Հայիթի
English: Haiti

Հայիթիի Հանրապետություն
République d'Haïti
Repiblik Ayiti
Հայիթիի դրոշ
Դրոշ
Հայիթիի զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
"L'Union Fait La Force"  (ֆրանսերեն)
"Միացումը զորություն է"
Ազգային օրհներգ՝
Լա Դըսալինիեն
Հայիթիի դիրքը
Մայրաքաղաք 18°32′N, 72°20′W
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ Հայիթիի կրեոլերեն, ֆրանսերեն
Էթնիկ խմբեր  95.0% սևամորթ, 5% մուլատ և սպիտակամորթ[1]
Կառավարում Խորհրդարանական հանրապետություն
 -  Նախագահ Ռընե Պրեվալ
 -  Վարչապետ Ժան-Մաքս Բելրիվ
Ստեղծում
 -  որպես Սեն-Դոմինգ 1697 
 -  Անկախություն Ֆրանսիայից
հունվարի 1 1804 
 -  Ջրային (%) 0.7
Բնակչություն
 -  2009 նախահաշիվը 9,833,000[2]  (82-րդ)
ՀՆԱ (ԳՀ) 2008 գնահատում
 -  Ընդհանուր $11.570 միլիարդ[3] 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $1,317[3] 
ՀՆԱ (անվանական) 2008 գնահատում
 -  Ընդհանուր $6.943 միլիարդ[3] 
 -  Մեկ շնչի հաշվով $790[3] 
Ջինի (2001) 59.2 (բարձր
ՄԶՀ (2007) Green Arrow Up Darker.svg 0.532[4] (միջին) (149-րդ)
Արժույթ Գուրդ (HTG)
Ժամային գոտի (UTC-5)
Ազգային դոմեն .ht
Հեռախոսային կոդ +509

Հայիթիի Հանրապետությունը, Հայիթի (ֆրանսերեն՝ Republique d'Haiti, Հայիթիի կրեոլերեն՝ Repiblik d Ayiti), պետություն տեղակայված Հայիթի կղզու վրա, Կարիբյան ծովի Մեծ Անտիլյան կղզիներում Կոբայից արևելք: Այն զբաղեցնում է կղզու երեք ութերորդ մասը, որը նրա հետ կիսում է Դոմինիկյան Հանրապետությունը[5][6]: Հայիթիի տարածքը կազմում է 27.750 կմ քառակուսի և ունի մոտ 10,8 միլիոն բնակիչ` դառնալով Կարիբյան համագործակցության ամենաշատ բնակչությամբ երկիրը և երկրորդը` Կարիբյան ավազանում:

Տարածքում սկզբնական շրջանում բնակվել է բնիկ Տայնո ժողովուրդը: Իսպանացիները առաջին անգամ իջևանել են կղզում 1492 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Քրիստափոր Կոլումբոսի առաջին ճանապարհորդության ժամանակ: Երբ Կոլումբոսը իջևանեց Հայիթիում, նա կարծեց, թե այն Հնդկաստանն է կամ Չինաստանը[7]: 1492 թվականի Սուրբ ծննդյան օրը Կոլումբոսի դրոշակակիր նավ Սանտա Մարիան դիպեց քարաժայռերին ներկայից Լիմոնադի մոտ[8][9][10][11]: Արդյունքում Կոլումբոսը հրամայեց իր մարդկանց փրկել ինչ հնարավոր է նավից և հիմնադրեց առաջին եվրոպական բնակավայրը Ամերիկայում` անվանելով Լա Նավիդադ:

Կղզին անվանվեց Լա Էսպանյոլա և հայտարարվեց Իսպանիայի տարածք` այս կարգավիճակում մնալով մինչև 17-րդ դարի սկիզբը: Ֆրանսիայի հետ հակամարտության արդյունքում կղզու արևմտյան մասը կցվեց Ֆրանսիայի, որը կոչվեց Սուրբ Դոմինիկ: Շաքարեղեգի ցանկատարածությունները, որտեղ աշխատում էին Աֆրիկայից բերված ստրուկները, հիմնադրվեցին գաղութարարների կողմից:

