گرته‌برداری

گَرته‌برداری نوعی وامگیری زبانی است که در آن، صورت ترکیبی یا اصطلاحات زبان دیگری، تجزیه می‌شود و برای هر یک از کلمه‌های آن اصطلاح، یک معادل قرار داده می‌شود و عبارت به زبان وام‌گیرنده ترجمه می‌شود. برای مثال، زمانی که «سیب‌زمینی» وارد ایران شد، واژه‌ای برای نامیدن آن وجود نداشت و برای نامیدن آن اصطلاح فرانسوی «Pomme de terre» را به‌صورت واژه‌های تشکیل‌دهندهٔ آن («سیب» و «زمین») تجزیه کردند و ترکیب «سیب‌زمینی» را به‌جای آن قرار دادند.

گَرته‌برداری بسیار پنهان‌تر و پیچیده‌تر از وام‌واژه (گرفتن عین کلمات از زبان بیگانه، مانند: کامپیوتر، تلفن، شوفاژ و غیره) است و کمتر مورد توجه ادیبان و حتی زبان‌شناسان قرار گرفته‌است. در گرته‌برداری، برخلاف وام‌واژه‌ها، عین کلمه را از زبان بیگانه نمی‌گیرند، بلکه اصطلاح یا عبارت بیگانه‌ای را اخذ می‌کنند و هر کلمه از آن اصطلاح را به زبان خودی ترجمه می‌کنند و بدین‌ترتیب، آن عبارت بیگانه را با استفاده از واژه‌های خودی به‌کار می‌برند. در زبان فارسی، بسیاری از واژه‌ها و اصطلاح‌هایی که به امور و چیزهای جدید و معاصر مربوط هستند و پیش‌تر در زبان فارسی وجود نداشته‌اند، گرته‌برداری از زبان‌های اروپایی (به‌ویژه انگلیسی) هستند؛ مانند: آسمان‌خراش، بادام‌زمینی، راه‌آهن و غیره.

البته گرته‌برداری محدود به واژه‌ها و اصطلاحات نیست، بلکه حیطهٔ وسیع‌تری دارد و به ترجمه، معناکردن، جمله‌سازی، نحوهٔ نگارش، و نحو نیز کشیده می‌شود. مانند آنکه در فارسی گفته می‌شود: «فناوری‌های نو می‌رود که چهرهٔ زمین را به‌کلی دگرگون کند.» این نوع نگارش (می‌رود که...) گرته‌برداری نحوی از زبان‌های غربی است، که در این مثال باید گفته شود: «فناوری‌های نو نزدیک است که...».

گرته‌برداری چندین گونه دارد، که سه گونهٔ آن در ادامه آمده‌است.

زبان های دیگر
azərbaycanca: Kalka (dilçilik)
беларуская: Калька (лексіка)
беларуская (тарашкевіца)‎: Калькаваньне
български: Калка
čeština: Kalk
English: Calque
Esperanto: Paŭso
eesti: Tõlkelaen
euskara: Kalko
hrvatski: Prevedenice
interlingua: Calco
Bahasa Indonesia: Pinjam terjemah
íslenska: Tökuþýðing
日本語: 翻訳借用
қазақша: Калька
한국어: 번역차용
latviešu: Kalks
മലയാളം: കാൽക്
Bahasa Melayu: Pinjam terjemah
Nederlands: Leenvertaling
norsk nynorsk: Importord
português: Calque
русиньскый: Калька
Scots: Calque
slovenčina: Kalk
slovenščina: Kalk
српски / srpski: Kalk
中文: 借译
Bân-lâm-gú: Chioh-e̍k