Roma antiga

Roma, en orixe unha cidade-estado, deu nome ao estado máis extenso da antigüidade europea.

Historia

Comeza coa fundación de Roma (no século VIII a. C.) e pode dividirse en tres etapas: a Monarquía, a República e o Imperio. A fundación de Roma está envolta nunha morea de lendas, que a arqueoloxía só pode corroborar en parte. Parece que o primeiro núcleo poboacional foi a aldea de Alba Longa e Roma foi unha extensión da mesma, e que os sete outeiros foron poboados por dous pobos diferentes, os sabinos e os latinos, pero o poboamento final dos outeiros non chegou ata o século VI a. C.

Monarquía

Artigo principal: Monarquía romana.
Imaxe da loba romana que segundo a tradición deu de mamar os xemelgos Rómulo e Remo.
Reis de Roma
Rei Período de reinado
Rómulo -753 --716
Numa Pompilio -715--674
Tulio Hostilio -673--642
Anco Marcio -642--617
Tarquinio Prisco -616--579
Servio Tulio -578--535
Tarquinio o Soberbio -535--510

Segundo a tradición, ao primeiro rei, Rómulo, sucedérono Numa Pompilio, Tulio Hostilio (vencedor en Alba), Anco Marcio, e os reis etruscos Tarquinio o vello, Servio Tulio e Tarquinio o Soberbio. O derrocamento deste último polos nobres romanos no ano -509 inicia a República.

O suposto reinado de Rómulo é moi pouco verosímil, pero Numa Pompilio, é considerado o organizador da relixión oficial. Con Tulio Hostilio, chega a destrución de Alba Longa, á que Roma estaba sometida e foi tamén o primeiro lexislador do seu pobo. Coa expansión etrusca, chega a conquista deste pobo, e os seus reis deixaron importantes obras públicas na cidade, como o desecamento do pantano, onde máis tarde se construíu o Foro, que chegaría a ser o núcleo da vida pública da cidade e arredor do cal se organizaría o desenvolvemento urbanístico da cidade. A drenaxe do pantano fíxose a través da Cloaca Maxima, que xa quedaría dende entón como o eixo do sistema de sumidoiros. Os etruscos introduciron o alfabeto escrito, animando o comercio e a actividade económica en xeral. Co rei Servio Tulio, tivo Roma a súa primeira Constitución.

Seguramente a institución romana mais antiga sexa a gens unha unidade social baseada nun antepasado común. E posíbel que se formase pola unión de varias familias establecida nunha mesma veciñanza, que se reunían para tomar decisións que os afectaban colectivamente e celebraban os seus ritos relixiosos e fúnebres particulares e pechados aos estraños. Os membros da gens ou gentiles poderían ter clientes, isto é, persoas adscritas á gens pero alleas a ela, que lles prestaban servizo a cambio de protección. Máis tarde, coa promulgación da lei das Doce Táboas, as obrigacións mutuas quedaron fixadas e outorgaron ao cliente o dereito a recibir axuda en materia xudicial por exemplo, pero debía prestar apoio á gens de carácter militar, político e mesmo de diñeiro. Nesa época arcaica adoitaban ser campesiños que se adscribían á terra que traballaban cos conseguintes dereitos e obrigas. Dentro da gens foi gañando peso e autonomía a familia. Esta estaba sometida por enteiro ao paterfamilias que gobernaba aos seus fillos e escravos e era o titular dos bens. A familia era patrilineal, e no caso de que non houbese descendencia, as funcións do pai pasaban á rama colateral.

Outra agrupación importante foi a Curia, que proviña da antiga organización tribal das primitivas aldeas e era o terceiro nivel de encadramento social do individuo na Roma arcaica, xa que correspondía máis ou menos a sacerdotes, guerreiros e produtores. O nome de cada Curia vén do sitio onde se reunían, pero, co paso do tempo, estas reunións celebráronse no Palatino. Nun principio a Curia tiña un propósito relixioso á fronte se colocou un curio máximo. Outra funciono da Curia foi o recrutamento de infantes, xa que debía proporcionar unha centuria en caso dalgún conflito bélico.

