Dieren

Dieren
Biodiversiteit fan it bisteryk.
Biodiversiteit fan it bisteryk.
Taksonomy
domein:eukaryoaten (Eukaryota)
ryk:dieren (Animalia)
Linnaeus, 1758

De dieren of bisten (Latynske namme: Animalia) foarmje yn 'e taksonomyske yndieling fan libbene organismen in ryk, dat yn 'e mande mei de riken fan 'e planten (Plantae), skimmels (Fungi), protisten (Protista) en guon lytsere groepen organismen it domein of bopperyk fan 'e eukaryoaten (Eukaryota) opmakket. (De eukaryoaten steane dan wer op ien hichte mei de baktearjes (Bacteria) en de oerbaktearjes (Archaea).)

Dieren binne rjusellige organismen dy't foar it meastepart mobyl binne, wat sizze wol dat se har spontaan en ûnôfhinklik bewege kinne. Harren lichemsfoarm berikt op in beskaat stuit yn harren libben it punt dat it in fêste foarm kriget (ophâldt mei groeien), al binne der guon soarten dy't letter yn it libben in proses fan metamorfoaze trochmeitsje. Alle dieren binne heterotroof en moatte dus oare libbene (of deade) organismen opite om harsels fan enerzjy te foarsjen, dy't se frijmeitsje troch in reäksje mei soerstof. Biologysk sjoen is de minske gewoan ien fan 'e withoefolle bistesoarten.

Fan 'e measte groepen dy't tsjintwurdich ta de dieren rekkene wurde, geane de fossile (foar-)foarmen tebek oant de saneamde Kambryske Eksploazje, sa'n 542 miljoen jier lyn. De bekenste groepen bisten (dy't it bekendst binne om't de soarten dy't derta hearre it grutst fan stal binne) hearre ta de stamme fan 'e rêchstringdieren (Chordata) en dêrbinnen ta de ûnderstamme fan 'e wringedieren (Vertebrata). Dy groepen binne û.m. de sûchdieren, reptilen, fûgels, fisken en amfibyen. Oare grutte groepen binne de lidpoatigen (mei û.m. de ynsekten, spineftigen, kreefteftigen en tûzenpoatigen), de ferskate groepen wjirms, de weakdieren, de spûnsdieren en de kwabben.

It diereryk kin yn trije haadgroepen yndield wurde op grûn fan kompleksiteit en it al of net besitten fan beskate lichaamlike skaaimerken:

  • spûnsdieren (Parazoa)
  • muldieren (Mesazoa)
  • orgaandieren (Eumetazoa)

In yngeandere, taksonomyske ûnderferdieling wurdt hjirûnder jûn.

