cili
Scots: Chile
سنڌي: چلي
davvisámegiella: Chile
Sängö: Shilïi
srpskohrvatski / српскохрватски: Čile
Simple English: Chile
slovenčina: Čile
slovenščina: Čile
Gagana Samoa: Shili
chiShona: Chile
Soomaaliga: Jili
shqip: Kili
српски / srpski: Чиле
Sranantongo: Sili
SiSwati: IShile
Sesotho: Chile
Seeltersk: Chile
Sunda: Cilé
svenska: Chile
Kiswahili: Chile
ślůnski: Czile
Sakizaya: Chile
தமிழ்: சிலி
ತುಳು: ಚಿಲಿ
తెలుగు: చిలీ
tetun: Xile
тоҷикӣ: Чили
ትግርኛ: ቺሌ
Türkmençe: Çili
Tagalog: Chile
Setswana: Chile
lea faka-Tonga: Sile
Tok Pisin: Sili
Türkçe: Şili
Xitsonga: Chile
татарча/tatarça: Чили
chiTumbuka: Chile
Twi: Kyili
reo tahiti: Tīri
тыва дыл: Чили
удмурт: Чили
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: چىلى
українська: Чилі
اردو: چلی
oʻzbekcha/ўзбекча: Chili
Tshivenda: Shile
vèneto: Ciłe
vepsän kel’: Čili
Tiếng Việt: Chile
West-Vlams: Chili
Volapük: Cilän
walon: Tchili
Winaray: Chile
Wolof: Sili
吴语: 智利
isiXhosa: IChile
მარგალური: ჩილე
ייִדיש: טשילע
Yorùbá: Tsílè
Vahcuengh: Chile
Zeêuws: Chili
中文: 智利
文言: 智利
Bân-lâm-gú: Chile
粵語: 智利
isiZulu: ITshile