هراکلیتوس

هراکلیتوس
Utrecht Moreelse Heraclite.JPG
شناسنامه
نام کاملهراکلیتوس افه‌سوسی
لقبفیلسوف تاریک، فیلسوف گریان
حیطهفلسفه غرب
دورهفلسفه دوران باستان، فلسفه پیشاسقراطی
مکتبمکتب اِفه‌سُوسی، مکتب ایونی
زادروزحدود ۵۴۰ ق.م.[۱]
زادگاهاِفه‌سُوس، یونان باستان
تاریخ مرگحدود ۴۸۰ ق.م.[۲]
محل مرگاِفه‌سُوس، یونان باستان
شاگردانکراتولوس

هراکلیتوس، هراکلیت یا هرقلیطوس ‎(به یونانی: Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος ,Hērákleitos ho Ephésios)‏ (۴۷۵–۵۳۵ ق. م) از فیلسوفان ایونیایی دورهٔ پیشا سقراطی است، که بنا بر گفتهٔ کاترین آزبورن نویسنده و فیلسوف انگلیسی می‌توان او را تأثیرگذارترین فیلسوفِ این دوره نامید. وی شاهزادهٔ اِفِسوس بود و می‌بایست فرمان‌روای اِفِسوس می‌شد، اما از این سِمَت به نفعِ برادرش کناره گرفت. او از همشهریانش بیزاری می‌جست، و آنان را مورد تحقیر و توهین قرار می‌داد. وی حتی هومر و فیثاغورس که پیش از خودش می‌زیستند را نیز از نقد و تحقیر مستثنی نمی‌کرد و معتقد بود هومر را بایستی از میانِ صفحاتِ کتاب بیرون کشید و تازیانه زد. هراکلیتوس به همین دلیلِ بیزاری از مردم، محل اقامتش را ترک کرد و در کوه‌ها و دشت‌ها زندگی‌اش را ادامه داد. وی در این مدت، از گیاهانِ کوهی تغذیه می‌کرد، که همین عمل، باعثِ ابتلایش به بیماری استسقا شد که از همان بیماری نیز درگذشت.

هراکلیتوس پایداری و ثبات در عنصرهای جهان را رد می‌کرد و معتقد بود همه چیز در جهان در سیلان است؛ تا آنجا که وی گفته‌است: "هیچکس نمی‌تواند در یک رودخانه دوبار گام بنهد". با وجود تغییر و سیلانی که از نظر هراکلیتوس در تمامیِ چیزهایِ جهان وجود دارد، وی لوگوس را تنها چیزِ ثابت و ایستای جهان می‌دانست. پژوهشگران لوگوسِ مورد اشارهٔ هراکلیتوس را «قانونِ حاکم بر جهان» می‌دانند. قانونی که تضاد، نمودِ اصلیِ آن است. ستیز و کشاکش میانِ اضداد، از نظر هراکلیتوس یگانه واقعیت و عدالتِ جهانی بود. به همین ترتیب، هراکلیتوس حتی جنگ را نیز عدالت و امری عمومی می‌دانست. وی را به دلیلِ نظری که در موردِ ستیز اضداد داشت، پایه‌گذار دیالکتیک می‌دانند.

هراکلیتوس با دین‌هایِ رایج در زمان خود میانه‌ای نداشت و به آن‌ها بی‌اعتقاد بود. گویا وی دینی مخصوص به خود داشته که گونه‌ای از همه‌خدایی بوده‌است. برتراند راسل معتقد است اگر هراکلیتوس از عمومِ مردم متنفر نبود و از آنان دوری نمی‌جست، حتی می‌توانسته یک مصلح دینی باشد. از لحاظ اخلاقی نیز هراکلیتوس، اخلاقِ ریاضتکشی در مقابلِ شهوات را می‌ستود. از نظر او روحِ انسان از آتش و آب تشکیل شده، و روح با رفتنِ به دنبالِ شهوات، مرطوب شده، و از عنصرِ آتش‌اش کاسته می‌شود. به عبارتی وی معتقد بود رفتن به دنبالِ شهوات، مساوی با مرگِ نفس است.

