Հնչույթաբանություն
English: Phonology

Հնչույթաբանություն, լեզվաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է հնչյունների և հնչյունական միջոցների (շեշտ, հնչերանգ և այլն) գործառությունը և դերը լեզվի մեջ։ Ի տարբերություն հնչյունաբանության, որն ուսումնասիրում է հնչյունների նյութական կողմը, հնչույթաբանությունն ուսումնասիրում է դրանց գործառությունը լեզվի մեջ։ Իբրև առանձին գիտաճյուղ ձևավորվել է XX դ. 30-ական թթ., հատկապես Պրահայի լեզվաբանական խմբակի ջանքերով և Ն. Տրուբեցկոյի «Հնչույթաբանության հիմունքները» աշխատությամբ։ Տարբերակում են հնչույթաբանության երեք դպրոց՝ Պրահայի, Կոպենհագենի, ամերիկյան։ Պրագայի կամ ֆունկցիոնալ ուղղության համաձայն՝ հնչույթի ըմբռնման հիմքում ընկած է հակադրության գաղափարը։ Հնչույթների հիմնական և կարևորագույն ֆունկցիան լեզվական իմաստների (բառային կամ քերականական) տարբերակումն է, որն իրականանում է հակադրական զույգերի միջոցով. օրինակ՝ սեր-սար, բառ-տառ և այլն։ Ամերիկյան նկարագրական լեզվաբանությունը չի զբաղվում հնչույթի տեսական հարցերով, այլ ուշադրությունը կենտրոնացնում է դրանց բացահայտման ու նկարագրության վրա, որի համար օգտագործում է այսպես կոչված «բաշխական մեթոդը»։ Վերջինիս համաձայն՝ հնչույթների ինքնուրույնությունը որոշվում է տեքստում միանման դիրքերում հանդես գալով, տեր, դեր, կեր, գեր, սեր, ծեր, մեր, բեր բառերի բաղաձայն հնչյունները գտնվում են միանման դիրքում, հետևաբար տարբեր հնչույթներ են։ Դրան հակառակ, եթե երկու նման հնչյուններ հանդես են գալիս տեքստում իրար բացառող դիրքերում, ապա դրանք ինքնուրույն հնչույթներ չեն, այլ դիրքային տարբերակներ։ Օրինակ, ատյան, մատյան բառերի քմայնացած տ հանդես է գալիս միայն այդ դիրքում, հետևաբար այն տ-ի դիրքային տարբերակն է։ Կոպենհագենի դպրոցի ներկայացուցիչները գտնում են, որ կարևորը ոչ թե լեզվական միավորների նյութական կողմն է, այլ նրանց հարաբերությունը և ֆունկցիան։ Այսպես, լեզուն կարող է իրականանալ որպես բանավոր և գրավոր խոսք, վերածվել հեռախոսային ագդակների կամ Մորզեի այբուբենի, սակայն լեզվի հիմնական կառուցվածքը մնում է անփոփոխ։ Դիտելով լեզուն որպես նշանների համակարգ, այս ուղղության ներկայացուցիչները հնչույթները համարում են նշանները տարբերակող ֆիգուրներ (ցուցիչներ)։ XX դ. 70-ական թթ. սկսեց զարգանալ սերող հնչույթաբանությունը, որպես ընդհանուր սերող քերականության բաժին։ Ի տարբերություն նախորդ հնչույթաբանական դպրոցների, որոնցում հնչույթաբանության նվազագույն միավոր է ընդունվում հնչույթը, այստեղ որպես այդպիսին դիտվում է տարբերակիչ հատկանիշը։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 497 CC-BY-SA-icon-80x15.png
Other Languages
Acèh: Fonologi
Afrikaans: Fonologie
العربية: نطقيات
asturianu: Fonoloxía
беларуская: Фаналогія
беларуская (тарашкевіца)‎: Фаналёгія
български: Фонология
brezhoneg: Fonologiezh
bosanski: Fonologija
català: Fonologia
کوردی: فۆنۆلۆجی
čeština: Fonologie
Чӑвашла: Фонологи
Cymraeg: Ffonoleg
dansk: Fonologi
Deutsch: Phonologie
Ελληνικά: Φωνολογία
English: Phonology
Esperanto: Fonologio
español: Fonología
eesti: Fonoloogia
euskara: Fonologia
suomi: Fonologia
français: Phonologie
Frysk: Fonology
galego: Fonoloxía
עברית: פונולוגיה
hrvatski: Fonologija
magyar: Fonológia
interlingua: Phonologia
Bahasa Indonesia: Fonologi
italiano: Fonologia
日本語: 音韻論
la .lojban.: snage'a
Jawa: Fonologi
ქართული: ფონოლოგია
қазақша: Фонология
한국어: 음운론
Кыргызча: Фонология
Latina: Phonologia
Lëtzebuergesch: Phonologie
Luganda: Essomanjatula
Limburgs: Fonologie
lumbaart: Funulugia
lietuvių: Fonologija
latviešu: Fonoloģija
македонски: Фонологија
Bahasa Melayu: Fonologi
Nederlands: Fonologie
norsk nynorsk: Fonologi
norsk: Fonologi
Novial: Fonologia
occitan: Fonologia
ਪੰਜਾਬੀ: ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ
Papiamentu: Fonologico
polski: Fonologia
پښتو: غږپوهنه
português: Fonologia
rumantsch: Fonologia
română: Fonologie
русский: Фонология
sicilianu: Fonoluggìa
سنڌي: صوتيات
srpskohrvatski / српскохрватски: Fonologija
Simple English: Phonology
slovenčina: Fonológia
slovenščina: Fonologija
shqip: Fonologjia
српски / srpski: Фонологија
Seeltersk: Phonologie
svenska: Fonologi
Kiswahili: Fonolojia
тоҷикӣ: Фонология
Tagalog: Ponolohiya
Türkçe: Sesbilim
українська: Фонологія
oʻzbekcha/ўзбекча: Fonologiya
Tiếng Việt: Âm vị học
Winaray: Ponolohiya
吴语: 音位学
中文: 音位學
粵語: 聲韻學