Alfabeto latino
English: Latin script

Escrita latina
Latin alphabet.svg
Tipoalfabeto
LinguasMaioría das linguas indoeuropeas
Período de usodende ± 700 a. C. ata o tempo presente
SituaciónEn uso
Sistemas
Sistemas correlatosAlfabeto armenio
Alfabeto copto
Alfabeto cirílico
Alfabeto rúnico
Alfabeto xeorxiano
Código ISO 15924Latn, 215
Dirección da escritaEsquerda a dereita
Historia do alfabeto

Idade de Bronce Medio ss –XIX - -XV

Meroítico s. –III.

O alfabeto latino é o alfabeto que se emprega maioritariamente para escribir as linguas de Europa occidental así como nos países que foron colonizados polos europeos. É, en competencia co alfabeto cirílico e, en menor medida, o alfabeto grego, a escrita occidental por defecto e agora - en razón da importancia económica e cultural dos países que a utilizan (como os Estados Unidos) - unha escrita internacional: pódense atopar palabras escritas en letras latinas nas rúas do Xapón ou nas de Exipto.

Chámase así a este alfabeto porque era, en orixe, o empregado polos romanos para escribiren a súa lingua, o latín.

Letras

O alfabeto latino, como a maioría dos xurdidos do alfabeto grego distingue dúas grafías para cada grafema (ou letra), unha chamada minúscula e outra capital. Na maioría dos casos, cada letra posúe as dúas variantes. Hai algunhas excepcións, como a letra ß (eszett; utilizada en alemán e outrora noutras linguas), que, en capitais, é substituída por SS.

A expansión – tanto xeográfica como temporal – deste alfabeto fai del un dos máis ricos en variantes nacionais. Así:

  • cada lingua dada utiliza un xogo máis ou menos completo de letras fundamentais;
  • cada unha pode posuir letras modificadas que se lle engaden;
  • entre as letras modificadas, algunhas son consideradas, segundo as linguas como letras á parte ou como variantes doutra letra.

Por exemplo, os alfabetos utilizados para o francés e para o galego non son idénticos (así, a letra ç non se emprega en galego e o francés, pola contra, utiliza á), por moito que os dous poidan ser retrotraídos ao alfabeto latino. Polo tanto, non sería falso falarmos dun alfabeto francés e dun alfabeto galego.

Como se ve, non existe un alfabeto latino fixo e constante; porén é posíbel illar os grafemas fundamentais utilizados na maioría das linguas: son os do alfabeto orixinario máis j e u así como w:

Grafemas fundamentais

Capitais ou Maiúsculas
A B C D E F G H I J K L M
N O P Q R S T U V W X Y Z
Minúsculas
a b c d e f g h i j k l m
n o p q r s t u v w x y z

Nome das letras

Entre as innovacións do alfabeto latino en relación co seu modelo (indirecto) grego, pódese contar o nome das letras. En efecto, mentres que as letras gregas levan nomes sen sentido na súa lingua (pois herdárono directamente das linguas semíticas) e sobre todo, polisilábicos (alfa, beta, gamma, delta) en latín son monosílabos.

Os romanos, en efecto, non tentaron dar un nome real ás súas letras: designábanas tal e como se pronunciaban, cousa que só podía funcionar ben coas non oclusivas ou continuas e as vogais (que probabelmente se pronunciaban longas). Atópanse xa que logo dous tipos de letras (cinguirémonos aquí ás letras puramente latinas que non ofrecen dificultades de interpretación):

  • as pronunciábeis sen apoio: as vogais /aː/, /eː/, /iː/, /oː/, /uː/ e as continuas /fː/, /lː/, /mː/, /rː/ e /sː/ (dicíase pois « a consoante /ffff/ » prolongando o tanto como fose necesario);
  • as que debían articularse cunha vogal de apoio, /e/ entre os romanos: /beː/, /keː/ (letra c), /deː/, /geː/, /kaː/ (letra k, que en orixe se empregaba ante a ou unha consoante, que só se conservou en escasas palabras), /peː/, /kuː/ (letra q, que só se emprega ante u) etc.

De aí vén a maneira que temos hoxe na maioría das linguas modernas de designarmos as letras do alfabeto latino.

Extensión dos grafemas fundamentais

Os límites intrínsecos a este alfabeto, relativamente limitado en número de signos diferentes, foron superados rapidamente cando pasou a usarse para transcribir outras linguas cun sistema fonolóxico diferente do do latín. Por exemplo, o alfabeto latino orixinario non permitía notar o son [ʃ] de xogo. Na actualidade cada vez é máis frecuente que a transcrición ou a transliteración dunha escritura non latina se faga mediante letras latinas (que dan unha grande parte dos caracteres do Alfabeto Fonético Internacional e doutros). Fálase neste caso dunha romanización. Finalmente, numerosas linguas que quedaran sen escrita adoptaron o alfabeto latino, como é o caso das linguas de África, que poden seguir o alfabeto pan-nixeriano ou o alfabeto internacional de Niamey.

Para adaptar o alfabeto latino a estas situacións os escribas medievais e os impresores do Renacemento atoparon distintas solucións, moitas delas vixentes hoxe en día.

Diacríticos

Emprego de sinais diacríticos sobre letras fundamentais para modificar o seu valor. O galego, o portugués e o castelán empregan o til ( ã, ñ ), o catalán o punto medio ( ll fronte a ŀl ) e varias linguas eslavas o trazo (ł ), o ogonek (ą ), o háček ( ř ) ou o kroužek ( ů ).

Algunhas letras baseadas na inclusión dun diacrítico teñen hoxe unha entidade diferenciada coma o ð do islandés ou o ŋ (n con gancho), que se emprega en diversas linguas, como o saami e en numerosas linguas de África ( basa, bambara, wolof, fula, dinka, éfik, ewe, gã, kpellé ou mendé).

Letras suplementarias

A invención de letras suplementarias, xurdidas de variantes contextuais ou de variantes propias a unha grafía medieval particular, principalmente, entre as que algunhas son agora consideradas como fundamentais coma o w. Outras letras foron préstamos doutras escritas, coma o ƿ e o ȝ empregados en inglés medieval e o þ do islandés, procedentes do rúnico ou as letras derivadas do alfabeto grego que aparecen no Alfabeto Fonético Internacional e no alfabeto africano de referencia.

Ata o século XIX empregouse en todas as linguas con escrita latina o s longo ( ſ ).

Ligaduras

Artigo principal: Ligadura (tipografía).

Outra forma de crear novas letras é ligando dúas xa existentes. É o caso do ß alemán e do æ que aparece en varias linguas, coma o islandés.

Dígrafos

Artigo principal: Dígrafo.

En ocasións empréganse dígrafos ou digramas para representar un único son, como ch, sh ou cz.

Alfabeto galego

Artigo principal: Alfabeto galego.

O galego escríbese co alfabeto latino. O alfabeto galego está composto por 23 letras e 6 dígrafos.

Other Languages
Afrikaans: Latynse alfabet
aragonés: Alfabeto latín
asturianu: Alfabetu llatín
azərbaycanca: Latın qrafikası
башҡортса: Латин алфавиты
žemaitėška: Luotīnėšks rašts
Bikol Central: Iskriturang Latin
беларуская: Лацінскі алфавіт
беларуская (тарашкевіца)‎: Лацінскі альфабэт
български: Латиница
bosanski: Latinica
буряад: Лата үзэг
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Lá-dĭng cê-mō̤
нохчийн: Латинан абат
qırımtatarca: Latin elifbesi
čeština: Latinka
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Латиньска аꙁъбоукꙑ
Ελληνικά: Λατινική γραφή
English: Latin script
Esperanto: Latina alfabeto
español: Alfabeto latino
français: Alphabet latin
Nordfriisk: Latiinsk alfabeet
贛語: 拉丁字母
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Romi Lipiecho Fuddar
客家語/Hak-kâ-ngî: Lâ-tên sṳ-mû
हिन्दी: रोमन लिपि
Fiji Hindi: Roman akchhar
hrvatski: Latinica
interlingua: Alphabeto latin
Bahasa Indonesia: Alfabet Latin
italiano: Alfabeto latino
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐃᓕᓴᐅᑎᒃ
日本語: ラテン文字
la .lojban.: latmo lerfu
Taqbaylit: Agemmay alatini
ភាសាខ្មែរ: អក្សរឡាតាំង
한국어: 로마자
къарачай-малкъар: Латин алфавит
Lëtzebuergesch: Laténgescht Alphabet
Limburgs: Latiens sjrif
lumbaart: Abecee latin
Basa Banyumasan: Alfabet Latin
македонски: Латиница
монгол: Латин үсэг
Bahasa Melayu: Abjad Rumi
Nedersaksies: Latainse alfabet
नेपाली: रोमन लिपि
Nederlands: Latijns schrift
norsk nynorsk: Det latinske alfabetet
Nouormand: Alphabet latin
occitan: Alfabet latin
Piemontèis: Alfabet latin
پنجابی: لاطینی لپی
português: Alfabeto latino
romani čhib: Latinikano lekhipen
română: Alfabetul latin
davvisámegiella: Latiinnalaš alfabehta
srpskohrvatski / српскохрватски: Latinica
Simple English: Latin script
slovenčina: Latinské písmo
slovenščina: Latinica
Soomaaliga: Farta laatiinka
српски / srpski: Латиница
Türkçe: Latin alfabesi
татарча/tatarça: Latin älifbası
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: لاتىن ئەلىڧبەسى
українська: Латинська абетка
oʻzbekcha/ўзбекча: Lotin alifbosi
vepsän kel’: Latinan kirjamišt
Tiếng Việt: Bảng chữ cái Latinh
吴语: 拉丁字母
хальмг: Латин бичиг
中文: 拉丁字母
文言: 拉丁字母
Bân-lâm-gú: Lô-má-jī
粵語: 拉丁字母