Հին Եգիպտոս

Մեծ Սֆինքսն ու Հեֆրենի բուրգը Գիզայում։

Հին Եգիպտոս, հյուսիսային Աֆրիկայի հինավուրց քաղաքակրություններից մեկը, որը կենտրոնացված էր Նեղոս գետի ստորին հատվածում, որտեղ այժմ տեղակայված է Եգիպտոսը: Նախապատմական Եգիպտոսը համախմբվեց մոտ մ.թ.ա. 3100 թվականին (ըստ եգիպտական պայմանական ժամանակագրության),[1] որը քաղաքականապես միավորեց Վերին և Ստորին Եգիպտոսները՝ Մենեսի գլխավորությամբ (հաճախ նույնականացվում էր Նարմերի հետ)[2]: Հին Եգիպտոսի պատմությունը բաժանված է պայմանական ժամանակաշրջաններով. հին թագավորությունը համապատասխանում է Վաղ Բրոնզե դարին, Միջին Թագավորությունը՝ Միջին Բրոնզե դարին և Նոր թագավորությունը՝ Ուշ Բրոնզե դարին:

Եգիպտոսը հասավ իր հզորության գագաթնակետին Նոր Թագավորության ժամանակաշրջանում, որը կառավարում էր Նուբիայի մեծ մասը և Մերձավոր Արևելքի զգալի մասը, որից հետո այն դանդաղ անկում է ապրում: Իր պատմության ընթացքում Եգիպտոս ներխուժել կամ նվաճվել է մի շարք օտար ուժերի կողմից, այդ թվում հիքսոսների, լիվիացիների, նուբիացիների, ասորեստանցիների, Աքեմենյան պարսիկների կողմից և մակեդոնացիների՝ Ալեքսանդ Մակեդոնացու հրամանատարությամբ: Ալեքսանդրի մահից հետո ձևավորվեց Հռովմեական Պտղոմեոսյան Թագավորությունը, որը ղեկավարեց Եգիպտոսը մինչև մ.թ.ա. 30 թվականը, երբ Կլեոպատրան գերի ընկավ Հռովմեական Կայսրությանը և Եգիպտոսը դարձավ հռոմեական պրովինցիա[3]:

Հին Եգիպտական քաղաքակրթության հաջողությունը մասնակիորեն կապված էր գյուղատնտեսությունից՝ Նեղոս գետի պայմաններին հարմարվելու ունակությունից: Նեղոսի վարարումներից և ոռոգումներից առաջանում էին բերրի դաշտավայրեր, որոնք նպաստում էին գյուղատնտեսությանը, որը ապահովվում էր ավելի խիտ բնակչության առկայությանը և հասարակական բարեկեցության և մշակույթի զարգացմանը: Եգիպտոսի կառավարությունը խրախուսել է հովտային հանքավայրերի շահագործմանը և հարակից ամայի շրջանների օգտագործմանը, խմբային շինարարական աշխատանքներին և գյուղատնտեսական նախագծերի կազմակերպմանը, շրջակա շրջանների հետ առևտուր իրականացմանը, ինքնուրույն վաղ գրավոր համակարգի զարգացմանը, զինված ուժերին, որոնք նպատակ ունեին դիմակայել օտարերկրյա թշնամիններին և նպաստել Եգիպտոսի հաստատմանը: Այս գործունեությունը խթանելու և կազմակերպելու համար եղել են ազնվական գրագիրներ, կրոնական առաջնորդներ և կառավարիչների բյուկրատիա, որոնք վերահսկվում էին փարավոնի կողմից, որը ապահովում էր եգիպտական ժողովրդի համագործոկցությանը և միասնությանը՝ կրոնական համոզմունքների համատեքստում[4][5]:

