گوک‌ترک‌ها

گوک‌ترک‌ها
گستره خاقانات ترک در زمان‌های ابتدایی حکومتشان
گستره خاقانات ترک در زمان‌های ابتدایی حکومتشان
تاسیس
انحلال
۵۵۲
۷۷۴[۱]
حکومتقورولتای
 • خانبومین خان
ایستمی خان
مساحت
 • کل۶٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۲٬۳۰۰٬۰۰۰ مایل مربع)
زبان‌هاترکی باستان، سغدی

گوک‌ترکان (ترکی باستان:Old Turkic letter UK.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter U.svgOld Turkic letter T2.svg توروک یا Old Turkic letter UK.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter U.svgOld Turkic letter T2.svg Old Turkic letter K.svgOld Turkic letter U.svgOld Turkic letter UK.svg کؤک توروک یا Old Turkic letter K.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter U.svgOld Turkic letter T2.svg توروک. به معنای ترکان آسمانی) کنفدراسیونی عشایری متشکل از چندین قبیله ترک در آسیای میانه بود. این نام در منابع چینی به صورت 突厥 (چینی نوین: پین‌یین: Tūjué، وید جایلز: تو-چؤه T'u-chüeh، چینی میانه:dʰuət-kĭwɐt) آمده‌است. گؤک‌تورک‌ها به رهبری بومین خان توانستند پس از شکست دادن روران‌ها قدرت منطقه و همچنین سود و تجارت جاده ابریشم را که قبلاً بدست روران‌ها بود، بدست بگیرند.

خاندان آشینا، که رهبران گوک‌ترک‌ها بودند به احتمال زیاد خاندانی ایرانی‌تبار بودند که بعداً زبان ترکی اختیار کردند اما هنوز عنوان‌های ایرانی شاهی خود نظیر خاتون و یبغو (چپ‌گویه) را حفظ کردند.[۲] زبان‌شناسان و تاریخدانان متذکر می‌شوند که تقریباً تمامی عنوان‌های فرمان‌روایان در زبان ترکی اولیه از ریشه ایرانی هستند.[۳]

خاقان عنوانی مخصوص فرمانروایان ژوآن‌ژوآن بود و عنوان یبغو را گویا گوک‌ترک‌ها از کوشان‌ها به وام گرفتند و در اصل به هونها تعلق داشته‌است. در سال قیام بر ضد ژوآن‌ژوآن‌ها بومین خود را خاقان و برادر کوچک خود ایستمی را به عنوان یبغو نامید.[۴]

خانات ترک در اوج شان سال ۶۰۰:      Western Gokturk: Lighter area is direct rule, darker areas show sphere of influence.      Eastern Gokturk: Lighter area is direct rule, darker areas show sphere of influence.

در اواسط قرن پنجم میلادی، پس از برافتادن حکومت هونها، خاندان آشینا به منطقه کوهستانی آلتای (واقع در مرز مغولستان و قزاقستان کنونی) مهاجرت کردند و به خدمت دولت ژوژوان مغول درآمدند. در سال ۵۴۶ به دنبال شورش برخی قبایل ترک‌زبان، دودمان آشینا به سرکردگی بومین خان آنان را سرکوب کرد و چون به پاداشی که انتظارش را داشتند نرسیدند به خود ژوژوان‌ها حمله کردند. بومین خان پس از درهم شکستن حکومت مغول‌ها، خود را خاقان نامید و دشت اتوکن را مرکز حکومتش قرار داد. پس از آن آن‌ها به‌تدریج سرزمین‌های بزرگی در منطقه آسیای میانه فتح کردند. از سال ۵۵۲ تا ۷۴۵، این حکومت از یک کنفدراسیون عشایری به یک امپراتوری تبدیل شد و در نهایت به دلیل یک سلسله درگیری فروپاشید.

فرقهٔ نسطوری در اواسط سدهٔ ۶ م. در چین و آسیای میانه انتشار یافته بود و قبایلی از ترکان مسیحیت را پذیرفته و از این طریق الفبای نسطوری در بینشان رواج یافته بود. غیر از مسیحیت، آیین‌های زرتشت و مانی و بودا نیز در بین ترکان باورمندانی داشته‌است.[۵]

گوک‌ترک‌ها نخستین قبیله ترک‌زبان نبودند که تشکیل حکومت دادند اما نخستین قومی بودند به بنام ترک‌ها تشکیل حکومت دادند. بنظر می‌رسد واژه ترک پس از تشکیل اتحادیه گوک‌ترک‌ها از حالت اسم خاص قبیله فراتر رفت و در سده‌های بعدی قبایل بیشتری چون اوغوزها و اویغورها را دربر گرفت.

زبان های دیگر
العربية: غوكتورك
asturianu: Köktürk
български: Гьоктюрки
čeština: Turkuti
Чӑвашла: Тӳркӳтсем
Deutsch: Kök-Türken
English: Göktürks
español: Köktürk
euskara: Göktürk
français: Göktürk
עברית: גקטורקים
हिन्दी: गोएकतुर्क
hrvatski: Gok-Turci
Bahasa Indonesia: Göktürk
italiano: Göktürk
日本語: 突厥
한국어: 돌궐
norsk nynorsk: Køk-tyrkarar
polski: Turkuci
پنجابی: گوک ترک
português: Goturcos
srpskohrvatski / српскохрватски: Gok Turci
Türkçe: Göktürkler
中文: 古突厥
粵語: 戈突厥