સંગીત વાદ્ય

સંગીતનાં સાધન ની બનાવટ કે તેનો ઉપયોગ સંગીતનાં સૂરો ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે જોઇએ તો જે વસ્તુ અવાજ ઉત્પન્ન કરી શકે છે તેને સંગીતનાં સાધન તરીકે ગણાવી શકાય. સંગીતનાં સાધનોનો ઇતિહાસ માનવ સંસ્કૃતિની શરૂઆત થઈ ત્યારથી શરૂ થયો છે તેમ ગણાવી શકાય. સંગીતનાં સાધન ઉપર કરવામાં આવનારા અભ્યાસને ઓર્ગેનોલોજી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સંગીતનું પ્રથમ સાધન કયું તે અંગે અનેક વિવાદાસ્પદ વાતો છે. પ્રથમ સંગીતનું સાધન અંદાજે 7,000 વર્ષ જૂનું માનવામાં આવે છે. આ સાધનને 37,000 વર્ષ જૂની વાંસળી સાથે સરખાવવામાં આવે છે. જોકે, મોટાભાગના ઇતિહાસકારો એમ માને છે કે સંગીતનાં પ્રથમ સાધનની શોધ ક્યારે થઈ તે અંગે ચોક્કસપણે જણાવી શકાય નહી કારણ કે સંગીતનાં દરેક સાધનની વ્યાખ્યા અલગ-અલગ છે.

વસતી ધરાવતા દુનિયાના વિવિધ પ્રાંતોમાં સંગીતનાં સાધનો સ્વતંત્ર રીતે વિકસાવવામાં આવ્યા છે. જોકે, જેમ-જેમ માનવ સંસ્કૃતિઓનો વિકાસ થતો ગયો તેમ-તેમ દરેક સંસ્કૃતિએ જે જગ્યાનાં મૂળ સાધનો હતાં તેનાથી દૂરના પ્રાંતનાં સાધનો અપનાવ્યા. મધ્યકાલિન યુગનાં મેસોપોટેમિયાનાં સાધનો તમે મલય દ્વિપસમૂહની સંસકૃતિમાં જોઈ શકો છો અને યુરોપીયનો ઉત્તર અમેરિકાનાં સાધનો વગાડતાં હતાં. અમેરિકામાં વિકાસ ધીમી ગતિએ થતો હતો, પરંતુ ઉત્તર, મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકાની સંસ્કૃતિમાં સંગીતનાં સાધનોનું આદાન-પ્રદાન અને વહેંચણી થતી હતી.

પુરાતત્વવિદ્યા

સંગીતનું પ્રથમ સાધન કોણે અને ક્યારે શોધ્યું તે અંગેનું સંશોધન કરતાં કરતાં સંશોધનકારોને વિશ્વના ઘણા ભાગોમાંથી સંગીતનાં સાધનોના પુરાતત્વ વિષયક પુરાવાઓ હાથ લાગ્યા છે. કેટલાક લોકોને 67,000 વર્ષ જૂનાં સાધનો હાથ લાગ્યાં છે પરંતુ તે સંગીતનાં જ સાધનો છે કે કેમ તે અંગે અનેક વિખવાદો છે. એક બિંદુ ઉપર લોકો એકત્રિત થયા છે અને એમ માનવામાં આવે છે કે સંગીતનું પ્રથમ સાધન 37,000 વર્ષ કે તેના કરતા વધારે જૂનું છે. આ સાધનને આર્ટિફેક્ટ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એમ માનવામાં આવે છે કે આ સાધન ટકાઉ કાચા માલમાંથી અને ટકાઉ પદ્ધતિથી બનાવવામાં આવ્યું છે તેના કારણે તે આટલાં વર્ષો સુધી ટકી રહેવા પામ્યું છે. અત્યાર સુધી જે નમૂનાઓ મળ્યા છે તેમને અખંડનક્ષમ રીતે સંગીતનાં જૂનામાં જૂનાં સાધન તરીકે ન ગણાવી શકાય.[૧]

ચિત્ર:Image-Divje01.jpg
બોબ ફિન્ક દ્વારા બનાવવામાં આવેલું વિવાદાસ્પદ વાંસળીનું ચિત્ર

વર્ષ 1995ના જુલાઈ માસમાં સ્લોવેનિયન પુરાતત્વ વિદ્ ઈવાન ટર્કને સ્લોવેનિયાના ઉત્તરપશ્ચિમી પ્રાંતમાંથી કોતરેલું હાડકું મળી આવ્યું હતું. આ કોતરણીને ડિવજે બેબ ફ્લુટ નામ આપવામાં આવ્યું, તેમાં ચાર કાણાં પાડવામાં આવ્યાં હતાં કેનેડાના સંગીત વિદ્ બોબ ફિન્કે એવું તારણ કાઢ્યું હતું કે સપ્ત સ્વર ગ્રામના ચાર સૂરો વગાડવા માટે આ કાણાં પાડવામાં આવ્યાં હશે. સંશોધનકર્તાઓનો અંદાજ છે કે આ વાંસળી લગભગ 43,400થી 67,000 વર્ષ જૂની છે. તેને સંગીતનું સૌથી પૌરાણિક સાધન માનવામાં આવે છે તેમજ પાષાણયુગીન સંસ્કૃતિ સાથે સંકળાયેલું આ એક માત્ર સંગીતનું સાધન હશે તેમ માનવામાં આવે છે.[૨] જોકે, ઘણા પુરાતત્વ વિદોએ એવો પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે આ વાંસળી ખરેખર સંગીતનું સાધન છે કે કેમ.[૩] જર્મન પુરાતત્વ વિદોએ સ્વાબિયન એલ્બ કાળના પ્રાચીન કાળના કદાવર હાથી અને હંસનાં હાડકાંમાંથી બનેલાં સંગીતનાં સાધનો શોધી કાઢ્યા હતાં. જેની ઉંમર 30,000થી 37,000 વર્ષ જૂની માનવામાં આવે છે. આ સાધન અપ્પર પેલેલિથિક યુગનું માનવામાં આવે છે. આ સાધનને વિશ્વનાં સૌથી જૂનાં સંગીત સાધન તરીકે સ્વીકૃતિ આપવામાં આવી છે.[૪]

સુમેરિયાના ઉર શહેર ખાતે આવેલાં રોયલ સેમેટરીમાં કરવામાં આવેલાં ઉત્ખનન દરમિયાન સંગીતનાં સાધનોનાં પૌરાણિક પુરાવાઓ હાથ લાગ્યા છે. (જુઓ ઉરનાં તંતુવાદ્યો) આ સાધનોમાં નવ તંતુવાદ્યોનો સમાવેશ થતો હતો જેમાં બે [[]]તંતુ વીણા, ચાંદીની બે બાજુથી વગાડી શકાય એવી વાંસળી, સિસ્ટ્રા અને ઝાંઝ-કરતાલો હતાં. ઉરમાંથી ચાંદીના બે જોડિયા પાવા પણ મળી આવ્યા હતા જેને અત્યારની બેગપાઈપ્સનું જૂનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.[૫] નળાકાર ભૂંગળીઓમાં ત્રણ બાજુએ કાણાં પાડવામાં આવ્યાં હતાં જેના કારણે વાદક તમામ પ્રકારનાં સ્વર ઉત્પાન્ન કરી શકતો હતો.[૬] વર્ષ 1920માં આ ઉત્ખનનો લિયોનાર્ડ વૂલી દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા. જેના થકી સારી કક્ષાનાં સંગીતનાં સાધનોનાં ટુકડાઓ મળી આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત ઉતરતી કક્ષાના વ્યર્થ ટુકડાઓ પણ મળ્યા હતા કે જેનો ઉપયોગ સંગીતનાં સાધનનું પુનઃ નિર્માણ કરવા માટે કરવામાં આવતો હતો.[૭] જે કબરો સાથે આ સાધનો સંકળાયેલાં છે તેમાં કાર્બન ડેટેડનો સમાવેશ થાય છે જે ઇસવિસન પૂર્વે 2,600થી 2,500નો સમયગાળો માનવામાં આવે છે. તેના કારણે એ બબતનો પુરાવો મળે છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન આ સાધનોનો ઉપયોગ સુમેરિયા ખાતે કરવામાં આવતો હતો.[૮]

મેસોપોટેમિયાના નિપ્પુર ખાતેથી મળેલી ઈ.પૂ. 2,000ની શંકુ આકારની લખવામાં આવેલી લીપિ દર્શાવે છે કે તંતુવાદ્યોના તાર ઉપર લખેલાં નામો છે જે સંગીત લીપિનો જૂનામાં જૂનું ઉદાહરણ છે.[૯]

Other Languages
Afrikaans: Musiekinstrument
Alemannisch: Musikinstrument
العربية: آلة موسيقية
azərbaycanca: Musiqi aləti
беларуская (тарашкевіца)‎: Музычны інструмэнт
bamanankan: Fɔlifɛn
བོད་ཡིག: རོལ་ཆ།
brezhoneg: Benveg-seniñ
Cymraeg: Offeryn cerdd
Ελληνικά: Μουσικό όργανο
euskara: Musika tresna
فارسی: ساز
suomi: Soitin
Võro: Pill
Gaeilge: Uirlis cheoil
贛語: 樂器
Gàidhlig: Innealan-ciùil
עברית: כלי נגינה
hrvatski: Glazbala
magyar: Hangszer
Bahasa Indonesia: Alat musik
íslenska: Hljóðfæri
日本語: 楽器
la .lojban.: zgitci
Basa Jawa: Piranti musik
한국어: 악기
Lëtzebuergesch: Museksinstrument
lingála: Eyémbeli
Bahasa Melayu: Alat muzik
မြန်မာဘာသာ: တူရိယာ
Nāhuatl: Tlatzotzonalli
Plattdüütsch: Musikinstrument
नेपाल भाषा: बाजं
Nederlands: Muziekinstrument
norsk nynorsk: Musikkinstrument
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਾਜ਼
پښتو: ساز
Runa Simi: Waqachina
armãneashti: Hâlati muzicalâ
संस्कृतम्: वाद्ययन्त्राणि
srpskohrvatski / српскохрватски: Muzički instrumenti
Simple English: Musical instrument
slovenčina: Hudobný nástroj
slovenščina: Glasbilo
Soomaaliga: Qalab muusig
Seeltersk: Musikinstrumente
Türkçe: Çalgı
oʻzbekcha/ўзбекча: Musiqa asbobi
Tiếng Việt: Nhạc cụ
West-Vlams: Muziekinstrument
吴语: 乐器
中文: 乐器
Bân-lâm-gú: Ga̍k-khì
粵語: 樂器