હિમાચલ પ્રદેશ

હિમાચલ પ્રદેશ
हिमाचल प्रदेश
—  ભારતીય રાજ્ય  —
કુલુખીણમાંથી હિમાલય દર્શન


ભારતમાં હિમાચલ પ્રદેશનું સ્થાન (લાલ રંગમાં)
અક્ષાંશ-રેખાંશ 31°6′12″N 77°10′20″E / 31°6′12″N 77°10′20″E / 31.10333; 77.17222
દેશ ભારત
જિલ્લા(ઓ) ૧૨
સ્થાપના ૨૫ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૧
મુખ્ય મથક શિમલા
સૌથી મોટું શહેર શિમલા
રાજ્યપાલ ઉર્મિલા સિંઘ
મુખ્યમંત્રી વિરભદ્ર સિંહ [૧] ( ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ)
વિધાનમંડળ (બેઠકો) એકગૃહી (૬૮ [૨])
લોકસભા મતવિસ્તાર
ઉચ્ચ ન્યાયાલય હિમાચલ પ્રદેશ ઉચ્ચ ન્યાયાલય
વસ્તી

• ગીચતા

૬૮,૫૬,૫૦૯ (૨૦મો) (૨૦૧૧)

• ૧૨૩ /km2 (૩૧૯ /sq mi)

માનવ વિકાસ દર  Increase 0.652 (medium) (૩જો (૨૦૧૧))
સાક્ષરતા ૮૩.૭૮% 
અધિકૃત ભાષા(ઓ) હિંદી
સ્થાનીય ભાષા(ઓ) પહાડી ( કાંગડી, લાહૌલી, કિન્નોરી, ચંબ્યાલી, સિરમૌરી, બિલાસપુરી)
અન્ય ભાષા(ઓ) હિમાચલી, પહાડી
સમય ક્ષેત્ર ભારતીય માનક સમય ( +૦૫:૩૦)
વિસ્તાર

• ઉંચાઇ

૫૫,૬૭૩ ચોરસ કિલોમીટર (૨૧,૪૯૫ ચો માઈલ) (૧૭મો)

• ૨,૩૧૯ મીટર (૭,૬૦૮ ફુ)

ISO 3166-2 IN-HP
વેબસાઇટ himachal.nic.in
હિમાચલ પ્રદેશ

હિમાચલ પ્રદેશ ( હિંદી: हिमाचल प्रदेश [ɦɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ] ( સાંભળો)) એ ભારત નું એક રાજ્ય છે. તેનું પાટનગર શિમલા છે. આ રાજ્યનો લગભગ આખોય પ્રદેશ હિમાલય અને શિવાલિક પર્વતમાળાથી છવાયેલો છે. આ પર્વતોમાં બાકીના ભારતીયોને ઉનાળાના તાપથી બચાવતા વિવિધ પર્યટન સ્થળો આવેલાં છે. આ રાજ્યનું ક્ષેત્રફળ ૨૧,૪૯૫ ચો માઈલ (૫૫,૬૭૦ કિ.મી), [૩] જેટલું છે અને તેની સીમા ઉત્તરે જમ્મુ અને કાશ્મીર, પશ્ચિમ અને વાયવ્યે પંજાબ અગ્નિ દિશાએ હરિયાણા અને ઉત્તરાખંડ અને પૂર્વે તિબેટને સ્પર્શે છે.

હિમાચલ પ્રદેશ તેના પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય માટે પ્રસિદ્ધ છે. [૪] ૧૮૧૪-૧૮૧૬ના ગોરખા યુદ્ધ પછી બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સરકાર સત્તા પર આવી અને ત્યાં અંગ્રેજ શાસન સ્થપાયું. ભારતને સ્વાતંત્ર્ય મળ્યા બાદ ૧૯૫૦માં હિમાચલ પ્રદેશને કેંદ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવાયું. ૧૯૭૧ના હિમાચલ પ્રદેશ કાયદા હેઠળ તેને રાજ્યનો દરજ્જો અપાયો અને તે ભારતનું ૧૮મું રાજ્ય બન્યું. આ રાજ્યના નામનો અર્થ "હિમાલયના ખોળામાં વસેલ રાજ્ય" એવો થાય છે. આ રાજ્યનું નામ કરણ આ રાજ્યના સંસ્કૃત પંડિત આચાર્ય દિવાકર દત્ત શર્મા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. [૫]

માથાદીઠ આવકમાં હિમાચલ ભારતના રાજ્યોમાં ચોથા ક્રમાંકે આવે છે. મોટા પ્રમાણમાં વહેતી બારમાસી નદીઓને કારાણે હિમાચલ પ્રદેશમાં જરૂર કરતાં વધુ પ્રમાણમાં જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન થાય છે, આ વિદ્યુત શક્તિને દિલ્હી, પંજાબ અને રાજસ્થાનને વેચવામાં આવે છે. હિમાચલ પ્રદેશની અર્થવ્યવસ્થા જળવિદ્યુત, પ્રવાસન અને ખેતી આધારીત છે.

