هیدروژن

- → هیدروژنهلیم
-

H

Li
ظاهر
گاز بی‌رنگ با درخشش بنفش در حالت پلاسمایی


خط‌های طیفی هیدروژن
ویژگی‌های کلی
نام، نماد، عددهیدروژن، H، ۱
تلفظ به انگلیسیn/‎[۱]
نام گروهی برای عناصر مشابهنافلزات
گروه، دوره، بلوک۱، ۱، s
جرم اتمی استاندارد۱٫۰۰۷۹۴ گرم بر مول
آرایش الکترونی1s۱
الکترون به لایه۱
ویژگی‌های فیزیکی
رنگبی رنگ
حالتگاز
چگالی(0 °C، 101.325 kPa)
۰٫۰۸۹۸۸ g/L
چگالی مایع در نقطه ذوب۰٫۰۷ (۰٫۰۷۶۳ جامد)[۲] g·cm−۳
چگالی مایع در نقطه جوش۰٫۰۷۰۹۹ g·cm−۳
نقطه ذوب۱۴٫۰۱ K،‎ -۲۵۹٫۱۴ °C،‎ -۴۳۴٫۴۵ °F
نقطه جوش۲۰٫۲۸ K،‎ -۲۵۲٫۸۷ °C،‎ -۴۲۳٫۱۷ °F
نقطه سه‌گانه13.8033 K (-259°C) ،‎ ۷٫۰۴۲ kPa
نقطه بحرانی۳۲٫۹۷ K، ۱٫۲۹۳ MPa
گرمای هم‌جوشی(H۲) ۰٫۱۱۷ کیلوژول بر مول
گرمای تبخیر(H۲) ۰٫۹۰۴ کیلوژول بر مول
ظرفیت گرمایی(H۲) ۲۸٫۸۳۶ کیلوژول بر مول
فشار بخار
فشار (پاسکال)۱۱۰۱۰۰۱k۱۰k۱۰۰k
دما (کلوین)۱۵۲۰
ویژگی‌های اتمی
وضعیت اکسید شدن۱, -۱
(آمفوتر)
الکترونگاتیوی۲٫۲۰ (مقیاس پاولینگ)
انرژی‌های یونشنخستین: ۱۳۱۲٫۰ کیلوژول بر مول
شعاع کووالانسی۳۱±۵ pm
شعاع واندروالانسی۱۲۰ pm
متفرقه
ساختار کریستالیدستگاه بلوری شش گوشه
مغناطیسدیامغناطیس[۳]
رسانایی گرمایی(300 K) ۰٫۱۸۰۵ W·m−1·K−1
سرعت صوتدر گاز ۲۷ درجۀ سانتیگراد، برابر با ۱۳۱۰ m/s
عدد کاس۱۳۳۳-۷۴-۰
پایدارترین ایزوتوپ‌ها
مقاله اصلی ایزوتوپ‌های هیدروژن
ایزوتوپNAنیمه‌عمرDMDE (MeV)DP
۱H٪۹۹٫۹۸۵۱H ایزوتوپ پایدار است که ۰ نوترون دارد
۲H٪۰٫۰۱۵۲H ایزوتوپ پایدار است که ۱ نوترون دارد
۳Htrace۱۲٫۳۲ yβ−۰٫۰۱۸۶۱۳He

هیدروژن یا آبزا (به انگلیسی: Hydrogen)، با نماد شیمیایی H نام یک عنصر شیمیایی در جدول تناوبی با عدد اتمی ۱ است.[۴] وزن اتمی این عنصر ۱٫۰۰۷۹۴ u است. هیدروژن سبک‌ترین عنصر در جهان است و بیش از دیگر عنصرها می‌توان آن را به صورت آزاد در طبیعت پیدا کرد. می‌توان گفت نزدیک به ۷۵٪ از جرم جهان از هیدروژن ساخته شده‌است.[۵] برخی جرم‌های آسمانی مانند کوتولهٔ سفید یا ستاره‌های نوترونی از حالت پلاسمای هیدروژن ساخته شده‌اند؛ ولی در طبیعت روی زمین به سختی می‌توان تک اتم هیدروژن را پیدا کرد.

