امپراتور

دسته‌بندی اروپایی لقب‌های پادشاهی و اشرافی
Coronet of an earl
امپراتور و امپراتریس
شاه و ملکه
نایب‌السلطنه و نایب‌السلطنه
آرشیدوک و آرشیدوشس
انفان و انفانت
دوک بزرگ و دوشس بزرگ
پرنس بزرگ و پرنسس بزرگ
دوک و دوشس

پرنس و پرنسس


مارکی و مارکیز
مارگراف و مارگرافین

کنت و کنتس

ارل و کنتس

ویکنت و ویکنتس
بارون و بارونس
بارونت و بارونتس
شوالیه و دام

جنتلمن و الدر
مجسمه کوروش بزرگ، امپراتور هخامنشیان در پارک المپیک سیدنی

امپراتور (در زبان فرانسوی قدیم:امپرئور؛ در زبان لاتین:امپراتور) به حکم‌رانی (مرد) گفته می‌شود که یک امپراتوری را حاکمیت می‌کند. شهبانو یا امپراتریس هم به زنی که امپراتوری را فرماندهی می‌کند، گفته می‌شود؛ این زن ممکن است همسر یک پادشاه (شهبانو) باشد یا به صورت مستقل (امپراتریس) حکومت کند. امپراتورها به‌طور معمول دارای افتخار و امتیاز بیشتری نسبت به پادشاهان هستند.

نخستین کسی در تاریخ که عنوان امپراتور را داشت، آگوستوس، فرزندخواندهٔ ژولیوس سزار بود که با درهم شکستن اتحاد مارک آنتونی و کلئوپاترا به فرمان‌روایی مطلق روم رسید. پس سنای روم لقب آگوست به معنی کبیر را به او اعطا کرد و او نیز خود عنوان امپراتور را که درآن هنگام به معنی فرماندهٔ کل قوا بود برای خود برگزید. از آن پس، فرمانروایان روم را به مناسبت وجههٔ نظامی، امپراتور می‌خواندند و به سبب آن که تا امپراتور نرون، از خانوادهٔ ژولیوس سزار بودند، سزار می‌نامیدند تا آنکه از عهد دیوکلسین در انتهای قرن سوم و ابتدای قرن چهارم میلادی و با تقسیم‌بندی‌های تازهٔ اداری، سه مقام امپراتور، آگوست و سزار از هم تفکیک شدند و مقام سزار، فروتر از امپراتور و آگوست شد و یک امپراتور بر چند آگوست و سزار، فرمان می‌راند. این سلسه مراتب در دستگاه اداری روم شرقی با جدیت رعایت می‌شد. واپسین فرمانروایان روم غربی هرچند که بنا به عادت، امپراتور خوانده می‌شوند، اما در واقع سزارها و بعضاً آگوست‌هایی بودند که امپراتوران روم شرقی برای مدیریت غرب امپراتوری معرفی می‌کردند و حق برتری را برای خویش حفظ می‌کردند. آخرین امپراتور روم غربی، رومولوس آگوستولوس نام داشت که در سال ۴۷۶ میلادی عزل شد و واپسین امپراتور روم شرقی نیز کنستانتین یازدهم بود در سال ۱۴۵۳ میلادی در دفاع از قسطنطنیه جان باخت.

جنگ نخست جهانی را جنگ مرگ امپراتوری‌ها می‌دانند، زیرا چندین امپراتوری جهان در این جنگ نابود شدند. سپس واپسین امپراتوران باقی‌مانده در جهان پس از جنگ دوم جهانی، جرج ششم، پادشاه بریتانیا و امپراتور هند، سپس محمدرضا پهلوی، شاهنشاه ایران، هایله سیلاسی، امپراتور اتیوپی (و مدعی وراثت سلیمان و بلقیس) و سرانجام هیروهیتو، امپراتور ژاپن، بود که در حال حاضر تنها ژاپن است که دارای مقام امپراتوری است.

برتری نسبت به دیگر حکم‌رانان

امپراتور و شاه هر دو حکم‌ران بحساب می‌آیند. در اروپا هم «امپراتور» و «امپراتریس» به عنوان حکم‌رانان برتر بحساب می‌آیند. امپراتورها نخست رتبه اولویتی بیشتری در مقابل شاهان در روابط دیپلماتیک می‌گرفتند. هم‌اکنون اولویت به درجه رئیس دولت اعطا می‌شود.

معادل پارسی امپراتور، شاهنشاه (پادشاه پادشاهان) است و از این حیث، برتری امپراتور بر پادشاه (king) چنین می‌تواند باشد که امپراتور (چنان‌که شاهنشاه)، بر چندین پادشاه فرمان می‌راند. مقام امپراتوری در اروپا چنین ساختاری داشته‌است و به‌طور دقیق معادل شاهنشاه (پادشاه پادشاهان) بوده‌است. پادشاهان ایران باستان از قبیل هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، مقام شاهنشاهی داشتند و در متون غربی، آنان را امپراتور می‌خوانند.

زبان های دیگر
Afrikaans: Keiser
Alemannisch: Kaiser
aragonés: Emperador
العربية: إمبراطور
asturianu: Emperador
azərbaycanca: İmperator
Boarisch: Koasa
Bikol Central: Emperador
беларуская: Імператар
български: Император
বাংলা: সম্রাট
brezhoneg: Impalaer
bosanski: Imperator
català: Emperador
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Huòng-dá̤
čeština: Císař
dansk: Kejser
Deutsch: Kaiser
Zazaki: İmperator
English: Emperor
Esperanto: Imperiestro
español: Emperador
eesti: Keiser
euskara: Enperadore
suomi: Keisari
føroyskt: Keisari
français: Empereur
Frysk: Keizer
贛語: 皇帝
Gàidhlig: Ceusair
galego: Emperador
עברית: קיסר
հայերեն: Կայսր
interlingua: Imperator
Bahasa Indonesia: Kaisar
íslenska: Keisari
italiano: Imperatore
日本語: 皇帝
Basa Jawa: Kaisar
ქართული: იმპერატორი
қазақша: Император
한국어: 황제
kurdî: Împerator
Latina: Imperator
Limburgs: Keizer
lumbaart: Imperador
lietuvių: Imperatorius
latviešu: Imperators
മലയാളം: സാമ്രാട്ട്
मराठी: सम्राट
Mirandés: Amperador
Plattdüütsch: Kaiser
Nederlands: Keizer
norsk nynorsk: Keisar
norsk: Keiser
Nouormand: Empereus
occitan: Emperaire
polski: Cesarz
português: Imperador
română: Împărat
armãneashti: Amiră
русский: Император
sicilianu: Mpiraturi
Scots: Emperor
سنڌي: شهنشاھ
srpskohrvatski / српскохрватски: Imperator
Simple English: Emperor
slovenčina: Cisár
slovenščina: Imperator
српски / srpski: Император
svenska: Kejsare
Kiswahili: Kaizari
тоҷикӣ: Император
Tagalog: Emperador
Türkçe: İmparator
українська: Імператор
اردو: شہنشاہ
oʻzbekcha/ўзбекча: Imperator
vèneto: Inperador
Tiếng Việt: Hoàng đế
吴语: 皇帝
მარგალური: იმპერატორი
中文: 皇帝
文言: 皇帝
Bân-lâm-gú: Hông-tè
粵語: 皇帝