Հուդայականություն

Մենորա
Մեծ Բելզ սինագոգը Երուսաղեմում
Թորայի ընթերցում
Պուրիմի փողոցային տեսարան Երուսաղեմում
Հրեաների աղոթքը Յոմ Քիփուր սինագոգում /նկարիչ՝ Մ. Գոտլիբ/

Հուդայականությունը (եբրայերեն יהודה - եհուդա բառից, որ հին հունարենում և լատիներենում դարձել է Judah հին հուն․՝ Ἰουδαϊσμός), հրեա ազգի կրոնական, ազգային և բարոյագիտական աշխարհայացքն է, որի հիմքն է Թորան ։ Անվանումը գալիս է Հուդա թագավորի անունից, որի անունով էլ անվանվել են Հուդայական կայսրությունը, իսկ հետագայում՝ սկսած Երուսաղեմի երկրորդ տաճարի շրջանից հետո (Ք․ա․ 516-Ք․ա․70 թթ․) դա նաև հրեաների անվանումն է։ Հուդայականությունը երեք մոնոթեիստական կրոններից ամենահինն է։ Դասվում է Աբրահամյան կրոնների շարքին, որոնց թվում են բացի հուդայականությունից նաև քրիստոնեությունը և մուսուլմանությունը։

Հուդայականությունն ունի ավելի քան 3,000 տարվա պատմություն[1]: Որպես կրոն՝ կազմավորվել է Միջին արևելքում, բրոնզե դարի ժամանակներում[2]: Համարվում է միաստվածություն պաշտող ամենահին կրոններից մեկը[3]: Եբրաեցիներն ու իսրայելցիները Թանախի հին գրքերում, ինչպես, օրինակ, «Եսթերի գրքում», արդեն անվանվում են հրեաներ կամ «Իսրայելի զավակներ»:

Հուդայականության տեքստերը, ավանդույթներն ու արժեքները մեծ ազդեցություն են գործել Աբրահամյան հետագա կրոնների՝ ներառյալ քրիստոնեության, իսլամի, Բահայի հավատքի վրա: Հուդայականության շատ տեսակետներ ուղղակիորեն կամ անուղղակի կերպով ազդել են նաև Արևմուտքի աշխարհիկ կյանքի, բարոյականության, քաղաքացիական օրենսդրության, իրավական համակարգի վրա: Եբրայականությունը նույնքան կարևոր գործոն է եղել արևմտյան քաղաքակրթության զարգացման գործում, որքան հելլենիզը, իսկ հուդայականությունը՝ որոշակիորեն հիմք հանդիսանալով քրիստոնեության համար, դեռ վաղ քրիստոնեության ժամանակներից ազդել է արևմտյան իդեալների ու բարոյականության ձևավորման վրա[4]

Հուդայականությունը տարանջատվում է զարգացման չորս շրջանների՝

  1. Տաճարական, որը կապված է Երուսաղեմի Տաճարի գոյության հետ՝ Ք․ա․ 10-6 դդ․
  2. Հելլենիստական, որն ընդգրկում է Ք․ա․ 6- Ք․հ․ 2-րդ դդ․
  3. Թալմուդյան կամ Րաբինական, որը տարածում է ստացել 2-րդ դարից մինչև 18-րդ դար
  4. Օրթոդոքս հրեաների շարժումը, որը սկիզբ է առել 1970-ական թթ․ ու գոյություն ունի առ այսօր և ամենատարածվածներից է ժամանակակից Իսրայելում։

Ժամանակակից հուդայականությունում չկա ոչ մեկը կամ ոչինչ, ով ունի հավատքի իշխանության, քարոզի և նմանատիպ իրավունքներ։ Հուդայականները իրավունքի կամ հավատքի աղբյուր (Հալախա) են համարում Սուրբ գրքերը։Սրբազան գրքերը երկուսն են՝ Թանախ (գրավոր Թորա), Թալմուդ (Բանավոր Թորա)։ Հալախան կազմակերպում է հուդայականների կյանքի գրեթե բոլոր մասերը, ներառյալ ընտանեկան, քրեական, քաղաքացիական և այլն։

Հուդայականները էթնիկ խումբ են, ովքեր կա՛մ ծնվել են հրեա, կա՛մ ընդունել են հուդայականություն։ Այժմ աշխարհում կան մոտ 14․5 միլիոն հուդայական, որը համապատասխանում է Երկրի բնակչության 0․2 %-ին։ Նրանց 42 %-ն ապրում է Իսրայելում, 42 %-ն էլ ԱՄՆ-ում և Կանադայում։ Մնացածները հիմնականում ապրում են Եվրոպայում։