ایزوتوپی از هیدروژن که بیشتر دیده می‌شود، پروتیوم نام دارد (بیشتر از نماد آن ۱H یاد می‌شود تا نام آن) این ایزوتوپ، یک پروتون دارد و نوترون ندارد و در ترکیب‌های یونی می‌تواند بار منفی (آنیون هیدرید با نماد -H) به خود بگیرد. همچنین بار مثبت آن نیز به صورت +H یافت می‌شود که در این صورت تنها از یک پروتون ساده ساخته شده‌است. البته در حقیقت بدست آوردن کاتیون هیدروژن در ترکیب‌های پیچیده تری ممکن می‌شود.

عنصر هیدروژن با بیشتر عنصرها می‌تواند ترکیب شود و می‌توان آن را در آب، تمامی ترکیب‌های آلی و موجودات زنده پیدا کرد. این عنصر در واکنش‌های اسید و قلیایی در بسیاری واکنش‌ها با داد و ستد پروتون میان مادهٔ حل شدنی و حلال نقش مهمی از خود نشان می‌دهد. هیدروژن به عنوان ساده‌ترین عنصر شناخته شده در دانش نظری بسیار کمک‌کار بوده‌است، برای نمونه از آن در حل معادلهٔ شرودینگر یا در مطالعهٔ انرژی و پیوند و در نهایت پیشرفت دانش مکانیک کوانتوم نقش کلیدی داشته‌است.

گاز هیدروژن (با نماد H۲) نخستین بار در سدهٔ ۱۸ میلادی به صورت آزمایشگاهی از واکنش اسیدهای قوی با فلزهایی مانند روی بدست آمد (۱۷۶۶ تا ۱۷۸۱). هنری کاوندیش نخستین کسی بود که دریافت گاز هیدروژن برای خود، یک مادهٔ جداگانه‌است.[۶] و از سوختن آن آب پدید می‌آید. دلیل نامگذاری هیدروژن هم همین ویژگی آن است به معنی آب‌ساز در زبان یونانی. در شرایط استاندارد دما و فشار هیدروژن عنصری است بی‌رنگ، بی‌بو، بی‌مزه، نافلز، غیرسمّی یک ظرفیتی، گازی دو اتمی، بسیار آتش‌گیر و با فرمول شیمیایی H۲.

در صنعت برای تولید هیدروژن از گاز طبیعی بهره می‌برند و کمتر به الکترولیز آب روی می‌آورند.[۷] بیشتر هیدروژن تولیدی در نزدیکی محل تولید، در فرایند سوخت سنگواره‌ای (مانند کراکینگ) و تولید آمونیاک برای ساخت کود شیمیایی، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. امروزه دانشمندان در تلاش اند تا جلبک‌های سبز را در تولید هیدروژن بکار ببندند.

در دانش فلزشناسی، تردی هیدروژنی بسیاری فلزها مورد بررسی است[۸] تا با کمک آن در طراحی لوله‌ها و مخزن‌ها دگرگونی‌هایی پدیدآورند.[۹]

