Istambul
English: Istanbul

Istambul
İstanbul
Istanbul collage 5j.jpg
Localización
Istambul en Turquía
Istambul
Istambul
PaísFlag of Turkey.svg Turquía
ProvinciaIstambul
Xeografía
Altitude40 msnm
Superficie1.539 km²
Demografía
Poboación14.100.000 hab. (2016)
Outros datos
Código postal34010-34850 (Parte europea)
80000-81800 (Parte asiática)
AlcaldeKadir Topbaş (istanbul.gov.tr

Istambul[1][2][3] ou Istanbul,[4] (en turcoİstanbul[is'tanbul] (AFI)) é a maior cidade de Turquía, e tamén unha das cidades máis grandes de Europa, con 11 008 790 (censo de 2007).

É tamén a capital administrativa da Provincia de Istambul na chamada Rumelia ou Tracia Oriental. Foi chamada Bizancio (en gregoΒυζάντιον, tr. "Byzantion") ata 330, e Constantinopla ata 1453, nome co que se lle denominou xeralmente en Occidente ata 1930. Durante o período otomán os turcos chamaban á cidade 'İstanbul' alteración da frase en lingua grega: εἰς τὴν πόλιν (á cidade), que no grego bizantino se prunciaba algo así como istimbólin, pero oficialmente empregábase o nome Qustantaniyyeh (قسطنطنيه) ("Cidade de Constantino" en árabe). O nome oficial de İstanbul foi imposto o 28 de marzo de 1930.

Foi sucesivamente a capital do Imperio Romano de Oriente, o Imperio Bizantino, do Imperio Otomán e máis tarde da República de Turquía até 1923.

Aínda que dende 1923 a capital de Turquía é Ankara, Istambul segue sendo unha cidade que ten un papel fundamental na industria, no comercio e na cultura de Turquía. Alberga máis dunha ducia de universidades. É sé do Patriarcado Ecuménico de Constantinopla, cabeza da Igrexa Ortodoxa.

Historia

Artigo principal: Historia de Istambul.

Fundación de Bizancio

Murallas.

Bizancio foi o nome orixinal da moderna cidade de Istambul. Bizancio foi establecida por colonos gregos de Megara no 667 a.C. e nomeada en honra do seu rei Byzas. O nome «Bizancio» é unha transliteración do nome grego orixinal de Βυζάντιον. O grego moderno demótico pronuncia este como Βυζάντιο, /vi.za.ⁿdjo/.

A través dos anos, esta cidade estivo en mans dos persas, os cales a ocuparon e destruíron no século V a.C. Recuperada polo espartano Pausanias no 479 a.C., comezou a reconstruíla no 478 a.C. Máis tarde Esparta tivo que disputar o seu control aos atenienses, quen a tomaron no 409 a.C., mais foron expulsados no 405 a.C., aínda que no 390 a.C. volveu a mans atenienses.

Entre o 336 e o 323 a.C. estivo en mans dos macedonios, durante o reinado de Alexandre Magno. Logo deste, a cidade recuperou certa independencia, salvo cando no 279 a.C. os celtas conquistaron Tracia, impondo un tributo a Bizancio.

O Imperio Romano

No ano 191 a. C. a cidade pasou a ser aliada de Roma, quen a recoñeceu como cidade ceibe, aínda que posteriormente pasou a ser posesión directa da República (100 a. C.).

No ano 194, Bizancio viuse envolvida nunha disputa entre o emperador romano Septimio Severo e Pescennius Niger, tomando partido polo derradeiro. Debido a isto Severo cercou a cidade, onde resistían os partidarios de Niger. O sitio durou tres anos, o que alporizou a Severo que, cando finalmente se rendiu, a saqueou, destruíndo as súas murallas.

O Imperio Bizantino

A igrexa de Santa Sofía (Hagia Sofia) foi convertida en mesquita durante o Imperio Otomán e dende 1935 é un museo.
A Mesquita Azul (Mesquita do Sultán Ahmed).
Silueta da Mesquita Azul e do museo Hagia Sofia.
Ponte Gálata sobre o Estreito do Bósforo.