Գրականություն

  • Marc Lee Raphael, Judaism in America (Columbia University Press, 2003)
  • Avery-Peck, Alan, and Neusner, Jacob (eds.), The Blackwell reader in Judaism (Blackwell, 2001)
  • Cohn-Sherbok, Dan, Judaism: history, belief, and practice (Routledge, 2003)
  • Avery-Peck, Alan, and Neusner, Jacob (eds.), The Blackwell Companion to Judaism (Blackwell, 2003)
  • Boyarin, Daniel (1994). A Radical Jew: Paul and the Politics of Identity. Berkeley: University of California Press.
  • Max Weber, Ancient Judaism, Free Press, 1967, 0-02-934130-2.
  • Wayne Dosick, Living Judaism: The Complete Guide to Jewish Belief, Tradition and Practice.
  • Neil Gillman, Conservative Judaism: The New Century, Behrman House.
  • Jeffrey S. Gurock, American Jewish Orthodoxy in Historical Perspective. 1996, Ktav.
  • Julius Guttmann, trans. by David Silverman, Philosophies of Judaism. JPS. 1964
  • Barry W. Holtz, ed., Back to the Sources: Reading the Classic Jewish Texts. Summit Books.
  • Paul Johnson, A History of the Jews. HarperCollins, 1988
  • Jack Wertheime, A People Divided: Judaism in Contemporary America, Brandeis University Press, 1997.
  • Encyclopaedia Judaica, Keter Publishing, CD-ROM edition, 1997
  • Egon Mayer, Barry Kosmin and Ariela Keysar, "The American Jewish Identity Survey", a subset of The American Religious Identity Survey, City University of New York Graduate Center. An article on this survey is printed in The New York Jewish Week, 2 November 2001.
  • Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Princeton: Princeton University Press. 0-691-00807-8.
  • Lewis, Bernard (1999). Semites and Anti-Semites: An Inquiry into Conflict and Prejudice. W. W. Norton & Co. 0-393-31839-7.
  • Stillman, Norman (1979). The Jews of Arab Lands: A History and Source Book. Philadelphia: Jewish Publication Society of America. 0-8276-0198-0.
  • Day, John. Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan. Chippenham: Sheffield Academic Press, 2000.
  • Dever, William G. Did God Have a Wife?. Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 2005.
  • Walsh, J. P. M. The Mighty from Their Thrones. Eugene: Wipf and Stock Publishers, 1987.
  • Finkelstein, Israel (1996). "Ethnicity and Origin of the Iron I Settlers in the Highlands of Canaan: Can the Real Israel Please Stand Up?" The Biblical Archaeologist, 59(4).
  • A. Khanbaghi. The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran (IB Tauris, 2006).
Other Languages
Acèh: Yahudi
адыгабзэ: Джурт
Afrikaans: Judaïsme
Alemannisch: Judentum
አማርኛ: አይሁድና
aragonés: Chudaísmo
العربية: يهودية
ܐܪܡܝܐ: ܝܗܘܕܝܘܬܐ
مصرى: يهوديه
অসমীয়া: ইহুদি ধৰ্ম
asturianu: Xudaísmu
azərbaycanca: İudaizm
تۆرکجه: یهودیلیک
башҡортса: Йәһүдилек
Boarisch: Judndum
žemaitėška: Jodaėzmos
беларуская: Іўдаізм
беларуская (тарашкевіца)‎: Юдаізм
български: Юдаизъм
Bahasa Banjar: Agama Yahudi
brezhoneg: Yuzevegezh
bosanski: Judaizam
буряад: Иудаизм
català: Judaisme
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Iù-tái-gáu