گفته می‌شود هراکلیتوس در زمان حیاتش کتابی با نام دربارهٔ طبیعت نگاشته بود، اما از آن کتاب تنها تعداد ۱۳۰ پاره در نوشته‌های نویسندگان بعدی به‌جامانده، که گاهی تنها از یک جمله تشکیل شده‌اند. بنابر گفتهٔ مورخان، این کتاب از سه بخش به‌نام‌هایِ طبیعیات، اخلاق و سیاست تشکیل شده‌بود.

به هراکلیتوس در یونانِ باستان، لقبِ فیلسوفِ تاریک داده‌بودند. دلیلِ دادنِ این لقب به هراکلیتوس، بیانِ ناروشن، و ابهام‌آمیزِ وی بود. چنانچه حتی سقراط و ارسطو نیز به ابهامِ گفتارِ وی اشاره کرده‌اند. هراکلیتوس بر فیلسوفانِ پس از خود تأثیراتِ بسیاری گذاشت. افلاطون در دورانِ جوانی، در مکتبِ کراتولوس که از جانشینانِ هراکلیتوس بود، آموزش دیده‌بود، و به همین دلیل می‌توان او را شاگردِ غیر مستقیمِ هراکلیتوس دانست. ارسطو معتقد است تأثیری که افلاطون از فلسفهٔ هراکلیتوس گرفت، موجبِ شکل‌گیریِ نظریهٔ مثل گردید. هگل نیز معتقد است که در کتابِ منطق‌اش، از تمامیِ گزاره‌های هراکلیتوس تأثیر گرفته‌است.

زبان های دیگر
Afrikaans: Herakleitos
Alemannisch: Heraklit
aragonés: Heraclito
العربية: هرقليطس
asturianu: Heráclito
azərbaycanca: Efesli Heraklit
žemaitėška: Heraklėts
беларуская: Геракліт
беларуская (тарашкевіца)‎: Геракліт
български: Хераклит
brezhoneg: Herakleitos
bosanski: Heraklit
corsu: Eraclitu
čeština: Hérakleitos
Cymraeg: Heraclitos
dansk: Heraklit
Deutsch: Heraklit
Ελληνικά: Ηράκλειτος
English: Heraclitus
Esperanto: Heraklito
español: Heráclito
euskara: Heraklito
estremeñu: Eráclitu
føroyskt: Heraklit
français: Héraclite
עברית: הרקליטוס
हिन्दी: हेरक्लिटस
hrvatski: Heraklit
հայերեն: Հերակլիտ
Bahasa Indonesia: Herakleitos
íslenska: Herakleitos
italiano: Eraclito
ქართული: ჰერაკლიტე
қазақша: Гераклит
kurdî: Heraklîtos
Latina: Heraclitus
Lingua Franca Nova: Heraclito
lietuvių: Heraklitas
latviešu: Heraklīts
Malagasy: Heraclitus
македонски: Хераклит
эрзянь: Гераклит
Nederlands: Heraclitus
norsk nynorsk: Heraklit
norsk: Heraklit
ਪੰਜਾਬੀ: ਹੇਰਾਕਲਿਟਸ
polski: Heraklit
Piemontèis: Eràclito
پنجابی: ہیراکلیٹس
português: Heráclito
română: Heraclit
русский: Гераклит
sicilianu: Eràclitu
Scots: Heraclitus
srpskohrvatski / српскохрватски: Heraklit
Simple English: Heraclitus
slovenščina: Heraklit Mračni
shqip: Herakliti
српски / srpski: Хераклит
svenska: Herakleitos
Türkçe: Heraklitos
татарча/tatarça: Һераклит
українська: Геракліт
Tiếng Việt: Heraclitus
Volapük: Herakleitos
Winaray: Heraclitus