Patricios e plebeos

Parece que nun primeiro intre, non habería antagonismo entre as dúas clases. A distinción viña máis ben da súa orixe: os patricios serían os descendentes dos pobos latinos establecidos en Roma, que se impuxeran aos autóctonos. Quizais os sabinos e os descendentes autóctonos serían a plebe. A estrutura social e impermeábel das gentes tería impedido ou dificultado as mesturas entre eles. Nos derradeiros tempos da monarquía, as diferenzas serían económicas, xa que o patriciado estaba maiormente dedicado á gandería, mentres que os membros da plebe eran agricultores e man de obra inmigrada.

En calquera caso, co paso dos séculos, os patricios iríanse constituíndo en clase, procurando acaparar os privilexios. Este acaparamento foi consagrado ao facerse co poder e proclamar a república.

Precisamente o nome de patricios vén de pater 'pai', cando uns senadores, representantes de determinadas gentes, reclamaron o carácter hereditario do seu cargo e o remataron obténdoo.

O rei e o Senado

A monarquía latina non era absoluta nin se herdaba. Non se sabe moi ben cales eran os criterios para nomear o rei, pero todo parece indicar que se fiaban dos augurios. Os poderes rexios estaban moi limitados polo Senado. En materia relixiosa, o rei desempeñaba o cargo de summus pontifex (o que tende as pontes entre os homes e os deuses). Outra competencia tamén era a fixación do calendario, ao que se procedía na época das kalendas. Na xuntanza do pobo comunicábaselles entón cales eran os días fastos e cales os nefastos, que se establecían tamén mediante augurios, e cando conviña entón convocar xuntanzas, cando administrar a xustiza.

Esta derradeira función corría a cargo do rei, aínda que dadas as atribucións do pater familias no ámbito da súa competencia, o rei viña a ser como un arbitro, sobre todo cando habería problemas entre dúas gentes. Parece que esta función xudicial ou arbitral estaba conectada coas súas funcións relixiosas.

En materia política tamén desempeñaría unha función unificadora e de mantemento da cohesión social. Foi o Senado co que compartiu o poder e fiscalizou a actuación deste. Seguramente a orixe do Senado hai que buscala na necesidade das primitivas aldeas había pouco unificadas de dispoñeren dunha Asemblea de orde superior na que estivesen representados os patres familias. Sabemos que inicialmente o constituían cen membros, cantidade que se triplicou durante a monarquía etrusca. Os poderes do Senado nesta fase non están claros, e pola mesma razón non están tampouco os do rei, é case seguro que compartían o exercicio da autoridade.

República

Artigo principal: República Romana.

Na república, as atribucións do rei pasan a ser exercidas por dous cónsules durante un ano que poden, con permiso do Senado, designar un ditador con poderes case ilimitados pero temporais (seis meses). Co cambio de réxime comezan as largas loitas entre dúas clases sociais: os patricios e os plebeos, ao redor do ano 300 a. C. os patricios tiveron que ceder e os plebeos alcanzaron a igualdade legal (máis aparente que real). A causa disto foi a situación exterior de Roma, que ata o ano 202 a. C. estivo implicada sucesivamente en guerras contra os etruscos, os latinos, os volscos, os ecuos e os samnitas (guerras samnitas). Ao final destas guerras, Roma gobernaba toda Italia, e estendíase alén do Mediterráneo coa conquista de Taranto (272 a. C.) e, seguindo coa súa política de expansión enfróntase a Cartago nas guerras púnicas. Tras a derrota destes no ano 146 a. C., Roma pasa a controlar o norte de África. Nese mesmo ano Corinto foi arrasada e Macedonia conquistada, así Roma tiña o control das dúas beiras do Mediterráneo e emprendeu a conquista da Península Ibérica e das Galias.