нохчийн: ЯхӀудийн дин
Cebuano: Hudaismo
qırımtatarca: Yeudilik
čeština: Judaismus
Чӑвашла: Иудаизм
Cymraeg: Iddewiaeth
dansk: Jødedom
Deutsch: Judentum
Zazaki: Cıhudiye
ދިވެހިބަސް: ޔަހޫދީދީން
Ελληνικά: Ιουδαϊσμός
English: Judaism
Esperanto: Judismo
español: Judaísmo
eesti: Judaism
euskara: Judaismo
estremeñu: Judaísmu
فارسی: یهودیت
Võro: Judaism
føroyskt: Jødadómur
français: Judaïsme
arpetan: Judâismo
Nordfriisk: Juudendoom
furlan: Ebraisim
Frysk: Joadendom
Gaeilge: An Giúdachas
Gàidhlig: Iùdhachd
galego: Xudaísmo
ગુજરાતી: યહૂદી ધર્મ
Gaelg: Yn Ewaghys
客家語/Hak-kâ-ngî: Yù-thai-kau
עברית: יהדות
हिन्दी: यहूदी धर्म
Fiji Hindi: Yahudi
hrvatski: Judaizam
Kreyòl ayisyen: Jidayis
interlingua: Judaismo
Bahasa Indonesia: Agama Yahudi
Interlingue: Judeisme
Igbo: Judaism
Ilokano: Hudaismo
ГӀалгӀай: Жугтий ди
íslenska: Gyðingdómur
italiano: Ebraismo
日本語: ユダヤ教
Patois: Juudizim
Basa Jawa: Agama Yahudi
ქართული: იუდაიზმი
Taqbaylit: Tihudit
Kabɩyɛ: Yuudaayism
қазақша: Яһудилік
kalaallisut: Juutit
한국어: 유대교
къарачай-малкъар: Иудейлик
Ripoarisch: Jüddedom
kurdî: Cihûtî
kernowek: Yedhoweth
Кыргызча: Иудаизм
Ladino: Djudaizmo
Lëtzebuergesch: Juddentum
лезги: Иудаизм
Lingua Franca Nova: Iudisme
Limburgs: Joededom
Ligure: Ebraiximo
lumbaart: Judaism
lingála: Boyúda
لۊری شومالی: جیدیٱت
lietuvių: Judaizmas
latviešu: Jūdaisms
Malagasy: Jodaisma
Baso Minangkabau: Agamo Yahudi
македонски: Јудаизам
മലയാളം: യഹൂദമതം
монгол: Иудаизм
मराठी: ज्यू धर्म
Bahasa Melayu: Agama Yahudi
Malti: Ġudaiżmu
Mirandés: Judaísmo
မြန်မာဘာသာ: ဂျူးဘာသာ
مازِرونی: یهودیت
Nāhuatl: Judaísmo
Napulitano: Giurieismo
Plattdüütsch: Jodendom
Nedersaksies: Jeudendom
नेपाली: यहुदी धर्म
नेपाल भाषा: यहुद धर्म
Nederlands: Jodendom
norsk nynorsk: Jødedommen
norsk: Jødedom
Nouormand: Judaïsme
Sesotho sa Leboa: Sejuda
occitan: Judaïsme
Oromoo: Judaayizimii
Ирон: Иудаизм
ਪੰਜਾਬੀ: ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ
Papiamentu: Judaismo
Picard: Judaïme
Deitsch: Yuddedum
Norfuk / Pitkern: Judaism
polski: Judaizm
Piemontèis: Giudaism
پنجابی: یہودیت
پښتو: يهوديت
português: Judaísmo
Runa Simi: Huriyu iñiy
rumantsch: Giudaissem
română: Iudaism
русский: Иудаизм
русиньскый: Юдаїзм
саха тыла: Иудаизм
sicilianu: Judaismu
Scots: Judaism
srpskohrvatski / српскохрватски: Judaizam
ၽႃႇသႃႇတႆး : ၸၢဝ်းၸိဝ်း
සිංහල: ජුදා ආගම
Simple English: Judaism
slovenčina: Judaizmus
slovenščina: Judovstvo
Soomaaliga: Yuhuuda
shqip: Jehudizmi
српски / srpski: Јудаизам
Seeltersk: Juudendum
svenska: Judendom
Kiswahili: Uyahudi
ślůnski: Judajizm
தமிழ்: யூதம்
తెలుగు: జుడాయిజం
тоҷикӣ: Яҳудият
Türkmençe: Ýehudylykda
Tagalog: Hudaismo
Tok Pisin: Judaisim
Türkçe: Yahudilik
Xitsonga: Vuyuda
татарча/tatarça: Яһүд дине
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: يەھۇدى دىنى
українська: Юдаїзм
اردو: یہودیت
oʻzbekcha/ўзбекча: Yahudiylik
Tiếng Việt: Do Thái giáo
walon: Djudayisse
Winaray: Judaismo
吴语: 犹太教
მარგალური: იუდაიზმი
ייִדיש: יידישקייט
中文: 犹太教
文言: 猶太教
Bân-lâm-gú: Iû-thài-kàu
粵語: 猶太教