Klassifikaasje fan dieren

In skiifdiagram dêr't de ferdieling fan it bisteryk yn soarten op werjûn is. (De Arthropoda (ljochtblau) binne de lidpoatigen; de Mollusca (pears) binne de weakdieren; de Chordata (ljochtgrien) binne de rêchstringdieren.)
Klassifikaasje fan it Bisteryk
  • ryk bisten (Animalia)
    • ûnderryk middendieren (Mesozoa)
      • stamme inkelgeslachtsselligen (Monoblastozoa)
      • stamme rjochtbannigen (Orthonectida)
      • stamme rútdieren (Rhombozoa of Dicyemida)
    • ûnderryk echte dieren (Metazoa)
      • tuskenryk spûnsdieren (Parazoa)
        • stamme plakdieren (Placozoa)
        • stamme spûnzen (Porifera)
      • rangleas tuskentakson orgaandieren of weefseldieren (Eumetazoa)
        • tuskenryk radiaaldieren (Radiata)
          • stamme netteldieren (Cnidaria)
            • klasse blomdieren (Anthozoa)
            • ûnderstamme kwabdieren (Medusozoa)
              • klasse kubuskwabben (Cubozoa)
              • klasse kwabpolipen (Hydrozoa)
              • klasse rjupoatigen (Polypodiozoa)
              • klasse skiifkwabben (Scyphozoa)
              • klasse stâlkwabeftigen (Staurozoa)
            • klasse slymdieren (Myxozoa)
          • stamme ribkwabben (Ctenophora)
            • klasse Scleroctenophora
            • klasse tintakelleaze ribkwabben (Nuda)
            • klasse tintakelribkwabben (Tentaculata)
        • tuskenryk twasidigen (Bilateria)
          • rangleas tuskentakson riedseltermdieren (Xenocoelamorpha)
            • stamme riedselwjirms (Xenoturbellida)
            • boppestamme termleazen (Acoelomorpha)
              • stamme echte termleazen (Acoela)
              • stamme snoerhûdigen (Nemertodermata)
          • rangleas tuskentakson termdieren (Nephrozoa)
            • boppestamme nijmûnigen (Deuterostomata)
              • stamme rêchstringdieren (Chordata)
                • ûnderstamme manteldieren of sturtgorda's (Tunicata, foarhinne Urochordata)
                  • klasse mantelfiskjes (Appendicularia)
                  • klasse salpen (Thaliacea)
                  • klasse sekpipen (Ascidiacea)
                  • klasse sorberaten (Sorberacea)
                • ûnderstamme plasseleazen of kopgorda's (Cephalochordata)
                  • klasse lansetfiskjes (Leptocardii)
                • ûnderstamme wringedieren (Vertebrata)
                  • boppeklasse kaakleaze fisken (Agnatha)
                    • klasse Anaspida
                    • klasse Cephalaspidomorphi
                    • klasse Conodonta
                    • klasse Haikouellida
                    • klasse Myllokunmingiida
                    • klasse Pteraspidomorphi
                    • rangleas tuskentakson rûnmûnigen (Cyclostomata)
                    • klasse Thelodonti
                  • tuskenstamme kaakdieren (Gnathostomata)
                    • boppeklasse bienfiskeftigen (Osteichthyes)
                      • klasse kwastfinnigen (Sarcopterygii)
                      • klasse strielfinnigen (Actinopterygii)
                    • klasse kreakbienfisken (Chondrichthyes)
                    • klasse pânserfisken (Placodermi) †
                    • klasse stikelhaaien (Acanthodii) †
                    • boppeklasse fjouwerpoatigen (Tetrapoda)
                      • klasse amfibyen (Amphibia)
                      • rangleas tuskentakson sauropsiden (Sauropsida)
                      • rangleas tuskentakson synapsiden (Synapsida)
                        • klasse pelykosauriërs (Pelycosauria)
                        • rangleas tuskentakson terapsiden (Therapsida)
                          • rangleas tuskentakson teriodonten of bisttoskigen (Theriodontia)
                            • rangleas tuskentakson sûchdiereftigen (Mammaliaformes)
              • rangleas tuskentakson krûpwjirms (Ambulacraria)
                • stamme kraachdragers (Hemichordata)
                  • klasse ikelwjirms (Enteropneusta)
                  • klasse wjukearmigen (Pterobranchia)
                • stamme stikelhûdigen (Echinodermata)
                  • ûnderstamme Blastozoa
                    • klasse Blastoidea
                    • klasse Eocrinoidea
                    • klasse Paracrinoidea
                  • ûnderstamme echte stikelhûdigen (Echinozoa)
                    • klasse Helicoplacoidea
                    • klasse Ophiocistioidea
                    • klasse seekladden (Echinoidea)
                    • klasse seekomkommers (Holothuroidea)
                  • ûnderstamme seeleelje-eftigen (Crinozoa)
                    • klasse Edrioasteroidea
                    • klasse seeleeljes (Crinoidea)
                    • klasse Rhombifera
                    • klasse systoïden (Cystoidea) †
                  • ûnderstamme seeleppeleftigen (Homalozoa) †
                    • klasse Ctenocystoidea
                    • klasse Homostelea
                    • klasse Homoiostelea
                    • klasse Stylophora
                  • ûnderstamme seestjereftigen (Asterozoa)
                    • klasse seestjerren (Asteroidea)
                    • klasse slangestjerren (Ophiuroidea)
            • boppestamme oermûnigen (Protostomata)
              • stamme pylkwjirms (Chaetognatha)
              • rangleas tuskentakson ferfellingsdieren (Ecdysozoa)
                • rangleas tuskentakson hynstehierwjirms en rûnwjirms (Nematoida)
                  • stamme hynstehierwjirms (Nematomorpha)
                  • stamme rûnwjirms (Nematoda)
                • stamme korsetdieren (Loricifera)
                • rangleas tuskentakson lidpoatigen en sibben (Panarthropoda)
                  • stamme beardieren (Tardigrada)
                  • stamme Dinocaridida
                  • stamme ferwielwjirms (Onychophora)
                  • stamme lidpoatigen (Arthropoda)
                    • rangleas tuskentakson spindieren (Arachnomorpha)
                      • ûnderstamme Aglaspidida
                      • ûnderstamme Cheloniellida
                      • ûnderstamme gifkakigen (Chelicerata)
                        • klasse seeskorpioenen (Eurypterida) †
                        • klasse seespinnen (Pycnogonida)
                        • klasse spineftigen (Arachnida)
                        • klasse swurdsturteftigen (Merostomata)
                      • ûnderstamme grutliddigen (Megacheira) †
                      • ûnderstamme trilobiten (Trilobita) †
                    • ûnderstamme seispoatigen (Hexopoda)
                      • klasse binnenkakigen (Entognatha)
                      • klasse ynsekten (Insecta)
                    • ûnderstamme kreefteftigen (Crustacea)
                      • klasse hegere kreefteftigen (Malacostraca)
                      • klasse kaakpoatigen (Maxillopoda)
                      • klasse kiuwpoatkreeften (Branchiopoda)
                      • klasse ljedderkreeften (Remipedia)
                      • klasse mokselkreeften (Ostracoda)
                      • klasse strykizerkreeften (Cephalocarida)
                      • klasse Thylacocephala
                    • ûnderstamme tûzenpoatigen (Myriapoda)
                      • klasse krappoatigen (Pauropoda)
                      • klasse miljoenpoaten (Diplopoda)
