دایناسور

دایناسور
Field dinos 2.jpg
اسکلت سوارشدهٔ آپاتوسور (راست) و تیراناسور (چپ) در موزهٔ تاریخ طبیعی آمریکا.
وضعیت بقا
آرایه‌شناسی
فرمانرو:جانوران
شاخه:طنابداران
زیرشاخه:مهره‌داران
رده:خزندگان
زیررده:دوکاوان
فرورده:شاه‌سوسمارریختان
بالاراسته:دایناسوران
راسته‌ها و زیرراسته‌ها

دایناسورها (به انگلیسی: Dinosaur) گروهی از خزندگان مهره‌دار بودند که بیش از ۱۶۰ میلیون سال بر زمین حاکم بودند. پیش از دورهٔ تریاسه (۲۳۱ تا ۲۴۳ میلیون سال پیش) تا آخر دورهٔ کرتاسه (حدود ۶۵ میلیون سال پیش) اکثر آن‌ها در رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن[پ ۴] منقرض شدند.[۱]

بررسی بازمانده‌های کهن‌بال (آرکئوپتریکس) در ۱۸۶۱ نشان دهندهٔ رابطه‌ای بین دایناسورها و پرندگان است. دانشمندان امروزه در اسکلت پرندگان، استخوانی را پیدا کرده‌اند که فقط در دایناسورها وجود داشته‌است.صرف نظر از حضور اثرهای سنگواره شده، نیاپرنده خیلی شبیه آراسته‌آرواره (دایناسور درنده کوچک) است.[۱]

تحقیقاتی که در حدود سال ۱۹۷۰ انجام شده نشان می‌دهد دایناسورهای دَدپا به احتمال زیاد نیاکان پرندگان هستند؛ در واقع، بسیاری از دیرین‌شناسان پرندگان را مانند دایناسورهای بازمانده درنظر می‌گیرند و بر این باورند که دایناسورها و پرندگان باید با هم زیر یک رده (زیست‌شناسی) قرار داده شوند. امروزه ۱۰۰۰۰ گونه از پرندگان به این گروه تعلق دارند.[۱]

حدوداً نیمهٔ نخست قرن ۲۰، دانشمندان دایناسورها را جانورانی تنبل، خنگ و خون‌سرد به‌شمار می‌آوردند. با این وجود، تحقیقات گستردهٔ انجام شده در سال ۱۹۷۰ این نظریه را تأیید می‌کند که آن‌ها حیواناتی با دگرگونی‌های بدنی زیاد بودند و اغلب خود را با واکنش‌های متقابل اجتماعی سازگار می‌کردند. مدرکی از پرندگانی مربوط به دستهٔ ددپایان شدیداً این تغییر نظریه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.[۲]

از زمانی که اولین فسیل‌های دایناسور در سدهٔ نوزدهم میلادی شناخته شدند اسکلت آن‌ها زیبندهٔ موزه‌های سراسر دنیا شده‌اند و دایناسورها بخشی از فرهنگ جهانی شده‌اند و میان کودکان و بزرگسالان باقی خواهند ماند. آن‌ها در پرفروش‌ترین کتاب‌ها و فیلم‌ها (مانند پارک ژوراسیک)، چهره بوده‌اند و هر یافتهٔ تازه‌ای از دایناسورها را رسانه‌ها پوشش می‌دهند.[۱]اغلب به‌طور غیررسمی هرگونه خزندهٔ پیشاتاریخ نظیر دواندازه‌دندان، خزندگان بال‌دار و ماهی‌خزنده‌سانان، پلسیوسور و موساسور را نیز دایناسور می‌نامند. در حالی که به معنای دقیق کلمه هیچ‌یک از جانوران یادشده دایناسور نیستند.[۱]

از آنجا که پستانداران در مقایسه با خزندگان امروزی هوشیارتر و فعال‌تر هستند این پرسش پیش می‌آید که چرا آن‌ها برای مبارزه‌جویی با دایناسورها زودتر از این به مناطق تحت فرمانروایی دایناسورها نیامدند. یکی از دلایل محتمل آن است که خود دایناسورها فعال، هوشیار و خون‌گرم بوده‌اند. وضع خاص بدن دایناسورها حاکی از چابکی آن‌هاست. استخوان‌های آن‌ها در مقایسه با استخوان‌های چهارپایان خونگرم و خونسرد امروزی، دارای مجراهایی است که نشان‌دهنده خونگرمی آن‌هاست. سنگواره‌هایی که نسبت شکارچی به شکار را نشان می‌دهد، از این حکایت می‌کند که دایناسورها، همچون پستانداران خونگرم و برخلاف خزندگان خونسرد به مقادیر زیادی غذا نیاز داشته‌اند.[۳]

اگر دایناسورها خونگرم بودند، این موضوع به توضیح چیرگی درازمدت آن‌ها کمک می‌کند. دایناسورها بزرگتر از پستانداران هم‌زمان خود بوده‌اند؛ حتی بچه دایناسورهایی که تازه از تخم خارج می‌شدند از بیشتر پستانداران بزرگتر بوده‌اند. واضح است که پستانداران نقش جانوران کوچک و دایناسورها نقش جانوران بزرگ را ایفا می‌کردند. حتی هنگامی که انقراض‌های مکرر گوناگون دایناسورها را کاهش داد، دایناسورهای بازمانده هنوز هم بزرگتر از پستانداران بودند و قادر بودند که موقعیت خود را حفظ کنند و آن دودمان‌های اصلی را فراهم آورند که فرگشت دوباره از آن‌ها جانوران بزرگ را به‌وجود می‌آورد.[۳]