Ֆրանսիական հեղափոխության (1789–99) ժամանակ ստրուկները և գունավոր ազատ մարդիկ ապստամբեցին և սկսվեց Հայիթիի հեղափոխությունը (1791–1804), որի արդյունքում չեղարկվեց ստրկությունը և պարտություն կրեց Նապոլեոն Բոնապարտի բանակին: Հեղափոխության արդյունքում հիմնադրվեց անկախ պետություն 1804 թվականի հունվարի 1-ին, որը դարձավ Լատինական Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի առաջին անկախ պետությունը և երկրորդ հանրապետությունը Ամերիկայում ու միակ երկիրը աշխարհում, որը հիմնադրվել է ստրկական հաջող ապստամբության արդյունքում[12][13]: 1791 թվականին սկսված ապստամբությունը գլխավորում էր նախկին ստրուկ և Ֆրանսիական բանակի առաջին սևամոթ գեներալ Տուսսեն Լուվերտյուրը: Լուվերտյուրի մահից հետո Ֆրանսիայի բանտում, նրան փոխարինեց նրա լեյտենանտ Ժան Ժակ Դեսսալինը, ով Հայիթին հռչակեց ինքնիշխան և դարձավ Հայիթիի առաջին կայսրը որպես Ժակ I[14][15][16][17]: Հայթիի հեղափոխությունը տևեց 12 ռարի և բացի առաջին նախագահ Ալեքսանդր Պետիոնիվ, կառավարության բոլոր ղեկավարները նախկին ստրուկներ էին[18]:

Երկիրը Միավորված ազգերի կազմակերպության, Ամերիկյան պետությունների կազմակերպության (ԱՊԿ)[19] Կարիբյան երկրների միության,[20] և Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության հիմնադիր անդամ է: Բացի Կարիբյան համագործակցությունից այն նաև Արժույթի միջազգային հիմնադրամի[21], Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության[22] և Լատինական Ամերիկայի և Կարիբյան պետությունների համագործակցության անդամ է: Այն Ամերիկայում Մարդկության զարգացման ինդեքսի մակարդակով ամենացածր ցուցանիշն ունի:

Other Languages
Afrikaans: Haïti
Alemannisch: Haiti
አማርኛ: ሃይቲ
aragonés: Haití
العربية: هايتي
مصرى: هاييتى
asturianu: Haití
Aymar aru: Ayti
azərbaycanca: Haiti
تۆرکجه: هائیتی
Boarisch: Haiti
žemaitėška: Haėtis
Bikol Central: Haiti
беларуская: Гаіці
беларуская (тарашкевіца)‎: Гаіці
български: Хаити
भोजपुरी: हैती
Bahasa Banjar: Haiti
bamanankan: Ayiti
বাংলা: হাইতি
བོད་ཡིག: ཧའི་ཏི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: হাইতি
brezhoneg: Republik Haiti
bosanski: Haiti
català: Haití
Chavacano de Zamboanga: Haiti
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Haiti
Cebuano: Haiti
کوردی: ھایتی
corsu: Haiti
qırımtatarca: Haiti
čeština: Haiti
Чӑвашла: Гаити
Cymraeg: Haiti
dansk: Haiti
Deutsch: Haiti
Zazaki: Haiti
dolnoserbski: Haiti
डोटेली: हाईटी
ދިވެހިބަސް: ހެއިޓީ
eʋegbe: Haiti
Ελληνικά: Αϊτή
English: Haiti
Esperanto: Haitio
español: Haití
eesti: Haiti
euskara: Haiti
estremeñu: Aití
فارسی: هائیتی
suomi: Haiti
Võro: Haiti
føroyskt: Haiti
français: Haïti
arpetan: Hayiti
Nordfriisk: Haiti
Frysk: Haïty
Gaeilge: Háítí
Gagauz: Haiti
Gàidhlig: Haiti
galego: Haití
Avañe'ẽ: Haiti
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: हैती
ગુજરાતી: હૈતી
Gaelg: Haiti
Hausa: Haiti
客家語/Hak-kâ-ngî: Haiti
Hawaiʻi: Heiti
עברית: האיטי
हिन्दी: हाइती
Fiji Hindi: Haiti
hrvatski: Haiti
hornjoserbsce: Haiti
Kreyòl ayisyen: Ayiti
magyar: Haiti
interlingua: Haiti
Bahasa Indonesia: Haiti
Interlingue: Haiti
Ilokano: Haiti
Ido: Haiti
íslenska: Haítí
italiano: Haiti
日本語: ハイチ
Patois: Ieti
Basa Jawa: Haiti
ქართული: ჰაიტი
Qaraqalpaqsha: Gaiti
Kongo: Ayiti
Gĩkũyũ: Haiti
қазақша: Гаити
ಕನ್ನಡ: ಹೈತಿ
한국어: 아이티
kurdî: Haîtî
коми: Гаити
kernowek: Hayti
Кыргызча: Гаити
Latina: Haitia
Ladino: Ayti
Lëtzebuergesch: Haiti
Lingua Franca Nova: Aiti
Limburgs: Haïti
Ligure: Haiti
lumbaart: Haiti
lingála: Ayiti
لۊری شومالی: هائیتی
lietuvių: Haitis
latviešu: Haiti
Malagasy: Haiti
олык марий: Гаити
македонски: Хаити
മലയാളം: ഹെയ്റ്റി
монгол: Хаити
मराठी: हैती
кырык мары: Гаити
Bahasa Melayu: Haiti
Malti: Ħaiti
မြန်မာဘာသာ: ဟေတီနိုင်ငံ
مازِرونی: هائیتی
Dorerin Naoero: Aiti
Plattdüütsch: Haiti
Nedersaksies: Haïti
नेपाली: हाईटी
नेपाल भाषा: हेइटी
Nederlands: Haïti
norsk nynorsk: Haiti
norsk: Haiti
Novial: Haiti
Livvinkarjala: Gaiti
Oromoo: Heyitii
ଓଡ଼ିଆ: ହିଟି
Ирон: Гаити
ਪੰਜਾਬੀ: ਹੈਤੀ
Kapampangan: Haiti
Papiamentu: Haiti
पालि: हेटी
Norfuk / Pitkern: Haiti
polski: Haiti
Piemontèis: Haiti
پنجابی: ہیٹی
پښتو: هایتي
português: Haiti
română: Haiti
русиньскый: Гайти
Kinyarwanda: Hayiti
sardu: Haiti
sicilianu: Aiti
Scots: Haiti
سنڌي: هيٽي
davvisámegiella: Haiti
srpskohrvatski / српскохрватски: Haiti
සිංහල: හෙයිටි
Simple English: Haiti
slovenčina: Haiti (štát)
slovenščina: Haiti
chiShona: Haiti
Soomaaliga: Haiti
shqip: Haiti
српски / srpski: Хаити
SiSwati: IHayithi
Basa Sunda: Haiti
svenska: Haiti
Kiswahili: Haiti
ślůnski: Hajiti
தமிழ்: எயிட்டி
తెలుగు: హైతి
tetun: Haití
Tagalog: Haiti
Türkçe: Haiti
татарча/tatarça: Haiti
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ھايتى
українська: Гаїті
اردو: ہیٹی
oʻzbekcha/ўзбекча: Gaiti
vèneto: Haiti
vepsän kel’: Haiti
Tiếng Việt: Haiti
Volapük: Haitiyän
walon: Ayiti
Winaray: Haiti
Wolof: Ayiti
吴语: 海地
მარგალური: ჰაიტი
ייִדיש: האיטי
Yorùbá: Hàítì
Vahcuengh: Haiti
Zeêuws: Haïti
中文: 海地
文言: 海地
Bân-lâm-gú: Haiti
粵語: 海地