                      • klasse tûzenpoaten (Chilopoda)
                      • klasse woarteltûzenpoaten (Symphyla)
                • stamme peniswjirms (Priapulida)
                • stamme stikelwjirms (Kinorhyncha)
              • rangleas tuskentakson platwjirmeftigen (Platyzoa)
                • rangleas tuskentakson echte platwjirmeftigen (Rouphozoa)
                  • stamme búkhierrigen (Gastrotricha)
                  • stamme platwjirms (Platyhelminthes)
                • rangleas tuskentakson toskplatwjirmeftigen (Gnathifera)
                  • stamme heakwjirms (Acanthocephala)
                  • stamme krânsdieren (Cycliophora)
                  • stamme lytstoskdieren (Micrognathozoa)
                  • stamme rêddieren (Rotifera)
                  • stamme toskmûlwjirms (Gnathostomulida)
              • rangleas tuskentakson kaamkrânsdieren (Lophotrochozoa)
                • rangleas tuskentakson kaamdieren (Trochozoa)
                  • stamme ringwjirms (Annelida)
                    • klasse boarstelwjirms (Polychaeta)
                    • klasse sealwjirms (Clitellata)
                      • ûnderklasse bloedsûgers (Hirudinea)
                      • ûnderklasse dauwjirmeftigen (Oligochaeta)
                      • ûnderklasse kreeftebloedsûgers (Branchiobdellida)
                    • klasse Machaeridia
                    • klasse slurfwjirms (Echiura)
                  • stamme snoerwjirms (Nemertea)
                    • klasse earmleaze snoerwjirms (Anopla)
                    • klasse earmsnoerwjirms (Enopla)
                  • stamme weakdieren (Mollusca)
                    • rangleas tuskentakson skulpdragende weakdieren (Conchifera)
                      • klasse Helcionelloida
                      • klasse inketfisken (Cephalopoda)
                      • klasse mûtsweakdieren (Monoplacophora)
                      • klasse Rostroconchia
                      • klasse slakken (Gastropoda)
                      • klasse toskskulpen (Scaphopoda)
                      • klasse twakleppigen (Bivalvia; foarh. Lamellibranchiata en Pelecypoda)
                    • rangleas tuskentakson stikelweakdieren (Aculifera)
                      • klasse krobslakken (Polyplacophora)
                        • ûnderklasse korsetkrobslakken (Neoloricata)
                        • ûnderklasse oerkorsetkrobslakken (Paleoloricata) †
                      • klasse plaatleaze stikelweakdieren (Aplacophora)
                        • ûnderklasse skyldpoatigen (Caudofoveata)
                        • ûnderklasse wjirmweakdieren (Solenogastres)
                • rangleas tuskentakson tentakelkrânsdieren (Lophophorata)
                  • rangleas tuskentakson earmpoatigen en hoefizerwjirms (Brachiozoa)
                    • stamme earmpoatigen (Brachiopoda)
                    • stamme hoefizerwjirms (Phoronida)
                  • stamme Hyolitha
                  • stamme moasdieren (Bryozoa)
                    • klasse neakenstrôtigen (Gymnolaemata)
                    • klasse smelstrôtigen (Stenolaemata)
                    • klasse tearstrôtigen (Phylactolaemata)
                  • stamme tsjelkwjirms (Entoprocta)
Other Languages
Acèh: Binatang
Afrikaans: Dier
Aymar aru: Uywa
Alemannisch: Tiere
አማርኛ: እንስሳ
aragonés: Animalia
Ænglisc: Dēor
العربية: حيوان
ܐܪܡܝܐ: ܚܝܘܬܐ
مصرى: حيوان
অসমীয়া: প্ৰাণী
asturianu: Animal
Atikamekw: Awesis
azərbaycanca: Heyvanlar
تۆرکجه: حئیوان
башҡортса: Хайуандар
Boarisch: Viecha
žemaitėška: Gīvē
Bikol Central: Hayop
беларуская: Жывёлы
беларуская (тарашкевіца)‎: Жывёлы
български: Животни
भोजपुरी: जानवर
Bislama: Animol
bamanankan: Bagan
বাংলা: প্রাণী
brezhoneg: Loen
bosanski: Životinje
буряад: Амитан
català: Animals
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Dông-ŭk
Cebuano: Mananap
Tsetsêhestâhese: Hova
ᏣᎳᎩ: ᎦᏂᏝᎢ
Cymraeg: Anifail
کوردی: گیانلەبەر
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐱᓯᐢᑭᐤ
čeština: Živočichové
Чӑвашла: Чĕрчун
dansk: Dyr
Deutsch: Tier
Zazaki: Heywan
Ελληνικά: Ζώο
English: Animal
Esperanto: Bestoj
español: Animalia
eesti: Loomad
euskara: Animalia
estremeñu: Animalia
فارسی: جانوران
Võro: Eläjäq
Na Vosa Vakaviti: Manumanu
føroyskt: Dýr
français: Animal
arpetan: Animâl
Nordfriisk: Diarten
Gaeilge: Ainmhí
贛語: 動物
Gàidhlig: Beathach
galego: Animais
Avañe'ẽ: Mymba
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌳𐌹𐌿𐍃
ગુજરાતી: પ્રાણી
Gaelg: Baagh
Hausa: Dabba
客家語/Hak-kâ-ngî: Thung-vu̍t
עברית: בעלי חיים
हिन्दी: प्राणी
հայերեն: Կենդանիներ
Fiji Hindi: Jaanwar
hrvatski: Životinje
Kreyòl ayisyen: Zannimo
magyar: Állatok
interlingua: Animal
Bahasa Indonesia: Hewan
Interlingue: Animal
ייִדיש: בעלי חיים
Iñupiak: Niġrun
Ilokano: Ayup
Ido: Animalo
Yorùbá: Ẹranko
íslenska: Dýr
italiano: Animalia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓂᕐᔪᑦ
日本語: 動物
Patois: Animal
la .lojban.: danlu
Basa Jawa: Sato kéwan
ქართული: ცხოველები
Qaraqalpaqsha: Haywanlar
Taqbaylit: Aɣersiw
Kongo: Kibulu
Кыргызча: Жаныбар
қазақша: Жануарлар
ភាសាខ្មែរ: សត្វ
ಕನ್ನಡ: ಪ್ರಾಣಿ
한국어: 동물
Перем Коми: Пода
कॉशुर / کٲشُر: جانور
Ripoarisch: Dier
kurdî: Heywan
kernowek: Enyval
Latina: Animalia
Lëtzebuergesch: Déiereräich
лакку: ХӀайван
лезги: Гьайванар
Limburgs: Bieste
Ligure: Animalia
lumbaart: Bestia
lingála: Nyama
ລາວ: ສັດ
lietuvių: Gyvūnai
latgaļu: Dzeivinīki
latviešu: Dzīvnieki
मैथिली: पशु
Basa Banyumasan: Kewan
Malagasy: Biby
олык марий: Янлык
မြန်မာဘာသာ: တိရစ္ဆာန်
Baso Minangkabau: Binatang
эрзянь: Ракшат
македонски: Животно
മലയാളം: ജന്തു
монгол: Амьтан
मराठी: प्राणी
Bahasa Melayu: Haiwan
Malti: Annimal
Mirandés: Animal
مازِرونی: حیوون
Nāhuatl: Yolcatl
Napulitano: Animale
Plattdüütsch: Deerter
Nedersaksies: Dieren
नेपाली: जनावर
नेपाल भाषा: पशु
Nederlands: Dierenrijk
norsk nynorsk: Dyr
norsk: Dyr
Novial: Animalia
Nouormand: Animâ
Diné bizaad: Naaldeehii
occitan: Animalia
Oromoo: Binensotta
ਪੰਜਾਬੀ: ਜੰਤੂ
Kapampangan: Animal
Deitsch: Gedier
पालि: Ariyasaccāni
polski: Zwierzęta
Piemontèis: Animalia
پنجابی: جانور
پښتو: ژوي
português: Animalia
Runa Simi: Uywa
rumantsch: Animals
Romani: Vasho
română: Regnul Animalia
armãneashti: Animalu
tarandíne: Regnum Animalia
русский: Животные
русиньскый: Быдла
Kinyarwanda: Inyamaswa
संस्कृतम्: जन्तवः
саха тыла: Харамай
sicilianu: Armali
Scots: Ainimal
srpskohrvatski / српскохрватски: Životinje
සිංහල: සත්තු
Simple English: Animal
slovenčina: Živočíchy
slovenščina: Živali
chiShona: Mhuka
Soomaaliga: Xayawaan
shqip: Kafsha
српски / srpski: Животиње
Sranantongo: Meti
Seeltersk: Dierte
Basa Sunda: Sato
svenska: Djur
Kiswahili: Mnyama
தமிழ்: விலங்கு
తెలుగు: జంతువు
тоҷикӣ: Ҳайвон
ไทย: สัตว์
ትግርኛ: እንስሳ
Türkmençe: Haýwanlar
Tagalog: Hayop
lea faka-Tonga: Monumanu
Tok Pisin: Abus
Türkçe: Hayvanlar
Xitsonga: Swiharhi
татарча/tatarça: Хайваннар
chiTumbuka: Vinyama
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ھايۋانات
українська: Тварини
اردو: جانور
oʻzbekcha/ўзбекча: Hayvonlar
Tshivenda: Phukha
Tiếng Việt: Động vật
West-Vlams: Bêesten (ryk)
Volapük: Nim
walon: Biesse
Winaray: Hayop
Wolof: Rab
吴语: 動物
isiXhosa: Isilwanyana
მარგალური: ჩხოლარეფი
Vahcuengh: Doenghduz
Zeêuws: Beêsten
中文: 动物
文言: 動物
粵語: 動物
Bân-lâm-gú: Tōng-bu̍t
isiZulu: Izilwane
डोटेली: प्राणी
ГӀалгӀай: Дийнаташ
Lingua Franca Nova: Animal