هنگامی که دایناسورها از میان رفتند، پستانداران به داخل مناطق مسکونی خالی راه یافتند تا به نوبه خود بر محیط خشکی چیرگی یابند.[۴]

زبان های دیگر
Afrikaans: Dinosourus
Alemannisch: Dinosaurier
aragonés: Dinosauria
العربية: ديناصور
مصرى: ديناصور
অসমীয়া: ডাইন’চৰ
asturianu: Dinosauriu
azərbaycanca: Dinozavrlar
تۆرکجه: دایناسور
башҡортса: Динозаврҙар
žemaitėška: Dinuozaurā
беларуская: Дыназаўры
беларуская (тарашкевіца)‎: Дыназаўр
български: Динозаври
বাংলা: ডাইনোসর
brezhoneg: Dinosaor
bosanski: Dinosauri
буряад: Үлэг гүрбэл
català: Dinosaures
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Kṳ̄ng-lṳ̀ng
Cebuano: Dinosawryo
کوردی: دایناسۆڕ
čeština: Dinosauři
Чӑвашла: Динозаврсем
Cymraeg: Deinosor
dansk: Dinosaurus
Deutsch: Dinosaurier
Zazaki: Dinozor
Ελληνικά: Δεινόσαυροι
English: Dinosaur
Esperanto: Dinosaŭro
español: Dinosauria
euskara: Dinosauro
Võro: Dinosaurus
føroyskt: Dinosaurur
français: Dinosaure
Gaeilge: Dineasár
贛語: 恐龍
Gàidhlig: Dìneasar
galego: Dinosauro
Avañe'ẽ: Tejurusu
ગુજરાતી: ડાયનાસોર
Gaelg: Jeeneysoar
客家語/Hak-kâ-ngî: Khiúng-liùng
Hawaiʻi: Nalala
हिन्दी: डायनासोर
Fiji Hindi: Dinosaur
hrvatski: Dinosauri
Kreyòl ayisyen: Dinozò
հայերեն: Դինոզավրեր
interlingua: Dinosauria
Bahasa Indonesia: Dinosaurus
Iñupiak: Niġrułłuk
Ilokano: Dinosauro
íslenska: Risaeðlur
italiano: Dinosauria
日本語: 恐竜
Patois: Dainosaar
Basa Jawa: Dinosaurus
ქართული: დინოზავრები
Kabɩyɛ: Tɩnozɔɔrɩ
қазақша: Динозаврлар
ភាសាខ្មែរ: ឌីណូស័រ
ಕನ್ನಡ: ಡೈನೋಸಾರ್
한국어: 공룡
kurdî: Dînezor
Кыргызча: Динозавр
Latina: Dinosauria
Lingua Franca Nova: Dinosauro
Limburgs: Dinosaurusse
lietuvių: Dinozaurai
latviešu: Dinozauri
मैथिली: डायनोसर
Basa Banyumasan: Dinosaurus
македонски: Диносаурус
മലയാളം: ദിനോസർ
монгол: Үлэг гүрвэл
मराठी: डायनोसॉर
кырык мары: Динозавр
Bahasa Melayu: Dinosaur
Malti: Dinosawru
မြန်မာဘာသာ: ဒိုင်နိုဆော
नेपाली: डायनोसर
नेपाल भाषा: डाइनोसौर्
Nederlands: Dinosauriërs
norsk nynorsk: Dinosaurar
norsk: Dinosaurer
Diné bizaad: Naayééʼ
occitan: Dinosaure
ଓଡ଼ିଆ: ଡାଇନୋସର
ਪੰਜਾਬੀ: ਡਾਈਨੋਸੌਰ
Papiamentu: Dinosourio
polski: Dinozaury
پنجابی: ڈائینوسار
پښتو: ډانگسر
português: Dinossauros
Runa Simi: Dinusawru
rumantsch: Dinosaurs
română: Dinozaur
русский: Динозавры
русиньскый: Дінозавры
саха тыла: Динозавр
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱰᱟᱭᱱᱮᱥᱚᱨ
sardu: Dinosauru
sicilianu: Dinusàuru
Scots: Dinosaur
srpskohrvatski / српскохрватски: Dinosauri
Simple English: Dinosaur
slovenčina: Dinosaury
slovenščina: Dinozavri
shqip: Dinosauri
српски / srpski: Диносауруси
Basa Sunda: Dinosaurus
svenska: Dinosaurier
Kiswahili: Dinosauri
தமிழ்: தொன்மா
Tagalog: Dinosauro
Türkçe: Dinozor
татарча/tatarça: Динозаврлар
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: دىنوزاۋر
українська: Динозаври
oʻzbekcha/ўзбекча: Dinozavrlar
Tiếng Việt: Khủng long
Winaray: Dinosauro
吴语: 恐龙
ייִדיש: דינאזאווער
Vahcuengh: Hoengjlungz
中文: 恐龙
文言: 恐龍
Bân-lâm-gú: Khióng-liông
粵語: 恐龍