A estratéxica posición de Bizancio atraeu ao emperador romano Constantino I o Grande, quen no ano 330, fundou de novo a cidade como Nova Roma ou Constantinopolis na súa honra (Constantinopla, en grego: Konstantinoupolis, Κωνσταντινούπολις) e converteuna na capital do Imperio Romano e, trala súa división en 395, do Imperio Romano de Oriente, que pasou á historiografía moderna co nome de Imperio Bizantino. O nome de Nova Roma nunca se empregou con frecuencia e foi o de Constantinopla o que prevaleceu ata a caída do Imperio en 1453 e foi usado ata o século XX en Europa, en lugar de Istambul (aínda se emprega en Grecia).

A combinación de imperialismo e posición estratéxica desempeñarían un papel importante, como encrucillada entre dous continentes (Europa e Asia), e máis tarde como un incentivo para África e outros territorios á súa vez, en termos de comercio, cultura, diplomacia e estratexia. Nun emprazamento tan valioso, Constantinopla era capaz de controlar a ruta entre Asia e Europa, así como o paso do mar Mediterráneo ao Efxinos Pontos (mar Negro). Isto fixo que mentres que a parte occidental do Imperio Romano entrou nunha crise económica, comercial, política e demográfica, Constantinopla mantivese a súa posición durante séculos, converténdose na grande urbe europea medieval.

Do primeiro período de esplendor do Imperio destaca a Igrexa de Santa Sofía, obra mestra da arte bizantina que mandou construír o Emperador Xustiniano. Tras unha pequena crise nos séculos VII e VIII, volvería outra etapa de renacemento no IX e X, co Cisma de Oriente, tralo que viría a decadencia do Imperio coas cruzadas, a división en varios estados como o Imperio Latino, e a constante ameaza turca. No entanto a cidade mantería a súa importancia como centro cultural e comercial do Mediterráneo, contando con consulados e colonias de mercadores de diversos países.

O derradeiro emperador (ou basileos) bizantino foi Constantino XI quen morreu na defensa da cidade.

O Imperio Otomán

A Caída de Constantinopla baixo dominio turco o 29 de maio de 1453 foi un suceso que impactou á sociedade europea da época e que se considera o final da Idade Media. A cidade caeu tras un longo asedio e anos de conflitos cos turcos, que xa conquistaran o resto do Imperio Bizantino, debido ao tesón do sultán Mehmed II, chamado naquel momento Fatih, en turco «O Conquistador» e formou parte do Imperio Otomán ata a súa disolución oficial o 1 de novembro de 1922. Os otománs denominaron a cidade İstanbul ou Istambul.

Durante o período otomán a cidade franqueou un cambio cultural completo, e pasou de ser unha cidade bizantina imperial e cristiá ortodoxa a outra otomá e islámica. A Hagia Sophia, a Igrexa da Divina Sabedoría, foi convertida nunha mesquita como o foron algunhas outras igrexas na cidade (sobre todo as igrexas dos barrios que puxeron máis empeño en defender a cidade fronte Mehmed III). Moitas igrexas conserváronse e novas mesquitas construíronse ao redor da cidade; cada Sultán construíu unha magnífica mesquita para conmemorar o seu reinado. Entre estas mesquitas, as máis extraordinarias son: a Mesquita de Beyazid, a Mesquita de Süleymaniye (a máis grande de Istambul), a Mesquita do Sultán Ahmed (o primeiro sermón do venres ou «Jutba» nesta Mesquita foi lido polo Jelveti Sufí Xeque Aziz Mahmud Hudayi) e a Mesquita de Fatih.

As donas e nais dos Sultáns tamén contribuíron á construción de mesquitas e varias destas, tanto no lado europeo como no asiático da cidade, teñen o nome Mesquita do Sultán Valide, para simbolizar que foron construídos conforme ás ordes da nai do Sultán.

As ordes sufíes, tan estendidas no mundo islámico de entón, tiñan a numerosos discípulos que participaran na conquista da cidade e trasladáronse para instalarse na capital. Durante tempos do Imperio Otomán máis de 100 Tekkes (centros de reunión e retiro ao xeito dos mosteiros cristiáns nos que se celebraban rituais sufíes) estaban activos tan só en Istambul.