Tras estas conquistas tivo lugar un intento de reforma agraria por parte dos irmáns Graco que trataba de mellorar a situación da plebe, cada día máis miserábel e numerosa, pero a tentativa fracasou e a nobreza seguiu conservando a súa superioridade. A guerra de Numidia fixo que Mario destacase pola captura do rei Iugurta no 105 a. C., comeza así unha crise social debida á rivalidade entre Mario (apoiado polas clases populares) e Sila (apoiado pola aristocracia), na que este último vence e se proclama ditador sen límite temporal (82 a. C.). No ano 60 a. C., tras a abdicación de Sila, Pompeio toma o poder e forma un triunvirato con Xulio César e Craso. A loita polo poder desencadeou unha guerra civil que deixou a César como ditador ata o seu asasinato en marzo do 44 a. C., a súa morte levou a unha guerra civil entre Marco Antonio e Octavio Augusto.

Imperio

Artigo principal: Imperio Romano.
Mapa da expansión romana durante o mandato do emperador Traxano.

Tras a derrota de Marco Antonio no ano 27 a. C., o senado concédelle a Octavio o título sacrosanto de augusto, converténdose así no primeiro emperador e inaugurando a dinastía Xulio-Claudia; certo que Octavio non aboliu legalmente a República e compartía o poder co Senado, pero, na realidade, era el quen tomaba as decisións. O Imperio estableceu novas estruturas económicas, políticas e relixiosas para administrar un territorio cada vez máis grande. Octavio adoptou ao seu fillastro Tiberio ao que seguiron varias dinastías de emperadores.

Baixo o mando de Constantino I, no século IV, o cristianismo converteuse na relixión preponderante do Imperio. O emperador Xuliano o Apóstata tentou volver ao paganismo, pero con Teodosio I o cristianismo asentouse definitivamente nun Imperio que á súa morte, de feito, xa estaba invadido polos bárbaros e se desmembrou. Finalmente, no ano 476 Roma caeu nas mans dos visigodos ao mando de Alarico, só sobreviviu o Imperio Romano de Oriente, ata que en 1453 os turcos tomaron Constantinopla.

Emperadores romanos

Octavio Augusto 27 a.C. - 14 d.C. Tiberio 14 - 37 Calígula 37 - 41 Claudio 41 - 54 Nerón 54 - 68 Galba 68 - 69 Otón 69 Vitelio 69 Vespasiano 69 - 79 Tito 79 - 81 Domiciano 81 - 96 Nerva 96 - 98 Traxano 98 - 117 Adriano 117- 138 Antonino Pío 138 - 161 Marco Aurelio 161 - 180 Cómodo 180 - 192 Pertinax 193 Didio Xuliano 193 Septimio Severo 193 - 211 Xeta 211 - 212 Caracalla 211 - 217 Macrino 217 - 218 Heliogábalo 218 - 222 Alexandre Severo 222 - 235 Maximino Tracio 235 - 238 Gordiano I 238 Gordiano II 238 Pupieno 238 Balbino 238 Gordiano III 238 - 244 Filipo o Árabe 244 - 249 Decio 249 - 251 Treboniano Galo 251 - 253 Emiliano 253 Valeriano 253 - 260 Galieno 253 - 268 Póstumo 260 - 268 Leliano 268 Mario 268 Victorino 268 - 270 Tétrico 270 - 274 Claudio II o Gótico 268 - 270 Aureliano 270 - 275 Tácito 275 - 276 Probo 276 - 282 Caro 282 - 285 Diocleciano 284 - 305 Maximiano 286 - 305 Constancio I Cloro 305 - 306 Galerio 305 - 311 Flavio Severo 306 - 307 Maxencio 306 - 312 Maximino Daia 308 - 313 Constantino o Grande 307 - 337 Licinio 308 - 323 (abdica) Constantino II 337 - 340 Constante 337 - 350 Constancio II 337 - 361 Magnencio 350 - 353 Xuliano o Apóstata 360 - 363 Xoviano 363 - 364 Valentiniano I 364 - 375 Valente 364 - 378 Graciano 367 - 378 Valentiniano II 375 - 392 Teodosio I 379 - 395 Honorio 395 - 423 Xoán 423 - 425 Valentiniano III 425 - 455 Petronio Máximo 455 Avito 455 - 456 Maioriano 457 - 461 Libio Severo 461 - 465 Antemio 467 - 472 Anicio Olibrio 472 Glicerio 473 - 474 Xulio Nepote 474 - 475 Rómulo Augústulo 475 - 476

Other Languages
Afrikaans: Antieke Rome
Alemannisch: Römisches Reich
aragonés: Antiga Roma
العربية: روما القديمة
asturianu: Antigua Roma
azərbaycanca: Qədim Roma
تۆرکجه: قدیم روم
башҡортса: Боронғо Рим
Boarisch: Remisches Reich
беларуская: Старажытны Рым
беларуская (тарашкевіца)‎: Старажытны Рым
български: Древен Рим
brezhoneg: Henroma
bosanski: Antički Rim
català: Antiga Roma
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Gū Lò̤-mā
Cebuano: Karaang Roma
کوردی: ڕۆمای کۆن
Чӑвашла: Авалхи Рим
Zazaki: Roma Antike
Ελληνικά: Αρχαία Ρώμη
English: Ancient Rome
Esperanto: Romio
español: Antigua Roma
eesti: Rooma riik
Võro: Vana-Rooma
français: Rome antique
Nordfriisk: Röömsk Rik
furlan: Rome antighe
客家語/Hak-kâ-ngî: Kú Lò-mâ
hrvatski: Antički Rim
Kreyòl ayisyen: Wòm ansyen
magyar: Ókori Róma
հայերեն: Հին Հռոմ
interlingua: Roma antique
Bahasa Indonesia: Romawi Kuno
íslenska: Rómaveldi
italiano: Civiltà romana
日本語: 古代ローマ
ქართული: ძველი რომი
қазақша: Ежелгі Рим
한국어: 고대 로마
Перем Коми: Важ Рим
коми: Важ Рим
Кыргызча: Байыркы Рим
Lingua Franca Nova: Roma antica
lietuvių: Senovės Roma
latviešu: Senā Roma
македонски: Римски период
Bahasa Melayu: Rom kuno
Mirandés: Roma Antiga
Plattdüütsch: Röömsch Riek
नेपाल भाषा: प्राचीन रोम
Nederlands: Oude Rome
norsk: Romerriket
Sesotho sa Leboa: Roma ya kgale
Diné bizaad: Roman dineʼé
occitan: Roma antica
Piemontèis: Siviltà roman-a
پنجابی: پرانا روم
português: Roma Antiga
rumantsch: Imperi roman
română: Roma Antică
русский: Древний Рим
русиньскый: Старовікый Рим
sicilianu: Antica Roma
srpskohrvatski / српскохрватски: Antički Rim
Simple English: Ancient Rome
slovenčina: Staroveký Rím
српски / srpski: Антички Рим
Kiswahili: Roma ya Kale
ślůnski: Starożytny Rzim
тоҷикӣ: Руми Қадим
Türkçe: Antik Roma
татарча/tatarça: Борынгы Рим
українська: Стародавній Рим
اردو: قدیم روم
oʻzbekcha/ўзбекча: Qadimgi Rim
Tiếng Việt: La Mã cổ đại
Winaray: Hadton Roma
吴语: 古罗马
ייִדיש: אוראלט רוים
中文: 古罗马
文言: 古羅馬
Bân-lâm-gú: Kó͘-tāi Lô-má
粵語: 古羅馬
isiZulu: Rhomani