હિમાચલ પ્રદેશ એ સૌથી ઓછું શહેરી કરણ પામેલું રાજ્ય છે, અહીંની ૯૦% વસ્તી ગામડામાં રહે છે. જો કે શિમલા જિલ્લામાં ૨૫% વસ્તી શહેરી ક્ષેત્રમાં રહે છે. ૨૦૦૫ના ટ્રાન્સપરેન્સી ઈંટરનેશનલન સર્વેક્ષણ પ્રમાણે સૌથી ઓછું ભ્રષ્ટાચાર ધરાવતું કેરળ પછી હિમાચલ પ્રદેશ બીજી ક્રમાંકે આવતું રાજ્ય છે. [૬]

ઈતિહાસ

હિમાચલ પ્રદેશ ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ ઈ.પૂ. ૨૨૫૦ થી ૧૭૫૦ સુધીના સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ કાળ જેટલો પુરાતન છે. [૭] પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી અહીં કોઈલી, હાલી, ડાગી, ધૌગ્રી, દસા ખાસસ અને કિરાત જેવી જાતિઓ વસવાટ કરતી હતી. વેદિક કાળમાં જનપદ તરીકે ઓળખાતા નાના રાજ્યો અહીં અસ્તિત્વમાં હતાં જેને પાછળથી ગુપ્ત રાજાઓએ જીતી લીધા. રાજ હર્ષવર્ધન હેઠળના અલ્પ શાસન પછી ફરીથી આ ક્ષેત્ર નાના રજવાડામાં વહેંચાયું જેમાં અમુક રજપૂતી રાજ્ય પણ હતાં. આ નાના રાજ્યો ઘણી હદ સુધી સ્વાતંત્ર ભોગવતાં અને દીલ્હીના સુલતાન દ્વારા તેમની પર ઘણી ચડાઈઓ કરવામાં આવી હતી. [૭] ૧૦મી સદીની શરૂઆતમાં મહંમદ ગઝની એ કાંગડા જીતી લીધું હતું. તૈમુર અને સિકંદર લોધીએ પણ આ ક્ષેત્રના તળેટી ભાગ પર ચડાઈ કરી ઘણાં કિલ્લા જીત્યા હતા. . [૭] અમુક રાજ્યોએ મોગલોનું આધિપત્ય સ્વીકારી તેમનું ખંડીયાપણું માન્ય કર્યું હતું. [૮]

સંસારચંદ (૧૭૬૫-૧૮૨૩)

૧૭૬૮માં નેપાળની સત્તા લડાયક ટોળી - ગોરખાઓના હાથમાં આવી. [૭] તેમણે પોતાનું સૈન્ય પ્રબળ કર્યું અને તેમના રાજ્યનો વિસ્તાર શરૂ કર્યો. [૭] ધીરે ધીરે તેમણે શિરમોર અને શિમલા જીતી લીધાં. અમરસિંહ થાપાના નેતૃત્વ હેઠળ ગોરખાઓએ કાંગડાને ઘેરો ઘાલ્યો. સ્થાનીય સરદારોની સહાયતા વડે તેમણે ૧૮૦૬માં સંસારચંદ કટોચને હરાવ્યો. પરંતુ ૧૮૦૯માં મહારાજ રણજીત સિંહની સત્તા હેઠળ કાંગડા કિલ્લાને તેઓ જીતી ન શક્યા. આ હાર પછી ગોરખાઓએ રાજ્યના દક્ષિણી ભાગ પર સામ્રાજ્ય વિસ્તાર શરૂ કર્યો. આને કારણે તરાઈ ક્ષેત્રમાં તેઓ બ્રિટિશ સત્તા સામે સીધા સંઘર્ષમાં ઉતર્યા. ત્યાં બ્રિટિશ સૈન્યએ તેમને સતલજ ક્ષેત્રમાંથી ખદેડી કાઢ્યા. [૭] સમય જતાં બ્રિટિશ સત્તા સર્વોપરી સત્તા તરીકે ઉભરાઈ આવી. [૭]

૧૮૪૬ના [૭]સમયના પ્રથમ શીખ-અંગ્રેજ યુદ્ધ દરમ્યાન લાહોર દરબાર હેઠળના બચેલ ક્ષેત્રમાંથી રાજા રામ સિંહે સીબાનો કિલ્લો પાછો જીતી લીધો.

બ્રિટિશ સત્તા સામે ના અસંતોષાને કારણે થયેલા ૧૮૫૭ના પ્રથમ ભારતીય સ્વાતંત્ય સંગ્રામ સમયે હિમાચલ પ્રદેશના લોકો રાજનૈતિક રીતે અન્ય રાજ્યોના લોકો જેટલા સક્રીય ન હતા. [૭]બુશરના રાજા ના અપવાદ સિવાય આ ક્ષેત્રના સર્વ રાજ રજવાડાં નિષ્ક્રિય રહ્યાં હતાં. [૭] ચંબા, બિલાશપુર, ભાગલ અને ધામી જેવા રજવાડાઓએ તો આ સંગ્રામમાં બ્રિટિશ સત્તાને મદદ કરી હતી.

પથ્થરમાંથી કોતરી કાઢેલું મંદિર, મસરૂર

૧૮૫૮ના રાણીના ઢંઢેરા પછી બ્રિટિશ વસાહતો હવે બ્રિટિશ રાજસત્તાના આધિપત્ય હેઠળ આવી. બ્રિટિશ સાશન દરમ્યાન ચમ્બા, વિલાશપુર અને મંડીના રાજ્યો એ ઘણો વિકાસ કર્યો. [૭] પ્રથમ વિશ્વ વિગ્રહ સમયે આ પર્વતીય રાજના દરેક રજવાડાઓ બ્રિટિશ સત્તાને વફાદાર રહ્યા અને તેમણે બ્રિટિશ રાજ ને માનવ અને વસ્તુઓ જેવી જરૂરિયાતો પૂરી પાડી. [૭]

સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૪૮માં હિમાચલ પ્રદેશ ( વ્યવસ્થાપન) કાયદો, ૧૯૪૮ ના અનુચ્છેદ ૩ અને ૪ હેઠળ પશ્ચિમી હિમાલયના ૨૮ રજવાડા જમીનદારો અને દક્ષિણ પંજાબ હિલ સ્ટેટના ૪ રાજ્યો ભેળવીને ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૪૮ના દિવસે ચીફ કમીશનર હિમાચલ પ્રદેશ પ્રાંતની રચના કરવામાં આવી. ૧ એપ્રિલ ૧૯૫૪ના દિવસે બિલાસપુર રાજ્યને હિમાચલ પ્રદેશ સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું. ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના દિવસે હિમાચલ પ્રદેશને ક્લાસ સી સ્ટેટનો દરજ્જો મળ્યો. અહીંની વિધાન સભાની ચૂંટણી ૧૯૫૨માં થઈ. ૧ નવેંબર ૧૯૫૬ના દિવસે હિમાચલ પ્રદેશને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો. [૭] ૧૯૬૬માં ભારતીય સંસદે પંજાબ પુનઃગોઠવણી ના કાયદો પારિત કર્યો આને કારણે સિમલા, કાંગડા, લાહુલ જેવા પૂર્ન ક્ષેત્રો અને અંબાલા જીલ્લાનો નાલગઢ ક્ષેત્ર, અંબ, લોહરા, ઉનાકાનુંગો જીલ્લો, સંતોખગઢકાનુંગોનો અમુક ક્ષેત્ર હોશિયાર પુર જીલ્લાનો અમુક ક્ષેત્ર, ધાર કાલન કાનુંગો આદિને હિમાચલ પ્રદેશ સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યા. ૧૮ ડિસેંબર ૧૯૭૦ના દિવસે હિમાચલ પ્રદેશ કાયદો પારિત કરી ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૭૧ ના દિવસે હિમચલ પ્રદેશ ભારતનું ૧૮મું રાજ્ય બન્યું. [૭]

Other Languages
العربية: هيماجل برديش
azərbaycanca: Himaçal Pradeş
беларуская: Хімачал-Прадэш
беларуская (тарашкевіца)‎: Гімачал-Прадэш
български: Химачал Прадеш
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: হিমাচল প্রদেশ
brezhoneg: Himachal Pradesh
ދިވެހިބަސް: ހިމާޗަލް ޕްރަދޭޝް
français: Himachal Pradesh
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Himachal Pradex
客家語/Hak-kâ-ngî: Himachal Pradesh
Fiji Hindi: Himachal Pradesh
hornjoserbsce: Himačal Pradeš
Bahasa Indonesia: Himachal Pradesh
íslenska: Himachal Pradesh
Qaraqalpaqsha: Himachal Pradesh
कॉशुर / کٲشُر: ہماچل پردیش
لۊری شومالی: هیماچال پئرادئش
македонски: Химачал Прадеш
Bahasa Melayu: Himachal Pradesh
Napulitano: Himachal Pradesh
नेपाल भाषा: हिमाचल प्रदेश
Nederlands: Himachal Pradesh
norsk nynorsk: Himachal Pradesh
Kapampangan: Himachal Pradesh
پنجابی: ہماچل پردیش
português: Himachal Pradesh
srpskohrvatski / српскохрватски: Himachal Pradesh
Simple English: Himachal Pradesh
slovenčina: Himáčalpradéš
slovenščina: Himačal Pradeš
српски / srpski: Химачал Прадеш
Kiswahili: Himachal Pradesh
Türkmençe: Himachal Pradesh
українська: Гімачал-Прадеш
oʻzbekcha/ўзбекча: Ximachalpradesh
Tiếng Việt: Himachal Pradesh
მარგალური: ჰიმაჩალ-პრადეში
Bân-lâm-gú: Himachal Pradesh