Հին Եգիպտացիների բազմաթիվ ձեռքբերումներց էին քարհանքերի և շինարարական տեխնիկան, որոնք նպաստում էին մոնումենտալ բուրգերի, տաճարների և սրբավայրերի կառուցմանը, մաթեմատիկայի համակարգը, գործնական բժշկության արդյունավետ համակարգը, ոռոգման համակարգերը և գյուղատնտեսական արտադրության տեխնիկան, առաջին հայտնի տախտակե նավակները, եգիպտական հախճապակին և ապակե ճարտարարարվեստը, գրականության նոր ժանրերը և խեթերի հետ կնքված առաջին հռչակավոր խաղաղության պայմանագրերը[6]: Հին Եգիպտոսը կայուն ժառանգություն է թողել: Նրա արվեստը և ճարտարապետությունը լայնորեն տարածված էին և նրա հագույն իրերեը տարածվեցին աշխարհի հեռավոր անկյուներում: Ժամանակակից եվրոպացիների կողմից Եգիպտոսում իրականցված պեղումները և հագույն գտածոների հայտնաբերումը հանգեցրին եգիպտական քաղաքակրթության գիտության զարգացմանը և նրա մշակութային ժառանգության ավելի բարձր գնահատմանը:[7]

Բովանդակություն

Other Languages
Afrikaans: Antieke Egipte
Alemannisch: Altes Ägypten
aragonés: Antigo Echipto
العربية: مصر القديمة
asturianu: Antiguu Exiptu
azərbaycanca: Qədim Misir
تۆرکجه: اسکی میصر
башҡортса: Боронғо Мысыр
Boarisch: Oids Egyptn
žemaitėška: Senuobės Egėpts
беларуская: Старажытны Егіпет
беларуская (тарашкевіца)‎: Старажытны Эгіпет
български: Древен Египет
brezhoneg: Henegipt
bosanski: Stari Egipat
català: Antic Egipte
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Gū Ăi-gĭk
нохчийн: Шира Мисар
کوردی: میسری کۆن
Cymraeg: Yr Hen Aifft
emiliàn e rumagnòl: Egétt antîg
English: Ancient Egypt
Esperanto: Antikva Egiptio
español: Antiguo Egipto
estremeñu: Antíguu Egitu
français: Égypte antique
Nordfriisk: Ual Egypten
furlan: Antîc Egjit
贛語: 古埃及
Fiji Hindi: Purana Egypt
hrvatski: Drevni Egipat
interlingua: Egypto ancian
Bahasa Indonesia: Mesir Kuno
italiano: Antico Egitto
Basa Jawa: Mesir Kuna
қазақша: Ежелгі Мысыр
한국어: 고대 이집트
Перем Коми: Важ Египет
Lingua Franca Nova: Egipte antica
Limburgs: Aad Egypte
lietuvių: Senovės Egiptas
latviešu: Senā Ēģipte
олык марий: Акрет Египет
Baso Minangkabau: Masia Kuno
македонски: Древен Египет
Bahasa Melayu: Mesir Purba
Mirandés: Antigo Eigito
မြန်မာဘာသာ: ရှေးဟောင်းအီဂျစ်
Napulitano: Antico Naggitto
Plattdüütsch: Oolt Ägypten
Nedersaksies: Olle Egypte
नेपाल भाषा: प्राचीन मिस्र
Nederlands: Oude Egypte
norsk nynorsk: Egypt i oldtida
occitan: Egipte antica
پنجابی: پرانا مصر
português: Antigo Egito
Runa Simi: Mawk'a Ihiptu
română: Egiptul Antic
русиньскый: Старовікый Еґіпет
sicilianu: Eggittu anticu
سنڌي: قديم مصر
srpskohrvatski / српскохрватски: Stari Egipat
Simple English: Ancient Egypt
slovenčina: Staroveký Egypt
slovenščina: Stari Egipt
Gagana Samoa: Le Malo o Aikupito
српски / srpski: Стари Египат
Kiswahili: Misri ya Kale
тоҷикӣ: Мисри Қадим
Türkmençe: Gadymy Müsür
Türkçe: Antik Mısır
татарча/tatarça: Борынгы Мисыр
اردو: قدیم مصر
oʻzbekcha/ўзбекча: Qadimgi Misr
vèneto: Antico Egito
vepsän kel’: Amuine Egipt
Tiếng Việt: Ai Cập cổ đại
Winaray: Hadton Ehipto
吴语: 古埃及
მარგალური: ჯვეში ეგვიპტე
Vahcuengh: Guj Aigib
中文: 古埃及
文言: 古埃及
Bân-lâm-gú: Kó͘-tāi Ai-ki̍p
粵語: 古埃及