Israel

Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Estado de Israel
מְדִינַת יִשְׂרָאֵל
Medīnat Yisrā'el
دَوْلَة إِسْرَائِيل
Dawlat Isrā'īl
Bandeira de Israel
Emblema de Israel
BandeiraEmblema
ISR orthographic.svg

Capital
 Poboación
Xerusalén1
865 721 (2016)
Cidade máis poboadaXerusalén
Linguas oficiaisHebreo e árabe
Forma de gobernoDemocracia parlamentar
Presidente
Primeiro Ministro
Reuven Rivlin
Benjamin Netanyahu
 • Declarada14 de maio de 1948
SuperficiePosto 151º
 • Total22 072 km²
 • % auga2%
Fronteiras1 017 km
Costas273 km
PoboaciónPosto 97º
 • Total8 748 600 [1][nota 1] hab.
 • Densidade392,0 hab./km²
PIB (nominal)Posto 41º
 • Total (2011)245 266 millóns US$
 • per cápita32 297 US$
PIB (PPA)Posto 50º
 • Total (2011)US$ 235.446 millóns
 • per cápita31 004 US$
MoedaNovo shekel (₪, ILS)
IDH (2010)0,872 (15º) – Moi Alto
XentilicioIsraelí[2] ou israelita[3]
Fuso horarioIST (UTC+2)
 • Horario de veránIDT (UTC+3)
Dominio de Internet.il
Prefixo telefónico+972
Prefixo radiofónico4XA-4XZ, 4ZA-4ZZ
Código ISO376 / ISR / IL
Membro de: ONU, CPI, COE, OMC, OSCE, FMI
1 Excluíndo os Altos do Golán e Xerusalén Leste.
2 A poboación inclúe a tódolos residentes permanentes en Israel, os Altos do Golán e Xerusalén Leste. Tamén inclúe aos cidadáns israelís que viven en Cisxordania. Exclúe á poboación non israelí de Cisxordania e a Faixa de Gaza.

O Estado de Israel (hebreo: מדינת ישראל, transliteración: Medinat Yisra'el; Árabe: دولة اسرائيل, transliteración: Daulat Isra'il) é un país no Oriente Medio (oeste de Asia, no chamado 'crecente fértil'), situado na costa oriental do mar Mediterráneo. É unha democracia parlamentaria e legalmente un estado xudeu.[4] Fai fronteira co Líbano ao norte, con Siria ao nordeste, con Xordania e Cisxordania ao leste, con Exipto e a faixa de Gaza ao suroeste, e co golfo de Aqaba (no mar Vermello) ao sur.[nota 2] O Mediterráneo bordéao polo seu oeste, e entre Xordania e Exipto sae uns poucos quilómetros ó golfo de Aqaba, extensión do mar Vermello (tamén chamado golfo de Eilat). Igualmente, ten costa co mar Morto (mar interior). Xeograficamente, contén diversas características dentro do seu relativamente pequeno territorio[6][7] Israel defínese como un "Estado xudeu e democrático" nas súas Leis Básicas e é o único Estado de maioría xudía do mundo.[8]

Despois dunha resolución da Asemblea Xeral das Nacións Unidas o 29 de novembro de 1947, recomendando a adhesión e introdución do Plan de Partición de Palestina para substituír o Mandato Británico, o 14 maio de 1948, David Ben-Gurion, o xefe-executivo da Organización Sionista Mundial[nota 3] e presidente da Axencia Xudaica para Palestina, declarou o estabelecemento dun Estado Xudeu en Eretz Israel, a ser coñecido como o Estado de Israel, unha entidade independente do control británico.[9][10][11] As nacións árabes veciñas invadiron o recentemente creado país ao día seguinte, en apoio aos árabes palestinos. Israel, dende aquela, levou a cabo varias guerras cos Estados árabes circundantes,[12] no transcurso das cales ocupou os territorios de Cisxordania, península do Sinaí, faixa de Gaza e altos do Golán. Partes desas áreas ocupadas, incluíndo Xerusalén Oriental, foron anexionadas por Israel, mais a fronteira coa veciña Cisxordania aínda non foi definida de forma permanente.[13][14][15][16][17] Israel asinou tratados de paz con Exipto e Xordania, porén os esforzos para solucionar o conflito israelí-palestino ata agora non deron como resultado a paz.

O centro financeiro de Israel é Tel Aviv,[18] mentres que Xerusalén é a cidade máis populosa do país e súa capital[nota 4] (aínda que non sexa recoñecida como tal pola comunidade internacional). A poboación israelí, conforme o definido pola Oficina Central de Estatísticas de Israel, foi estimada en 2017 en 8.758.600[1] habitantes, dos cales un 74.8% eran xudeus. Os árabes constitúen a segunda maior etnia do país, cun 20.8% de habitantes, incluíndo aos árabes de Xerusalén Leste.[19] A gran maioría dos árabes israelís son musulmáns sunnitas, incluíndo un número significativo de beduínos do Negev semi-sedentarios, o resto son cristiáns e drusos. Outras minorías inclúen varias denominacións étnicas e etno-relixiosas, como os circasianos, samaritanos e maronitas, entre outros.

Israel é unha democracia representativa cun sistema parlamentario, representación proporcional e sufraxio universal.[20][21] O primeiro ministro serve como xefe de goberno e o Knesset como o corpo lexislativo unicameral do país. Israel ten unha das máis altas expectativas de vida do mundo[22] e é considerado un país desenvolvido, sendo membro da OCDE e da ONU.[23] O seu produto interno bruto (PIB) nominal foi o 37º maior do mundo en 2014,[24] mentres que o país ten o nivel de vida máis alto de Oriente Medio.[25] No entanto, organizacións como Amnistía Internacional e Human Rights Watch teñen sido críticas coas políticas de Israel en relación aos palestinos, mentres que o goberno dos Estados Unidos[26] e algúns países de Europa, como o Reino Unido e Alemaña, xeralmente apoian a Israel bélica e financeiramente.[27]

Etimoloxía

O primeiro rexistro histórico coñecido do termo Israel aparece na Estela de Merenptah, un monumento que celebra as vitorias militares do faraón Merenptah, datado a finais do século XIII a.C.[28] O nome Israel é o único precedido polo determinante para pobo, sinalando a súa distinción en relación ás poboacións das cidades-Estado presentes na mesma inscrición, o que suxire unha identidade contrastante coa dos seus veciños.[29]

Existe consenso entre os estudosos en derivar Israel a partir dunha forma verbal semita occidental como śārâ (loitar, prevalecer, reinar [con]), e do elemento teofórico El ("Deus"), o que indica que a designación pode ter partido do propio pobo que a usou, podéndose supoñer que compartira unha identidade cultural e unha noción común de relixiosidade (culto a El), así como, quizais, unha propensión á guerra.[30]

A tradición xudía dáo como acrograma hebreo das iniciais dos patriarcas e matriarcas, dos cales se orixinou o pobo de Israel: Isaac e Xacob (י), Sara (ש), Rebeca e Raquel (ר), Abraham (א), Lea (ל). A súa etimoloxía é suxerida na pasaxe do Xénese 32:28, na cal Xacob loita contra un anxo de Deus e o vence, despois do que recibe de Deus o nome de Israel. O nome contería así, o significado para a realización dun pacto entre Deus e Israel, mantendo a memoria e identidade do pobo a través dos tempos, e definindo as regras da súa relación co divino.[31]

O actual país foi chamado Medinat Yisrael, ou Estado de Israel, despois de seren rexeitadas outras propostas como Eretz Israel ("Terra de Israel"), Sión e Xudea.[32] O uso do termo hebreo israelí para se referir a un cidadán de Israel foi decidido polo goberno do país despois da independencia e anunciado polo entón ministro de Relacións Exteriores de Israel, Moshe Sharett.[33]

Other Languages
Acèh: Israèl
адыгабзэ: Исраил
Afrikaans: Israel
Alemannisch: Israel
አማርኛ: እስራኤል
aragonés: Israel
Ænglisc: Israhēl
العربية: إسرائيل
ܐܪܡܝܐ: ܐܝܣܪܐܝܠ
مصرى: اسرائيل
অসমীয়া: ইজৰাইল
asturianu: Israel
авар: Исраил
azərbaycanca: İsrail
تۆرکجه: ايسرائيل
башҡортса: Израиль
Boarisch: Israel
žemaitėška: Izraelis
Bikol Central: Israel
беларуская: Ізраіль
беларуская (тарашкевіца)‎: Ізраіль
български: Израел
भोजपुरी: इजराइल
bamanankan: Israil
বাংলা: ইসরায়েল
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: ইসরাইল
brezhoneg: Israel
bosanski: Izrael
буряад: Израиль
català: Israel
Chavacano de Zamboanga: Israel
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ī-sáik-liĕk
нохчийн: Израиль
Cebuano: Israel
ᏣᎳᎩ: ᎢᏏᎵᏱ
کوردی: ئیسرائیل
corsu: Israele
qırımtatarca: İsrail
čeština: Izrael
kaszëbsczi: Izrael
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їꙁдраил҄ь
Чӑвашла: Израиль
Cymraeg: Israel
dansk: Israel
Deutsch: Israel
Zazaki: İsrail
dolnoserbski: Israel
डोटेली: इजरायल
ދިވެހިބަސް: އިސްރާއީލު
Ελληνικά: Ισραήλ
English: Israel
Esperanto: Israelo
español: Israel
eesti: Iisrael
euskara: Israel
estremeñu: Israel
فارسی: اسرائیل
suomi: Israel
Võro: Iisrael
Na Vosa Vakaviti: Isireli
føroyskt: Ísrael
français: Israël
arpetan: Israèl
Nordfriisk: Israel
Frysk: Israel
Gaeilge: Iosrael
Gagauz: İsrail
贛語: 以色列
Gàidhlig: Iosrael
Avañe'ẽ: Israel
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: इस्राएल
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌹𐍃𐍂𐌰𐌴𐌻
ગુજરાતી: ઈઝરાયલ
Gaelg: Israel
Hausa: Isra'ila
客家語/Hak-kâ-ngî: Yî-set-lie̍t
Hawaiʻi: ʻIseraʻela
עברית: ישראל
हिन्दी: इज़राइल
Fiji Hindi: Israel
hrvatski: Izrael
hornjoserbsce: Israel
Kreyòl ayisyen: Izrayèl
magyar: Izrael
հայերեն: Իսրայել
interlingua: Israel
Bahasa Indonesia: Israel
Interlingue: Israel
Igbo: Israel
Ilokano: Israel
ГӀалгӀай: Жугтече
Ido: Israel
íslenska: Ísrael
italiano: Israele
日本語: イスラエル
Patois: Izrel
la .lojban.: brogu'e
Basa Jawa: Israèl
ქართული: ისრაელი
Qaraqalpaqsha: İzrail
Taqbaylit: Israyil
Адыгэбзэ: Исраел
Kabɩyɛ: Izrɛɛlɩ
Kongo: Israel
Gĩkũyũ: Israel
қазақша: Израиль
kalaallisut: Israel
ភាសាខ្មែរ: អ៊ីស្រាអែល
ಕನ್ನಡ: ಇಸ್ರೇಲ್
한국어: 이스라엘
Перем Коми: Исраэль
Ripoarisch: Israel
kurdî: Îsraêl
коми: Израиль
kernowek: Ysrael
Кыргызча: Израиль
Latina: Israël
Ladino: Israel
Lëtzebuergesch: Israel
лезги: Израиль
Lingua Franca Nova: Israel
Limburgs: Israël
Ligure: Isræ
lumbaart: Israel
lingála: Israel
لۊری شومالی: اٛسرائيل
lietuvių: Izraelis
latviešu: Izraēla
मैथिली: इजरायल
мокшень: Израиль
Malagasy: Isiraely
Māori: Iharaira
македонски: Израел
മലയാളം: ഇസ്രയേൽ
монгол: Израиль
मराठी: इस्रायल
Bahasa Melayu: Israel
Malti: Iżrael
Mirandés: Eisrael
မြန်မာဘာသာ: အစ္စရေးနိုင်ငံ
مازِرونی: اسرائیل
Dorerin Naoero: Iteraer
Napulitano: Israele
Plattdüütsch: Israel
Nedersaksies: Israël
नेपाली: इजरायल
नेपाल भाषा: इजरायल
Nederlands: Israël
norsk nynorsk: Israel
norsk: Israel
Novial: Israel
Sesotho sa Leboa: Israel
occitan: Israèl
Livvinkarjala: Izrail
Oromoo: Isiraa'el
ଓଡ଼ିଆ: ଇସ୍ରାଏଲ
Ирон: Израиль
ਪੰਜਾਬੀ: ਇਜ਼ਰਾਇਲ
Kapampangan: Israel
Papiamentu: Israel
Pälzisch: Israel
पालि: इस्रैल
Norfuk / Pitkern: Esrail
polski: Izrael
Piemontèis: Israel
پنجابی: اسرائیل
Ποντιακά: Ισραήλ
پښتو: اسرائيل
português: Israel
Runa Simi: Israyil
Romani: Israel
română: Israel
armãneashti: Israel
tarandíne: Isdraele
русский: Израиль
русиньскый: Ізраіль
Kinyarwanda: Isirayeli
संस्कृतम्: इजराइल
саха тыла: Исраил
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱤᱡᱽᱨᱟᱭᱮᱞ
sardu: Israele
sicilianu: Israeli
Scots: Israel
davvisámegiella: Israel
srpskohrvatski / српскохрватски: Izrael
Simple English: Israel
slovenčina: Izrael
slovenščina: Izrael
Gagana Samoa: Isalaeru
chiShona: Israel
Soomaaliga: Israaiil
shqip: Izraeli
српски / srpski: Израел
Sranantongo: Israel
SiSwati: Ka-Israyeli
Seeltersk: Israel
Basa Sunda: Israél
svenska: Israel
Kiswahili: Israel
ślůnski: Izrael
தமிழ்: இசுரேல்
ತುಳು: ಇಸ್ರೇಲ್
తెలుగు: ఇజ్రాయిల్
tetun: Izraél
тоҷикӣ: Исроил
Türkmençe: Ysraýyl
Tagalog: Israel
Tok Pisin: Israel
Türkçe: İsrail
татарча/tatarça: Исраил
chiTumbuka: Israel
удмурт: Израиль
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىسرائىلىيە
українська: Ізраїль
اردو: اسرائیل
oʻzbekcha/ўзбекча: Isroil
vèneto: Israełe
vepsän kel’: Izrail'
Tiếng Việt: Israel
West-Vlams: Israël
Volapük: Yisraelän
Winaray: Israel
Wolof: Israayil
吴语: 以色列
მარგალური: ისრაელი
ייִדיש: ישראל
Yorùbá: Ísráẹ́lì
Vahcuengh: Israel
Zeêuws: Israël
中文: 以色列
文言: 以色列
Bân-lâm-gú: Í-sek-lia̍t
粵語: 以色列
isiZulu: Isreyili