زبان های دیگر
Afrikaans: Waterstof
Alemannisch: Wasserstoff
አማርኛ: ሃይድሮጅን
aragonés: Hidrochén
Ænglisc: Wætertimber
العربية: هيدروجين
অসমীয়া: উদজান
asturianu: Hidróxenu
azərbaycanca: Hidrogen
تۆرکجه: هیدروژن
башҡортса: Водород
Boarisch: Wassastoff
žemaitėška: Ondėnilis
беларуская: Вадарод
беларуская (тарашкевіца)‎: Вадарод
български: Водород
भोजपुरी: हाइड्रोजन
བོད་ཡིག: ཡང་རླུང་།
brezhoneg: Hidrogen
bosanski: Vodik
català: Hidrogen
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Kĭng
нохчийн: Хилург
Cebuano: Hidroheno
کوردی: ھایدرۆجین
corsu: Idrogenu
čeština: Vodík
Чӑвашла: Шыва кĕрекен
Cymraeg: Hydrogen
dansk: Brint
Deutsch: Wasserstoff
Zazaki: Hidrocen
dolnoserbski: Wóźik
ދިވެހިބަސް: ހައިޑްރަޖަން
Ελληνικά: Υδρογόνο
emiliàn e rumagnòl: Idrôgen
English: Hydrogen
Esperanto: Hidrogeno
español: Hidrógeno
eesti: Vesinik
euskara: Hidrogeno
estremeñu: Idrógenu
suomi: Vety
føroyskt: Hydrogen
français: Hydrogène
Nordfriisk: Wååderstuf
furlan: Idrogjen
Frysk: Wetterstof
Gaeilge: Hidrigin
贛語:
Gàidhlig: Haidridean
galego: Hidróxeno
Avañe'ẽ: Tatavevýi
ગુજરાતી: ઉદકજન
Gaelg: Hiddragien
客家語/Hak-kâ-ngî: Khiâng
Hawaiʻi: Eawai
עברית: מימן
हिन्दी: हाइड्रोजन
Fiji Hindi: Hydrogen
hrvatski: Vodik
hornjoserbsce: Wodźik
Kreyòl ayisyen: Idwojèn
magyar: Hidrogén
հայերեն: Ջրածին
interlingua: Hydrogeno
Bahasa Indonesia: Hidrogen
Ilokano: Hidroheno
Ido: Hido
íslenska: Vetni
italiano: Idrogeno
日本語: 水素
Patois: Aijrojin
la .lojban.: cidro
Basa Jawa: Hidrogen
ქართული: წყალბადი
Qaraqalpaqsha: Vodorod
Kabɩyɛ: Hɩdrɔzɛnɩ
Gĩkũyũ: Hydrogen
қазақша: Сутегі
ភាសាខ្មែរ: អ៊ីដ្រូសែន
ಕನ್ನಡ: ಜಲಜನಕ
한국어: 수소
Перем Коми: Ваувтыр
Ripoarisch: Wasserstoff
kurdî: Hîdrojen
Кыргызча: Суутек
Latina: Hydrogenium
Lëtzebuergesch: Waasserstoff
лезги: Водород
Limburgs: Waterstof
Ligure: Idrogeno
lumbaart: Idrògen
lingála: Idrojɛ́ní
lietuvių: Vandenilis
latviešu: Ūdeņradis
мокшень: Ведьшачфты
олык марий: Вӱдеж
македонски: Водород
മലയാളം: ഹൈഡ്രജൻ
монгол: Устөрөгч
मराठी: उदजन
кырык мары: Водород
Bahasa Melayu: Hidrogen
Malti: Idroġenu
မြန်မာဘာသာ: ဟိုက်ဒရိုဂျင်
эрзянь: Ведь чачтый
Nāhuatl: Āyōcoxqui
Plattdüütsch: Waterstoff
Nedersaksies: Waeterstof
नेपाली: हाइड्रोजन
नेपाल भाषा: हाइड्रोजन
norsk nynorsk: Hydrogen
norsk: Hydrogen
Novial: Hidrogene
Diné bizaad: Háájiʼjin
occitan: Idrogèn
Livvinkarjala: Vezisuadu
ଓଡ଼ିଆ: ଉଦ୍‌ଜାନ
Ирон: Донгуыр
ਪੰਜਾਬੀ: ਹਾਈਡਰੋਜਨ
Papiamentu: Hidrogeno
Pälzisch: Wasserstoff
Norfuk / Pitkern: Hiidrojen
polski: Wodór
Piemontèis: Idrògen
پنجابی: ہائیڈروجن
Ποντιακά: Υδρογόνον
português: Hidrogénio
Runa Simi: Yakuchaq
română: Hidrogen
armãneashti: Hidrogenu
русский: Водород
русиньскый: Гідроґен
संस्कृतम्: उदजन
саха тыла: Водород
sardu: Idrogenu
sicilianu: Idrògginu
Scots: Hydrogen
srpskohrvatski / српскохрватски: Vodik
Simple English: Hydrogen
slovenčina: Vodík
slovenščina: Vodik
chiShona: Hydrogen
Soomaaliga: Haaydarojiin
shqip: Hidrogjeni
српски / srpski: Водоник
Seeltersk: Woaterstof
Basa Sunda: Hidrogén
svenska: Väte
Kiswahili: Hidrojeni
தமிழ்: நீரியம்
తెలుగు: హైడ్రోజన్
тоҷикӣ: Ҳидроген
Tagalog: Idrohino
Türkçe: Hidrojen
татарча/tatarça: Сутуар
тыва дыл: Водород
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ھىدروگېن
українська: Водень
oʻzbekcha/ўзбекча: Vodorod
vèneto: Idrògeno
vepsän kel’: Vezinik
Tiếng Việt: Hiđro
West-Vlams: Woaterstof
Volapük: Hidrin
walon: Idrodjinne
Winaray: Hidroheno
吴语:
хальмг: Гидроҗен
ייִדיש: הידראגען
Yorùbá: Háídrójìn
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Chúi-sò͘
粵語: