Կլիմա
English: Climate

Տարվա ընթացքում սեզոնային փոփոխությունների անիմացիա

Կլիման (հունարեն՝ κλίμα (klimatos) - թեքություն) տվյալ վայրին բնորոշ միանման եղանակների բազմամյա կրկնությունն է։ Հունարեն «կլիմա» բառը նշանակում է թեքություն և մատնանշում է Երկրի մակերևույթի թեքությունը Արեգակի ճառագայթների նկատմամբ։

Կլիման ու եղանակը սերտ կապված են և բնորոշում են մթնոլորտի վիճակը։ Երկրագնդի յուրաքանչյուր վայրում եղանակային փոփոխությունները յուրահատուկ են և գրեթե նույն ձևով կրկնվում են։ Օրինակ՝ Երևանում ամեն տարի ձմեռը ցուրտ է, սակավաձյուն, գարունը՝ խոնավ ու մեղմ, ամառը՝ շոգ ու չոր, իսկ աշունը` արեվոտ ու չափավոր տաք։ Դա կրկնվում է ամեն տարի։ Կլիմայի ձևավորման վրա ազդում են աշխարհագրական լայնությունը, տեղանքի բարձրությունը, գերիշխող քամիները, լեռնալանջերի դիրքադրությունը, ծովերի և օվկիանոսների հեռավորությունը, ծովային հոսանքների և, իհարկե, մարդու տնտեսական գործունեությունը։

Կլիմատիկ գոտիներ

Մակերևույթի միջին ամսական ջերմաստիճանի փոփոխությունը 1961-ից 1990 թվականները։

Երկրագնդի գնդաձևության հետ կապված` աշխարհագրական տարբեր լայնություններում Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը տարբեր է, որով և պայմանավորված է ստացվող ջերմության քանակը։ Աշխարհագրական ցածր լայնություններում տարվա ընթացքում Արեգակի ճառագայթները Երկրի մակերևույթի հետ կազմում են մեծ անկյուն, որի շնորհիվ ստացվում է մեծ քանակությամբ ջերմություն, իսկ բարձր լայնություններում անկման անկյունը փոքր է, ստացվող ջերմությունը՝ քիչ։ Արեգակից ստացվող ջերմության անհավասար բաշխվածությունը պայմանավորել է ջերմային գոտիների առաջացումը. առանձնացնում են երկրագնդի ջերմային 5 գոտի՝ 1 տաք, 2 բարեխառն, 2 ցուրտ։

Ամենից շատ ջերմություն ստանում է այն գոտին, որը տարածվում է հասարակածի 2 կողմերում՝ մոտավորապես հյուսիսային (հս. լայն. 23°30՛) և հարավային (հվ. լայն. 23°30՛) արևադարձերի միջև։ Այստեղ ամբողջ տարին տաք է, ձյուն չի գալիս (բացառությամբ բարձր լեռնագագաթների), տարվա եղանակները գրեթե արտահայտված չեն։ Սա տաք գոտին է։ Գոտու ստույգ սահմանը 20 °C-ի իզոթերմերն են։

Զգալիորեն ավելի քիչ արեգակնային ջերմություն են ստանում Երկրի այն շրջանները, որոնք ընկած են հյուսիսային բևեռային շրջագծից (հս. լայն. 66°30՛) դեպի հյուսիս և հարավային բևեռային շրջագծից (հվ. լայն. 66°30՛) դեպի հարավ։ Այստեղ ամբողջ տարին ցուրտ է, Արեգակի ճառագայթները կարծես սահում են Երկրի վրայով և գրեթե չեն տաքացնում, որի պատճառով էլ ձյունն ու սառույցը չեն հասցնում հալվել։ Սրանք ցուրտ գոտիներն են։

Հյուսիսային բևեռային շրջագծի և հյուսիսային արևադարձի միջև ընկած է հյուսիսային բարեխառն ջերմային գոտին, իսկ հարավային բևեռային շրջագծի ու հարավային արևադարձի միջև գտնվում է հարավային բարեխառն ջերմային գոտին։ Դրանց իրական սահմանները հասարակածի կողմից տաք գոտու սահմանն է, իսկ բևեռների կողմից՝ ամենատաք ամսվա +10 °C-ի իզոթերմը։ Բարեխառն ջերմային գոտիներում ամառը տաք է, ձմեռը՝ ցուրտ, իսկ գարունը և աշունը՝ զով։

Ըստ բարձրության՝ օդի ջերմաստիճանը յուրաքանչյուր 1000 մ-ի վրա 5–6 °C-ով նվազում է, իսկ մթնոլորտային տեղումների քանակը մինչև որոշակի բարձրություն՝ ավելանում։ Փոխվում են նաև օդի ճնշումը, ամպամածությունը։ Այդ է պատճառը, որ տարբեր բարձրությունների վրա գտնվող վայրերն ունեն տարբեր կլիմաներ, իսկ լեռնային շրջաններում առաջանում են կլիմայի վերընթաց գոտիներ։

Կլիմայի վերընթաց գոտիականությունը ցայտուն արտահայտված է նաև ՀՀ-ում։

Լեռնային երկրներում, տեղանքի բարձրությունից բացի, կլիմայի ձևավորման վրա մեծ է լեռնալանջերի դիրքադրության ազդեցությունը։ Արևահայաց լանջերն ավելի ուժեղ են տաքանում, գոլորշիացումն ինտենսիվ է, և ավելի տաք ու չոր են, քան հյուսիսահայաց ստվերոտ լանջերը։ Ծովահայաց, խոնավաբեր օդային զանգվածների և քամիների դիմաց գտնվող լեռնազանգվածներին տեղումներն ավելի շատ են, քան հողմահակառակ լանջերին։ Օրինակ՝ Հիմալայների հարավային՝ դեպի Հնդկական օվկիանոս ուղղված լանջերին տարեկան լինում են 3000–5000 մմ, իսկ որոշ տեղերում՝ Չերապունջի բնակավայրի շրջակայքում՝ 12000 մմ, նույն լեռների հյուսիսահայաց լանջերին՝ ընդամենը 250–300 մմ տեղումներ։ Կլիմայի ձևավորման վրա շատ մեծ է օվկիանոսների և ցամաքների ազդեցությունը։ Օվկիանոսների և դրանց տաք հոսանքների ազդեցությամբ ձևավորվում է ծովային մեղմ ու խոնավ կլիմա, իսկ ցամաքների ազդեցությամբ՝ ցամաքային և խիստ ցամաքային կլիմա։ Ցամաքային կլիմա ունեցող վայրերում ձմեռները ցուրտ են, սառնամանիքային, իսկ ամառները տաք են, չոր ու շոգ։ Այսպիսի կլիմա ունեն, օրինակ, Եվրասիայի կենտրոնական շրջանները։

Կլիմայի վրա ազդեցություն են գործում նաև գերիշխող քամիները։ Այդ կապը ակնառու է պասսատների և մուսսոնների օրինակով. ամառային մուսսոններն առաջացնում են ամպամածություն և առատ տեղումներ, իսկ ձմեռային մուսսոնները՝ չոր, սառնամանիքային եղանակ։

Մեր մոլորակի երկրաբանական զարգացման պատմության ընթացքում եղել են կլիմայի զգալի փոփոխություններ և տատանումներ։ Մասնավորապես հաստատվել է, որ վերջին 1 միլիարդ տարվա ընթացքում այն շատ է փոխվել. Երկրի կլիման ժամանակակից կլիմայից նշանակալիորեն տարբեր է եղել։

Other Languages
Afrikaans: Klimaat
Alemannisch: Klima
aragonés: Clima
Ænglisc: Medumweder
العربية: مناخ
অসমীয়া: জলবায়ু
asturianu: Clima
azərbaycanca: İqlim
башҡортса: Климат
Boarisch: Klima
žemaitėška: Klimats
беларуская: Клімат
беларуская (тарашкевіца)‎: Клімат
български: Климат
भोजपुरी: जलवायु
বাংলা: জলবায়ু
brezhoneg: Hin
bosanski: Klima
català: Clima
нохчийн: Климат
Cebuano: Klima
کوردی: ئاووھەوا
čeština: Podnebí
Cymraeg: Hinsawdd
dansk: Klima
Deutsch: Klima
Zazaki: İklım
Ελληνικά: Κλίμα
English: Climate
Esperanto: Klimato
español: Clima
eesti: Kliima
euskara: Klima
estremeñu: Climi
فارسی: اقلیم
suomi: Ilmasto
Võro: Kliima
français: Climat
Nordfriisk: Kliima
Frysk: Klimaat
Gaeilge: Aeráid
Gàidhlig: Gnàth-shìde
galego: Clima
Avañe'ẽ: Ararova
עברית: אקלים
हिन्दी: जलवायु
hrvatski: Klima
Kreyòl ayisyen: Klima
magyar: Éghajlat
interlingua: Climate
Bahasa Indonesia: Iklim
Ilokano: Klima
Ido: Klimato
íslenska: Loftslag
italiano: Clima
日本語: 気候
Patois: Klaimit
Basa Jawa: Iklim
ქართული: კლიმატი
Qaraqalpaqsha: Klimat
Taqbaylit: Anezwu
қазақша: Климат
ಕನ್ನಡ: ವಾಯುಗುಣ
한국어: 기후
къарачай-малкъар: Климат
kurdî: Avhewa
Кыргызча: Климат
Latina: Clima
Lëtzebuergesch: Klima
Limburgs: Klimaat
lietuvių: Klimatas
latviešu: Klimats
Malagasy: Toe-tany
македонски: Клима
монгол: Уур амьсгал
Bahasa Melayu: Iklim
Mirandés: Clima
မြန်မာဘာသာ: ရာသီဥတု
Plattdüütsch: Klima
नेपाल भाषा: लःफय्
Nederlands: Klimaat
norsk nynorsk: Klima
norsk: Klima
occitan: Clima
ਪੰਜਾਬੀ: ਪੌਣਪਾਣੀ
Papiamentu: Klima
polski: Klimat
پنجابی: کلائمیٹ
português: Clima
română: Climă
armãneashti: Climâ
русский: Климат
русиньскый: Клімат
sardu: Clima
sicilianu: Clima
Scots: Climate
سنڌي: آبھوا
srpskohrvatski / српскохрватски: Klima
සිංහල: දේශගුණය
Simple English: Climate
slovenčina: Podnebie (klíma)
slovenščina: Podnebje
Soomaaliga: Cimilo
shqip: Klima
српски / srpski: Клима
Seeltersk: Klima
Basa Sunda: Iklim
svenska: Klimat
Kiswahili: Tabianchi
тоҷикӣ: Иқлим
Tagalog: Klima
Türkçe: İklim
Xitsonga: Tinguva
татарча/tatarça: Климат
українська: Клімат
اردو: آب و ہوا
oʻzbekcha/ўзбекча: Iqlim
vèneto: Clima
Tiếng Việt: Khí hậu
Winaray: Klema
吴语: 氣候
მარგალური: კლიმატი
ייִדיש: קלימאט
Vahcuengh: Heiqhaeuh
中文: 氣候
Bân-lâm-gú: Khì-hāu
粵語: 氣候