Moitos destes Tekkes aínda perviven no día de hoxe, uns en forma de mesquitas outros como museos, como Jerrahi Tekke en Fatih, as mesquitas de Sünbül Efendi e Ramazan Efendi o Gálata Mevlevihane en Beyoğlu, Yahya Efendi Tekke en Beşiktaş e Bektaşi Tekke en Kadıköy que na actualidade é empregada por musulmáns Alevíes como unha Cemevi. Un elemento pintoresco da paisaxe de certas zonas da cidade de Istambul, que aínda pervive hoxe en día, son as Türbes, características tumbas do período otomán.

A República de Turquía

Cando a República de Turquía foi establecida por Mustafa Kemal Atatürk o 29 de outubro de 1923, a capital foi trasladada de Constantinopla a Ankara. İstanbul adoptouse como nome oficial en 1930. Nos primeiros anos da república, Istambul foi pasada por alto en favor da nova capital Ankara, pero durante a década dos anos 50 e 60 Istambul someteuse ao gran cambio estrutural. A cidade, no seu día cunha numerosa e próspera comunidade grega, herdeiros das orixes gregas da cidade, diminuíu logo dos acontecementos do 6 e o 7 de setembro de 1955, nos que unha turba atacou e asaltou as comunidades armenia, grega e xudía da cidade, sen lamentar moitos danos persoais, aínda que un gran número de gregos abandonaron os seus fogares e viaxaron á veciña Grecia.

Na década de 1960 o goberno de Adnan Menderes procurou desenvolver o país no seu conxunto, e foron construídas novas autoestradas e redes de estradas así como fábricas en todo o país. Unha moderna rede viaria foi construída en Istambul, pero nalgúns casos, lamentablemente, a expensas da derriba de edificios históricos no interior da cidade.

En 1963 asinouse o Acordo de Ankara, que constitúe o primeiro paso do país no seu proceso de integración na Comunidade Económica Europea (posteriormente, na Unión Europea).

Durante os anos 70 a poboación de Istambul comezou a medrar rapidamente no momento en que a xente de Anatolia emigrou á cidade para atopar emprego en moitas das novas fábricas construídas nos arredores da cidade. Este brusco e repentino aumento da poboación provocou unha explosión inmobiliaria, a construción de edificios non se detivo (algúns de mala calidade sofren danos cos frecuentes terremotos que golpean a cidade). Durante este crecemento desmedido moitos lugares situados antes na periferia da cidade foron absorbidos pola gran metrópole de Istambul. A maioría dos turcos que viviron en Istambul nesas décadas aínda poden recordar como os distritos da cidade como Maltepe, Kartal, Pendik e outros eran campos verdes. Outras áreas como Tuzla non eran máis que unha vila costeira.

Other Languages
Аҧсшәа: Асҭампыл
Acèh: Éseutamu
адыгабзэ: Истамбыл
Afrikaans: Istanboel
Akan: Istanbul
Alemannisch: Istanbul
አማርኛ: ኢስታንቡል
aragonés: Istambul
العربية: إسطنبول
অসমীয়া: ইষ্টানবুল
asturianu: Estambul
azərbaycanca: İstanbul
تۆرکجه: ایستانبول
башҡортса: Истанбул
Bali: Istanbul
Boarisch: Istanbul
žemaitėška: Stambols
беларуская: Стамбул
беларуская (тарашкевіца)‎: Стамбул
български: Истанбул
भोजपुरी: इस्तांबुल
bamanankan: Istanbul
brezhoneg: Istanbul
bosanski: Istanbul
буряад: Истанбул
català: Istanbul
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Istanbul
нохчийн: Истмала
Cebuano: Estambul
کوردی: ئەستەمبوڵ
qırımtatarca: İstanbul
čeština: Istanbul
kaszëbsczi: Sztambùl
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Цѣсар҄ь Градъ
Чӑвашла: Стамбул
Cymraeg: Istanbul
dansk: Istanbul
Deutsch: Istanbul
Zazaki: Estamol
dolnoserbski: Istanbul
डोटेली: इस्तानबुल
English: Istanbul
Esperanto: Istanbulo
español: Estambul
eesti: İstanbul
euskara: Istanbul
estremeñu: Estambul
فارسی: استانبول
suomi: Istanbul
Võro: Istanbul
Na Vosa Vakaviti: Istanbul
føroyskt: Istanbul
français: Istanbul
arpetan: Istanbul
Nordfriisk: Istanbul
furlan: Istanbul
Frysk: Istanbûl
Gaeilge: Iostanbúl
Gagauz: İstanbul
Gàidhlig: Istanbul
Gaelg: İstanbul
Hausa: Istanbul
客家語/Hak-kâ-ngî: Istanbul
עברית: איסטנבול
हिन्दी: इस्तांबुल
Fiji Hindi: Istanbul
hrvatski: Istanbul
hornjoserbsce: Istanbul
Kreyòl ayisyen: Istanboul
magyar: Isztambul
հայերեն: Ստամբուլ
Արեւմտահայերէն: Իսթանպուլ
interlingua: Istanbul
Bahasa Indonesia: Istanbul
Interlingue: Istanbul
Ilokano: Istanbul
ГӀалгӀай: Истмале
íslenska: Istanbúl
italiano: Istanbul
Patois: Istanbul
Jawa: Istanbul
ქართული: სტამბოლი
Qaraqalpaqsha: İstanbul
Taqbaylit: Istambul
Адыгэбзэ: Истамбыл
Kabɩyɛ: Isitambuli
Gĩkũyũ: İstanbul
қазақша: Ыстанбұл
kalaallisut: Istanbul
한국어: 이스탄불
къарачай-малкъар: Истанбул
kurdî: Stembol
kernowek: Istanbul
Кыргызча: Стамбул
Ladino: Estambol
Lëtzebuergesch: Istanbul
лакку: Истамбул
лезги: Истамбул
Lingua Franca Nova: Istanbul
Limburgs: Istanboel
lumbaart: Istanbul
lingála: Istanbul
لۊری شومالی: استانبول
lietuvių: Stambulas
latviešu: Stambula
मैथिली: इस्तानबुल
мокшень: Истанбул
Malagasy: Istanbul
олык марий: Стамбул
Minangkabau: Istanbul
македонски: Истанбул
മലയാളം: ഇസ്താംബുൾ
монгол: Стамбул
मराठी: इस्तंबूल
кырык мары: Стамбул
Bahasa Melayu: Istanbul
မြန်မာဘာသာ: အစ်စတန်ဘူလ်မြို့
эрзянь: Стамбул ош
مازِرونی: استامبول
Dorerin Naoero: Istanbul
Nedersaksies: Istanboel
नेपाली: इस्तानबुल
नेपाल भाषा: इस्तान्बुल
Nederlands: Istanboel
norsk nynorsk: Istanbul
norsk: Istanbul
Novial: Istanbul
Chi-Chewa: Istanbul
occitan: Istambol
Livvinkarjala: Istanbul
Ирон: Стамбул
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਸਤਾਨਬੁਲ
Picard: Istamboul
Norfuk / Pitkern: Istanbul
polski: Stambuł
Piemontèis: Istanbul
پنجابی: استمبول
پښتو: استنبول
português: Istambul
Runa Simi: Istanbul
rumantsch: Istanbul
română: Istanbul
tarandíne: Istanbul
русский: Стамбул
русиньскый: Істанбул
Kinyarwanda: Istanbul
саха тыла: Истанбул
sardu: Istanbul
sicilianu: Istanbul
Scots: Istanbul
سنڌي: استنبول
davvisámegiella: Istanbul
srpskohrvatski / српскохрватски: Istanbul
Simple English: Istanbul
slovenčina: Istanbul
slovenščina: Carigrad
Soomaaliga: Istanbuul
shqip: Stambolli
српски / srpski: Истанбул
svenska: Istanbul
Kiswahili: Istanbul
ślůnski: Stambuł
తెలుగు: ఇస్తాంబుల్
tetun: Istanbul
тоҷикӣ: Истанбул
Türkmençe: Stambul
Tagalog: Istanbul
Türkçe: İstanbul
татарча/tatarça: Истанбул
chiTumbuka: Istanbul
тыва дыл: Истaнбул
удмурт: Стамбул
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Istanbul
українська: Стамбул
اردو: استنبول
oʻzbekcha/ўзбекча: Istanbul
vèneto: Istanbul
vepsän kel’: Stambul
Tiếng Việt: Istanbul
Volapük: İstanbul
Winaray: Istanbul
მარგალური: სტამბოლი
ייִדיש: סטאמבול
Yorùbá: Istanbul
Zeêuws: Istanbul
中文: 伊斯坦堡
Bân-lâm-gú: İstanbul
粵語: 伊斯坦堡